Suw háwizlerin pataslanıwdan saqlaw jolları

Bu maqolada suv havzalari tabiiy va sun‘iy yo‘llar bilan ifloslanishi va suv havzalarini iflos bo‘lishdan saqlash yo‘llari keltirilgan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 145–147 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Abdiganieva Gulshad, Abdijalieva Gulayim. Suw háwizlerin pataslanıwdan saqlaw jolları // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 145–147. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910023

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

SUW HÁWIZLERIN PATASLANÍWDAN SAQLAW JOLLARÍ

Abdiganieva Gulshad úlken oqitiwshi abdiganieva1972@mail.ru Abdijalieva Gulayim stajor-oqtıwshı gabdijalieva@gmail.com

Annotatsiya: Bu maqolada suv havzalari tabiiy va sun’iy yo‘llar bilan ifloslanishi va suv havzalarini iflos bo‘lishdan saqlash yo‘llari keltirilgan. Kalit so‘zlar: fizik xususiyati, adsorbsiya, tuzsizlantirish, aktiv cho'kma, o'zini-o'zi tozalash, neytrifikaciya procesi. Abstract: This article discusses ways to protect water bodies from pollution by natural and artificial means and how to protect water bodies from pollution.

Keywords: physical properties, adsorption, desalination, active precipitation, self-cleaning, neutrafication process.

Ámelde suw háwizleriniń pataslanıwı tabiyiy hám jasalma jol arqalı boladı. Suw háwizleriniń tabiyiy jol menen pataslanıwı suw háwizinde ósimlik hám haywanat dúnyasınıń ósiwi hám rawajlanıwı, oǵan jawın-qar suwları kelip túsiwi, qırǵaqlardıń juwılıwı nátiyjesinde hám basqa da bir qatar derekleri tásirinde ámelde júzege keledi. Suw háwizleriniń jasalma pataslanıwı bolsa, háwizlerge kommunal-turmıs xojalıǵınan, sanaattan, awıl xojalıǵınan hám basqa tarawlardan aqaba suwlardıń kelip túsiwi nátiyjesinde payda boladı. Tabiyatta suw resurslarınıń ózin-ózi tazalaw qasiyetleri esabına belgili bir dárejede suw háwizlerine aqaba suwlar menen taslanǵan pataslanıwlar muǵdarı quramalı fizikalıq, ximiyalıq hám biologiyalıq processler nátiyjesinde áste-aqırın azaya baslaydı. Háwizge túsetuǵın aqaba suwlar pataslanıwlar muǵdarı hám quramı menen háwizge hár qıylı tásir kórsetedi: 1) Suwdıń fizikalıq qasiyeti ózgeredi (reńi, tınıqlıǵı, iyisi hám dámi ózgeredi); 2) Suw betinde qalqıp júriwshi elementler payda boladı hám shókpeler shógedi; 3) Suwdıń ximiyalıq quramı (suw támiynatı kórsetkishi organikalıq hám noorganikalıq hámde ziyanlı elementler payda bolıwı hám t.b) ózgeredi; 4) Suwda organikalıq elementler payda bolıwı nátiyjesinde kislorod eritpesi azayadı; 5) Bakteriyalar sanı hám túriniń ózgeriwi (kesel keltiriwshi bakteriyalardıń payda bolıwı) háwizge túsetuǵın aqaba suwlar tásirinde júzege keledi.

Nátiyjede bunday háwizlerdegi suwlar tek ǵana ishiw ushın emes, balkim texnikalıq mútájlik ushın da jaramsız bolıp qaladı, balıqlar óle baslaydı. Suwdı sanitar qorǵawda jol qoyılǵan koncentraciya (PDK), yaǵnıy suwǵa tásir etpeytuǵın koncentraciya bar bolıp, bul bolsa jol qoyılǵan normal biologiyalıq procesti hám suwdıń sapasın jaqsılawdı támiyinleydi. Sonıń ushın aqaba suwlardı tazalamastan NUKUS · 2026

suw háwizlerine taslaw múmkin emes. Aqaba suwlardı suw háwizlerine taslamaw háwizlerdiń biocenozin tolıq saqlaydı. Suw háwizleriniń aqaba suwlar menen pataslanıwınıń aldın alıwdıń eń sapalı jolı aqaba suwlardı tazalaw. Sonıń ushın aqaba suwlardı tazalawda tómendegi sapalı tazalaw usılların qollaw kerek: X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1) aktiv shókpe menen bir neshe basqıshlı aeraciyalaw (hawalı); 2) aeraciya usılında aktiv shókpe menen tazalaw, keyin qumtaslı filtrden ótkiziw; 3) bioháwizlerde aqırına shekem tazalaw; 4) sanaat aqaba suwların ion almastırıw, adsorbciya, duzsızlandırıw, aktiv shókpe menen fosfordı uslap qalıw, suw ósimlikleri arqalı fosfor hám nitratlardı joq etiw, separatlıq hám basqa usıllar menen sanaat aqaba suwların tazalap olardı qayta texnologiyalıq mútájligi ushın ózinde isletiw. Sonday-aq, háwizlerdegi suwlardı isletiwden aldın sanitar suw ótkiziw de tekseriledi hám tómendegi formula arqalı anıqlanadı: « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

bul jerde: qi – aqaba suwlar sarpı m3/s; Ci – aqaba suwlar quramındaǵı pataslanıw koncentraciyaları mg/l; Qp – háwizdiń suw sarpı m3/s; Cp – háwizdiń pataslanıw koncentraciyası mg/l; Cpr – jol qoyılǵan pataslanıw koncentraciyası; Cn – sanitar suw ótkiziwdegi suwdı pataslandırıwshı elementler koncentraciyası, mg/l. Suw háwizlerine aqaba suwlar menen ziyanlı elementler túskende háwizdegi suwda ózin-ózi tazalaw procesi toqtaydı. Aqaba suwlar suw háwizlerine taslaw nátiyjesinde suw háwizleri pataslanadı. Suw háwizlerine aqaba suwlar menen taslanıp atırǵan pataslıqlar muǵdarı quramalı fizikalıq, ximiyalıq biologiyalıq procesi nátiyjesinde áste-aqırın azayadı. Mısal ushın: organikalıq elementler oksidlenedi (mineralizaciyalasadı, bekkemleydi) kislota hám siltiler neytral halına ótedi hám t.b. Háwiz – tek anıqlanǵan shegarada aqaba suwlar qabıllawshı tabiyiy tazalaw inshaatı bolıwı múmkin. Suw háwizlerine túsip atırǵan pataslıqlar suwdaǵı tabiyiy teńsalmaqlıqtıń buzılıwına alıp keledi. Háwizlerdiń bunday buzılıwına qarsılıq etiw qabıleti túsip atırǵan pataslanıwdan azat etiw hám ózin-ózi tazalaw procesiniń túp mánisin quraydı. Háwizlerdegi suwlardıń ózin-ózi tazalaw procesi eki basqıshqa bólinedi. Birinshi basqısh – aqaba suwlardıń háwizleridegi suw menen aralasıwı, bul fizikalıq kórinisi. Ekinshi basqısh – háwizlerdegi suwlardıń ózin-ózi tazalaw procesi aqaba suwlar menen háwizlerge túsip atırǵan organikalıq elementlerdiń mineralizaciyalanıwı hám bakteriyalardıń óliwi.

Tabiyiy ózin-ózi tazalaw procesi qıyın proces bolıp: a) fizikalıq; b) ximiyalıq; v) biologiyalıq; g) bakteriologiyalıq procesler arqalı júzege keledi. Aqaba suwlardıń ózin-ózi tazalaw procesiniń tezligi tómendegilerge baylanıslı: 1) háwizdegi suwlardıń sarpına; NUKUS · 2026

2) háwizdegi suwlardıń aǵım tezligine; 3) háwizdegi suwlardıń shuqırlıǵına; 4) dáryanıń gedir-búdirligine (ózenine) h.t.b.; 5) háwizge taslanıp atırǵan aqaba suwlar sarpına hám sapasına. Aqaba suwlardıń ózin-ózi tazalaw faktorları: X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1) fizikalıq faktor – aqaba suwlar menen háwizge túsip atırǵan mineral elementlerdıń shógiwi. Fizikalıq shógiw gidrobionitlardıń jasaw shárayatı menen uzliksiz baylanıslı esaplanadı bul bolsa, shógiw procesin tezlestiredi. 2) ximiyalıq faktor – ximiyalıq reakciya júz beriwi nátiyjesinde, yaǵnıy gidroliz oksidleniw nátiyjesinde júz beredi. Yaǵnıy nitrifikaciya procesi júz beredi.

3) biologiyalıq faktor – ósimlik hám haywanat dúnyasınıń jasaw nátiyjesinde júz beredi. (bul jerde: haywanat dúnyası ósimlik dúnyası menen, ósimlik dúnyası bolsa, suwdaǵı organikalıq elementler menen azıqlanadı). « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

4) bakteriologiyalıq faktor – birdey bakteriyalardıń mikroblar jewi arqalı júzege keledi. Suw háwizleriniń gúllewi, háwizlerdi ekilemshi márte pataslanıwıǵa alıp keledi. Hár qanday procesler júzege keliwi belgili waqıt aralıǵında boladı. Mısal ushın, neytrifikaciya procesi júz beriwinde, azot ammoniy elementleri nitritqa ótiwi ushın 15 sutka, nitratqa ótiwi ushın 40 sutka kerek boladı. Sol aradaǵı aralıqta suwdıń sapası da ózgeredi. Dál soǵan uqsas aqaba suwlar menen háwizge túsetuǵın hár qanday bakteriyalardıń zıyanlanıwı ushın da, bir qansha waqıt kerek boladı. Sonıń ushın aqaba suwlardı tazalamastan suw háwizlerine taslaw qadaǵan etiledi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. N. F. Federov, S. M. Shifrin. Kanalizaciya. M., Visshaya shkola. 2. T. Zokirov. Oqova suwlarni oqizish. Toshkent 2000-y. 3. Yakovlev S. V. Kanalizaciya. uchebnik. M.:Stroyizdat. 1975. 4. QMQ 2. 04. 03 - 97 Kanalizaciya. Tashqi tarmoqlar va inshoatlar Toshkent, 1997. 5. Botuk B. O. Kanalızatsionnie seti.-M.:Stroyizdat.-1977. 6. Oqovalarnı tozalash. K. A. Yakubov. Stilistik qullanma, 2000 yıl. 7. Qoyli’baevna A. M. et al. QORAQALPOG ‘ISTON HUDUDLARIDA SUV TANQISLIGI SHAROITIDA QISHLOQ XO ‘JALIGI EKINLARINI SUG ‘ORISHNING MAQBUL REJIMLARINI ISHLAB CHIQISH //Conferences. – 2025. – Т. 1. – №. 4. – С. 246- 247.