Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń ruwxıy mádeniyat leksikasındaǵı arxaizmlik etnografizmler haqqında

Maqalada Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń ruwxıy mádeniyat leksikasındaǵı arxaizmlik etnografizmler izertlengen. Jergilikli qazaqlar tilindegi urın barıw, urın toy, qınamende etnografizmleriniń qollanılıw ózgeshelikleri, lingvomádeniy mazmunı haqqında sóz etilgen.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 203–206 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Adilova Gulshat Agitaevna, Quwanıshbaeva Nargiza Ayazbay qızı. Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń ruwxıy mádeniyat leksikasındaǵı arxaizmlik etnografizmler haqqında // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 203–206. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910035

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

QARAQALPAQSTAN QAZAQLARI TILINIŃ RUWXIY MÁDENIYAT LEKSIKASINDAǴI ARXAIZMLIK ETNOGRAFIZMLER HAQQINDA Adilova Gulshat Agitaevna f.i.f.d. (PhD), dotsent Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Qazaq tili hám ádebiyatı kafedrası dotsenti e-mail: gulshat-adilova@mail.ru Quwanıshbaeva Nargiza Ayazbay qızı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Lingvistika (Qazaq tili) qánigeligi 2-kurs magistrantı Annotaciya: Maqalada Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń ruwxıy mádeniyat leksikasındaǵı arxaizmlik etnografizmler izertlengen. Jergilikli qazaqlar tilindegi urın barıw, urın toy, qınamende etnografizmleriniń qollanılıw ózgeshelikleri, lingvomádeniy mazmunı haqqında sóz etilgen. Tayanısh sózler: Etnografiyalıq leksika, ruwxıy mádeniyat leksikası, etnografizmler, urın barıw, urın toy, qınamende hám t.b. Hár bir tildiń, sonıń ishinde qazaq tiliniń leksikalıq quramı tek ádebiy tilde qollanılıp júrgen sózler tiykarında payda bolıp, sonıń menen sheklenip qalmaydı. Kerisinshe, xalıq tilinde ádebiy tilge qabıl etilmegen, biraq onıń rawajlanıp qáliplesiwi ushın áhmiyetli bolǵan til materialları da bar. Ádebiy til ulıwma xalıqlıq tildiń sózlik quramı tiykarında payda bolıp qáliplesedi hám waqıt ótken sayın turaqlasıp baradı. Eger ádebiy til xalıq tili menen tıǵız baylanısta rawajlanbasa, ol sózsiz, ulıwmalıq ózgesheligin joǵaltıp, xalıq tilinen uzaqlasıp, túsiniksiz jasalma tilge aylanǵan bolar edi. Demek, etnografiyalıq leksika óz quramın jańa sózler menen tolıqtırıp baradı. Olardıń kópshiligi ádebiy tilde ónimli qollanılıp, ulıwma xalıqlıq sózlerge aylanadı. Sonday-aq, házirgi qazaq tili leksikasınıń bir bólegin mánileri eskirgen, til iyesi sóylew processinde qollanǵanı menen, mánisin tolıq túsine bermeytuǵın yamasa qollanıstan shıǵıp qalǵan hám arxaizmlerge aylanǵan sózler quraydı. Bunday arxaizmlerdi tiykarınan frazeologiyalıq dizbeklerdiń quramınan yamasa folklorlıq, tariyxıy shıǵarmalardan ushıratıwǵa boladı. Olardıń kópshiligi xalıqtıń salt-dástúrlerine baylanıslı bolıp keledi. Qaraqalpaqstan qazaqlarınıń tilindegi etnografizmler – qazaq xalqınıń mádeniyatınan ajıralmaytuǵın, onıń dáslepki, túp tiykarın saqlap, ómir súriw jaǵdayına qaray azlı-kópli ózgergen, házirgi dáwir talabına sáykes «rawajlanıp» atırǵan ruwxıy-mádeniy baylıǵı. Etnografizmlerdiń ishinde házirgi kúnde qollanılmaytuǵın, biraq qazaq xalqınıń dástúrinde burın bolǵan urın barıw, qınamende sıyaqlı dástúrler hám soǵan sáykes leksemalar jergilikli qazaq tilinde de arxaizmler sıpatında belgili.

Qazaq xalqınıń eski dástúri boyınsha kúyew balanıń rásmiy túrde qalıńlıǵı menen ushırasıwǵa barıwın urın barıw, oǵan baylanıslı shólkemlestirilgen toydı urın toy dep ataydı. Bul toyda bir-birin saǵınǵan eki jas ushırasadı. Toydıń maqseti – eki jastıń jeke ushırasıwı, erkin sóylesip, sırlasıwına múmkinshilik jaratıw. Basqa úyge kelgende qalıńlıqtıń basına túsetuǵın is-háreketlerdi, urın NUKUS · 2026

barǵanda hám qız alıwǵa kelgende, jigitten de basınan keshiriwi hám kelgen qudaqudaǵaylardıń da juwapkershiliklerin arttıratuǵın tálim hám tárbiya dep túsiniw kerek. Qayın jurtına kelgende birinshi bolıp, ádet hám tártip túrlerin kúyew jigittiń basınan keshiriwi – keyin qalıńlıǵı óz shańaraǵına kelgende, oǵan túsinislik penen qarawı hám járdem beriwdiń úlgisi sıyaqlı. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Bul haqqında E. Janpeyisov: «Urın barıw//urın keliw» degen dizbektegi urın sózi túrkologiyada, tiykarınan, «urlanıw, urlanıp barıw» mánileri menen baylanıstırılatuǵının, al qırǵız tilindegi bash urun dizbegindegi urun sózi «bas iyıw, quda túsip kelgennen keyin qalıńlıqtıń ata-anası aldında tázim etiw» mánisin bildiretuǵının atap kórsetedi [1:86–87]. Alımnıń pikirinshe, usı urın barıw hám bash urun dizbeklerindegi urın sózi omonimles, urun sóziniń mánisi «urpaq» hám «Abay jolı» epopeyası tiykarında urın keliw (urın barıw/urın ketiw/urın jiberiw) dástúri kúyewdiń qız awılına urlanıp emes, kerisinshe, jurt kózinshe, saltanatlı túrde keliwin bildiredi. M. Ryasyanen, G. Vamberi, V. Bang miynetlerine súyenip, E. V. Sevortyan « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

urqaçı «urǵashı, hayal», urluq «urıq, urpaq», ru «tuwıs, ru», úrim-butaq «urpaq», uruǵ «taypa, ru, buwın», urǵuq «kúshik», uraγ «urıq», uruk «ósimliktiń tamırı», oruq ber/sal «kúyewge beriw» degen sózlerdegi ur~úr túbiriniń «túqım, urıq, tuwıw, urpaq alıp keliw, túqım beriw, ónim, urpaq» degen mánilerdi bildiretuǵının aytadı [2:603–606].

Akademik Á. Qaydar ur ~ úr ~ ór túbirinen taralǵan uran, uraǵat, ru, urpaq, urıq, úrim, óren sózleriniń jasalǵanın kórsetken [3:294-296]. Bizińshe, urın sóziniń shıǵıw tórkini «ru» mánisin bildiretuǵın uruk ~ uruw ~ ru degen sóz. Yaǵnıy urın barıw degen dizbek «ru, tuwıs bolıw» degen mánini bildiredi dep oylaymız.

Qazaq xalqınıń úyleniw dástúrlerine baylanıslı etnografizmlerdiń biri – qınamende. Qınamende atamasın birinshi qollanǵan – Abay Qunanbayev. («Kúyew keltir, qız uzat, toyıńdı qıl, qız tanıstır – qızıqqa jurt ırjańshıl qınamende, jar-jar menen bet ashar bar, óleńsiz solar qızıǵı bola ma gúl?»).

Qınamende etnografizmi «Abay tili sózliginde» «kúyewdi qalıńlıǵı menen birinshi ret ushıstırıw keshi, oyın-sawıq» dep túsindirilgen [4:419]. Etnograf S. Qasimanov ta onı usılay sıpatlaydı: «Qınamende – kúyew kelgen kúni qızıl-jasıl kiyinip, qızlar toparı qatnasatuǵın oyın» [5:229].

Al Qazaq ensiklopediyasında oǵan mınaday anıqlama berilgen: «Qınamende – qazaqtıń milliy oyın-sawıǵı, kúyew jigittiń qalıńlıq otawına yamasa qız jeńgesiniń úyine joldasları menen birinshi ret keliwin qarsı alıw keshesi. Qınamendege qatnasatuǵın qız-kelinshekler qızıl-jasıl kiyimlerin kiyip, tırnaqların boyaytuǵın bolǵan. Shıǵıs xalıqlarında qınamende keshi qız abırayınıń tazalıǵın bildiriw ushın qalıńlıq penen birge bolǵan kúnniń ertesine de ótkeriledi» [6:102].

«Qınamende» etnografizminiń etimologiyası haqqında S.E. Janpeyisova: «Qınamende lekseması, bizdiń pikirimizshe, jeke-jeke eki sózdiń, qına hám mende túbirleriniń birigiwinen jasalǵan. Qına – arab sózi, tırnaq boyaytuǵın qızıl boya. Musılmanlar tırnaqlarına qına jaǵadı. Osman túrkleri úyleniw toyınan keyingi túndi qına keshesi dep ataydı. Bunday atawdıń sebebi qalıńlıq qına túni aldında óz sawsaqların qına menen boyap aladı», – deydi. Mende sóziniń etimologiyası haqqında eki túrli boljaw aytıwǵa boladı. NUKUS · 2026

Birinshisi, mońǵol tilindegi mend, buryat tilindegi mende leksemaları menen baylanıstırıwǵa boladı. Mend, mende – amanlıq, sawlıq mánisin bildiredi. Ekinshisi, Maxmud Qashqariy sózliginde mınaday derek keltirilgen: «Mendiri – kelin menen kúyew ushırasatuǵın túnde ótkeriletuǵın májilistiń atı, onda olardıń ústinen aqsha shashadı. Shınında da, qınamende degenimiz qına toyı bolıp shıǵadı» [7:12-14]. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Bunnan qınamende qalıńlıqtıń amanlıǵınıń, sawlıǵınıń, tazalıǵınıń belgisi sıpatındaǵı bawram keshesi degen juwmaq shıǵarıwǵa boladı. Qaraqalpaqstan qazaqları tilinde qına mende túrinde qollanılmaydı. Xalıq jırawları shıǵarmaları tilinen «Dombıranı sóyletken qınalı tırnaq, on sawsaq» sıyaqlı qosıq qatarlardı kóremiz. Bundaǵı qınalı tırnaq joqarıda kórsetilgenindey, toy kúni qalıńlıqtıń tırnaqların qına menen boyap qoyıwına baylanıslı qollanılıwı múmkin. Jergilikli qazaqlar tilinde qına sózi qına toy, qınanı bastı degen dizbeklerdiń quramında qollanıladı. Bul sózlerdiń mánisi házir ózgergen. Mısalı, awızeki sóylew tilinde «attı bunsha terletip, ákeńniń qına toyına shaptıń ba?» yamasa «esekke qınanı bastı» dep qollanıladı. Birewge urısqanda «qınasın bastı» dep te aytıladı. Bundaǵı « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qına sóziniń mánisi – «qan shıǵarıw», ol janın shıǵarıw, qattı qıynaw degen sóz dizbekleri menen mániles. Bul sózler «qına mende» mánisinen pútkilley ajıralıp, jańa mánige iye bolǵan. Joqarıda analiz etilgen arxaizmlik etnografizmler Qaraqalpaqstan qazaqları tilinde ǵana emes, al qazaq ádebiy tilinde de qollanılıw sheńberi taralǵan, olardı biz tariyxıy kórkem shıǵarmalardan ǵana ushıratamız. Biraq qazaq tilinde belgili bir dáwirde ónimli qollanılǵan bunday etnografizmlerdiń lingvistikalıq mánilerin, lingvomádeniy mazmunın anıqlap biliw qazaq tiliniń tariyxın, etnografiyalıq leksikasın úyreniwde úlken áhmiyetke iye dep esaplaymız. Qaraqalpaqstan qazaqları tiliniń ruwxıy mádeniyat leksikasındaǵı arxaizmlik etnografizmler – qazaq xalqınıń tariyxıy ótmishi, salt-dástúri hám milliy mádeniyatı haqqında biybaha maǵlıwmat beretuǵın til birlikleri. Urın barıw, urın toy, qınamende sıyaqlı etnografizmlerdiń házirgi qollanılıw sheńberi tarayǵan bolsa da, olar xalıqtıń tariyxıy qádiriyatların saqlawda ayrıqsha áhmiyetke iye. Bunday sózlerdiń mánisin, kelip shıǵıwın hám qollanılıw ózgesheliklerin izertlew qazaq tiliniń tariyxıy leksikasın, ruwxıy mádeniyat leksikasın hám lingvomádeniy baylıǵın tereńirek úyreniwge múmkinshilik beredi. Sonday-aq, Qaraqalpaqstan qazaqları tilindegi arxaizmlik etnografizmlerdi jıynaw, sistemalastırıw hám lingvomádeniy aspektten analiz etiw keleshektegi dialektologiyalıq, etnolingvistikalıq hám leksikografiyalıq izertlewler ushın úlken áhmiyetke iye. Bul birliklerdi saqlap qalıw – xalıqtıń tariyxıy-ruwxıy miyrasın saqlap qalıwdıń da bir túri.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Жанпейсов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. -Алма-Ата: Наука, 1989.

2. Севортян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков.-Москва: Наука, 1974. 3. Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата: Наука, 1986. 4. Абай тілініӊ сөздігі. –Алматы: Ғылым,1966. 5. Қасиманов С.Қазақ халқының қолөнері. –Алматы,1969. 6. Қазақ совет энциклопедиясы. 7-том.-Алматы: Ғылым, 1976. NUKUS · 2026

7. Жанпейісова С. Е. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы.–Алматы, 1996. 8. Адилова Г.Қарақалпақстан қазақтары тіліндегі этнографизмдер.Нөкіс. Қарақалпақстан. 2015ж. 9. Адилова, Г. А. (2012). Этнографизмы в языке казахов, проживающих в Каракалпакстане. Вестник Челябинского государственного университета, (2 (256)), 5-8. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »