Soyanıń nál qalıńlıǵına tuqım egiw múddetleri hám sxemalarınıń tásiri

Maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida soyaning «Orzu» navini uch muddatda (20-iyun, 1-iyul, 10-iyul) va olti xil ekish sxemasida ekishning urug‘larning dala unuvchanligiga, ko‘chatlarning saqlanuvchanligiga hamda amal davri oxiridagi ko‘chat qalinligiga ta‘siri keltirilgan. Urug‘lar 20-iyunda ekilganda dala unuvchanligi o‘rtacha 84,4 % ni tashkil etgan bo‘lsa, ekish 10-iyulga kechiktirilganda bu ko‘rsatkich 82,6 % gacha pasaygan. Shu bilan birga o‘suv davrida nobud bo‘lgan ko‘chatlar ulushi 15,2 % dan 17,0 % gacha ortgan, amal davri oxiridagi ko‘chat qalinligi esa o‘rtacha 362,3 ming tupdan 347,2 ming tup/ga gacha kamaygan. Eng yuqori dala unuvchanligi (85,0 %) va saqlanuvchanlik (86,0 %) 20-iyunda 60x5-1 sxemasida ekilgan variantda kuzatilgan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL

94–98 Qoraqalpoq IQTIBOS UCHUN Oserbaeva Tamaraxan, Utepbergenov Muxtar Adilbaevich. Soyanıń nál qalıńlıǵına tuqım egiw múddetleri hám sxemalarınıń tásiri // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026- yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 94–98. – DOI: https://doi.org/ 10.66073/ReFocus-Conf/0910014

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

UDK: 632.98:631.531.04:635 SOYANÍŃ NÁL QALÍŃLÍǴÍNA TUQÍM EGIW MÚDDETLERI HÁM SXEMALARÍNÍŃ TÁSIRI Oserbaeva Tamaraxan a.x.i.k., professor Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı Utepbergenov Muxtar Adilbaevich a.x.i.f.d. (PhD) Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı e-mail: muxtarmuxtar904@gmail.com

Annotaciya: Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında soyanıń «Orzu» sortın úsh múddette (20-iyun, 1-iyul, 10-iyul) hám altı túrli egiw sxemasında egiwdiń tuqımlardıń atızdaǵı ónip shıǵıwına, nállerdiń saqlanıwına hám ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵına tásiri keltirilgen. Tuqımlar 20-iyunda egilgende atız kógeriwsheńligi orta esapta 84,4 % di quraǵan bolsa, egiw 10-iyulǵa keshiktirilgende bul kórsetkish 82,6 % ke shekem tómenlegen. Sonıń menen birge ósiw dáwirinde nabıt bolǵan náller úlesi 15,2 % den 17,0 % ke shekem artqan, ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵı bolsa orta esapta 362,3 mıń túpten 347,2 mıń túp/ga ǵa shekem kemeygen. Eń joqarı kógeriwsheńlik (85,0 %) hám saqlanıp qalıwı (86,0 %)

20-iyunda 60х5-1 sxemasında egilgen variantta gúzetilgen. Gilt sózler: soya, «Orzu» sortı, egiw múddeti, egiw sxeması, atız kógeriwsheńligi, nál qalıńlıǵı, nállerdiń saqlanıwı, Qaraqalpaqstan. Annotatsiya: Maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida soyaning «Orzu» navini uch muddatda (20-iyun, 1-iyul, 10-iyul) va olti xil ekish sxemasida ekishning urug‘larning dala unuvchanligiga, ko‘chatlarning saqlanuvchanligiga hamda amal davri oxiridagi ko‘chat qalinligiga ta’siri keltirilgan. Urug‘lar 20-iyunda ekilganda dala unuvchanligi o‘rtacha 84,4 % ni tashkil etgan bo‘lsa, ekish 10-iyulga kechiktirilganda bu ko‘rsatkich 82,6 % gacha pasaygan. Shu bilan birga o‘suv davrida nobud bo‘lgan ko‘chatlar ulushi 15,2 % dan 17,0 % gacha ortgan, amal davri oxiridagi ko‘chat qalinligi esa o‘rtacha 362,3 ming tupdan 347,2 ming tup/ga gacha kamaygan. Eng yuqori dala unuvchanligi (85,0 %) va saqlanuvchanlik (86,0 %) 20-iyunda 60х5-1 sxemasida ekilgan variantda kuzatilgan. Kalit soʻzlar: soya, «Orzu» navi, ekish muddati, ekish sxemasi, dala unuvchanligi, koʻchat qalinligi, koʻchatlarning saqlanuvchanligi, Qoraqalpogʻiston. Abstract: The article presents the effect of sowing the soybean cultivar “Orzu” at three dates (20 June, 1 July and 10 July) and in six sowing patterns on the field germination of seeds, seedling survival and plant density at the end of the growing season under the conditions of the Republic of Karakalpakstan. When the seeds were sown on 20 June, field germination averaged 84.4%, whereas delaying sowing until 10 July reduced this indicator to 82.6%. At the same time, the proportion of seedlings lost during the growing season increased from 15.2% to 17.0%, and plant density at the end of the growing season decreased, on average, from 362.3 to 347.2 thousand plants per hectare. The highest field germination (85.0%) and seedling survival (86.0%) were recorded in the variant sown on 20 June under the

Keywords: soybean, “Orzu” cultivar, sowing date, sowing pattern, field germination, plant density, seedling survival, Karakalpakstan. Kirisiw. Soya (Glycine max L.) dúnyada eń kóp egiletuǵın beloq hám may deregi bolǵan sobıqlı egin esaplanadı. Respublikamızda da soya maydanları keńeyip barmaqta, bul bolsa onı jergilikli topıraq-klimat sharayatına beyimlestirilgen agrotexnologiya tiykarında jetistiriwdi talap etedi. D. NUKUS · 2026

Yormatovanıń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, Ózbekstan sharayatı soyanı tiykarǵı egin retinde de, tákirar egin retinde de jetistiriw imkaniyatın beredi [1]. Soyanıń joqarı ónimdarlıǵı onıń topıraq ónimdarlıǵına unamlı tásiri menen de bahalanadı [2]. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Soya ónimdarlıǵın belgileytuǵın tiykarǵı faktorlardıń biri – egiw múddeti hám egiw sxeması. Z.M. Kushmetov Xorezm wálayatınıń orta shorlanǵan topıraqları sharayatında soya sortlarınıń rawajlanıw fazaları egiw múddetine baylanıslı ózgeretuǵının kórsetken [3]. X. Mamurov hám A. Sanakulov soyanıń fotosintetikalıq potencialı hám ónimdarlıǵı ósimliklerdiń azıqlanıw maydanına tikkeley baylanıslı ekenin belgilegen [4]. A. Xoliqov bolsa suwǵarılatuǵın tipik boz topıraqlarda soya sortlarınıń egiw sxemaların jetilistiriw esabınan dán ónimin 15–20 % ke asırıw múmkinligin anıqlaǵan [5]. Egiw múddeti hám sxeması eń aldı menen tuqımlardıń atızdaǵı ónip shıǵıwı hám nállerdiń saqlanıwı arqalı kórinedi, sebebi ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

qalıńlıǵı hasıl elementleriniń qáliplesiwine tikkeley tásir etedi. Sonday bolsa da, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń otlaqı-allyuvial topıraqları sharayatında soyanı tákirar egin retinde egiwde nál qalıńlıǵınıń qáliplesiwi jetkilikli úyrenilmegen. Izertlewdiń maqseti – soyanıń «Orzu» sortı mısalında tuqım egiw múddetleri hám sxemalarınıń atız kógeriwsheńligine, nállerdiń saqlanıwına hám ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵına tásirin anıqlawdan ibarat. Materiallar hám usıllar. Izertlewler 2024-jılı Qaraózek rayonı Dawılkól fermer xojalıǵınıń tájiriybe uchastkası atızlarında ótkerildi. Tájiriybede Mámleketlik reestrge kirgizilgen soyanıń «Orzu» sortı egildi. Tájiriybe sxeması 18 varianttan ibarat bolıp, 3 qaytalawda, bir yarusta jaylastırıldı. Hár bir bólekshe maydanı 240 m 2, esapqa alınatuǵın maydan 120 m 2, tájiriybeniń ulıwma maydanı 1,3 ga. Tuqımlar úsh múddette – 20-iyun, 1-iyul hám 10-iyul sánelerinde hám altı túrli egiw sxemasında egildi: 60х3-1 (teoriyalıq nál qalıńlıǵı gektarına 555 mıń túp), 60х4-1 (417 mıń túp), 60х5-1 (333 mıń túp), 90х(60х30)х3-1 (740 mıń túp), 90х(60х30)х4-1 (555 mıń túp) hám 90х(60х30)х5- 1 (444 mıń túp). Baqlawlarda tuqımlardıń atızdaǵı ónip shıǵıwı, ónip shıqqan náller sanı, ósiw dáwirinde nabıt bolǵan náller úlesi, ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵı hám nállerdiń saqlanıwı anıqlandı. Atız kógeriwsheńligi ónip shıqqan náller sanınıń egilgen tuqımlar sanına qatnası, saqlanıw bolsa ámel dáwiriniń aqırında saqlanıp qalǵan nállerdiń ónip shıqqan náller sanına qatnası (%) sıpatında esaplandı. Alınǵan maǵlıwmatlar B.A. Dospexov usılı boyınsha talqılandı [6]. Nátiyjeler. Alınǵan maǵlıwmatlar egiw múddeti hám egiw sxeması soyanıń nál qalıńlıǵınıń qáliplesiwine sezilerli tásir etetuǵının kórsetti (1-keste).

1-keste. Soyanıń nál qalıńlıǵına tuqım egiw múddetleri hám sxemalarınıń tásiri (2024-jıl) Ámel Ónip Ósiw Tuqımlardıń dáwiriniń Egiw shıqqan dáwirind Nállerdiń atız aqırında № múdde Egiw sxeması náller, e nabıt saqlanıwı kógeriwsheń nál ti mıń bolǵan ,% ligi, % qalıńlıǵı, NUKUS · 2026

túp/ga náller, % mıń túp/ga 1 60х3-1 83,8 465,1 14,8 396,3 85,2 2 60х4-1 84,2 351,1 15,2 297,7 84,8 3 60х5-1 85,0 283,1 14,0 243,4 86,0 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

90х(60х30)х3 4 20.06 84,4 624,6 15,4 528,4 84,6 -1 90х(60х30)х4 5 84,6 469,5 15,8 395,3 84,2 -1 90х(60х30)х5 6 84,1 373,4 16,2 312,9 83,8 -1 7 60х3-1 84,0 466,2 15,5 393,9 84,5 8 60х4-1 83,5 348,2 15,8 293,2 84,2 9 60х5-1 84,8 282,4 15,2 239,5 84,8 « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

90х(60х30)х3 10 1.07 84,5 625,3 16,0 525,3 84,0 -1 90х(60х30)х4 11 83,4 462,9 15,4 391,6 84,6 -1 90х(60х30)х5 12 83,7 371,6 16,2 311,4 83,8 -1 13 60х3-1 82,2 456,2 17,0 378,7 83,0 14 60х4-1 82,4 343,6 17,4 283,8 82,6 15 60х5-1 83,2 277,1 16,4 231,6 83,6 90х(60х30)х3 16 10.07 82,6 611,2 17,6 503,7 82,4 -1 90х(60х30)х4 17 82,8 459,5 16,8 382,3 83,2 -1 90х(60х30)х5 18 82,2 365,0 17,0 302,9 83,0 -1

Keste maǵlıwmatlarınan kórinip turıptı, tuqımlar 20-iyun múddetinde egilgende atız kógeriwsheńligi variantlar boyınsha 83,8–85,0 % di, 1-iyulda egilgende 83,4–84,8 % di, 10-iyulda egilgende bolsa 82,2–83,2 % di quradı. Eń joqarı atız kógeriwsheńligi (85,0 %) 20-iyunda 60х5-1 sxemasında egilgen 3- variantta, eń tómen kórsetkish (82,2 %) bolsa 10-iyulda egilgen 13- hám 18- variantlarda belgilendi. Ósiw dáwirinde nabıt bolǵan náller úlesi egiw múddetiniń keshigiwi menen artıp bardı: 20-iyun múddetinde 14,0–16,2 %, 1-iyulda 15,2–16,2 %, 10-iyulda 16,4–17,6 % di quradı. Egiw sxemaları kesiminde bolsa ósimliklerdiń azıqlanıw maydanı keńeygen sayın nállerdiń saqlanıp qalıwı arttı. Mısalı, 20-iyun múddetinde 60х3-1 sxemasında saqlanıw 85,2 % bolǵan bolsa, 60х5-1 sxemasında 86,0 % ke jetti. Qatar aralıǵı keń 90х(60х30) sxemalarında nál qalıńlıǵı joqarı bolǵanı ushın nabıt bolǵan náller úlesi de salıstırmalı kóbirek (15,4–16,2 %) boldı. Egiw múddetleri boyınsha orta kórsetkishler 2-kestede keltirilgen. 2-keste. Egiw múddetleri boyınsha orta kórsetkishler (2024-jıl) NUKUS · 2026

Ámel dáwiriniń Atız Nabıt bolǵan Nállerdiń aqırında nál Egiw múddeti kógeriwsheńligi náller, % saqlanıwı, % qalıńlıǵı, mıń ,% túp/ga 20.06 84,4 15,2 84,8 362,3 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1.07 84,0 15,7 84,3 359,2 10.07 82,6 17,0 83,0 347,2

Eskertpe: hár bir múddet boyınsha altı egiw sxemasınıń orta mánisi. Egiw 20-iyunnan 10-iyulǵa keshiktirilgende atız kógeriwsheńligi 1,8 procentke tómenlegen, ósiw dáwirinde nabıt bolǵan náller úlesi 1,8 procentke artqan, ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵı bolsa orta esapta 15,1 mıń túp/ga ǵa yamasa 4,2 % ke kemeygen. Birdey egiw sxemaların salıstırǵanda da usı nızamlıq saqlanadı: 60х3-1 sxemasında ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵı 20-iyunda 396,3 mıń túp/ga bolǵan bolsa, 10-iyulda 378,7 mıń túp/ga dı qurap, 17,6 mıń « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

túp/ga ǵa yamasa 4,4 % ke kem boldı. 90х(60х30)х3-1 sxemasında bul parq 24,7 mıń túp/ga yamasa 4,7 % di quradı. Ámel dáwiriniń aqırında eń joqarı nál qalıńlıǵı 20-iyunda 90х(60х30)х3-1 sxemasında egilgen 4-variantta (528,4 mıń túp/ga), eń tómen kórsetkish bolsa 10- iyulda 60х5-1 sxemasında egilgen 15-variantta (231,6 mıń túp/ga) baqlandı. Sonıń menen birge, eń qolay múddette de ámelde qáliplesken nál qalıńlıǵı teoriyalıq kórsetkishten sezilerli tómen boldı: 4-variantta teoriyalıq 740 mıń túpke salıstırǵanda 528,4 mıń túp, yaǵnıy 28,6 % kem. Bul tuqım egiw normasın belgilewde atız kógeriwsheńligi hám nállerdiń saqlanıwın esapqa alıw zárúrligin kórsetedi. Juwmaq hám usınıslar 1. Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında soyanıń «Orzu» sortı tuqımları 20-iyun múddetinde egilgende atız kógeriwsheńligi orta esapta 84,4 % di, 10- iyulǵa keshiktirilgende bolsa 82,6 % di quradı. Egiw múddetiniń keshigiwi tuqımlardıń atız kógeriwsheńligin tómenletedi. 2. Egiw múddetiniń keshigiwi menen ósiw dáwirinde nabıt bolǵan náller úlesi 15,2 % den 17,0 % ke shekem artadı, nállerdiń saqlanıwı bolsa 84,8 % den 83,0 % ke shekem tómenleydi. 3. Ámel dáwiriniń aqırındaǵı nál qalıńlıǵı 20-iyun múddetinde orta esapta 362,3 mıń túp/ga dı, 10-iyul múddetinde 347,2 mıń túp/ga dı qurap, keshki egiwde 4,2 % ke kem boldı. 4. Óndiriste soyanı tákirar egin retinde egiwde tuqımlardı 20-iyun múddetinde, yaǵnıy iyun ayınıń ekinshi on kúnliginde egiw usınıs etiledi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1. Yormatova D. O‘zbekistonda soya yetishtirish. – Toshkent: O‘zbekiston, 1983. 2. Siddiqov R., Mannopova M., Egamov I. Yeri boyning – eli boy // O‘zbekiston qishloq xoʻjaligi. – 2004. – №9. – B. 19. 3. Kushmetov Z.M. Xorazm viloyatining oʻrtacha shoʻrlangan tuproqlarida soya navlarining rivojlanish fazalari // Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. – 2020. – №8. – NUKUS · 2026

B. 38–40. 4. Mamurov X., Sanakulov A. Soya – fotosintetik potensial va hosildorlik // Agro ilm. – Toshkent, 2021. – №6. – B. 22–23. 5. Xoliqov A. Asosiy ekin sifatida soya ekinlarini ekish muddati va tizimlarini takomillashtirish // Central Asian Journal of Education and Innovation. – 2026. – Vol. 5, №3. – X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

B. 81–83. https://doi.org/10.5281/zenodo.19045839 6. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта (с основами статистической обработки результатов исследований). 5-е изд. – М.: Агропромиздат, 1985. – 351 с. 7. Осербаева Т., Қунақбаев Н. ФОРМИРОВАНИЕ ПЛОЩАДИ ЛИСТЬЕВ СОИ НА ЗАСОЛЕННЫХ ПОЧВАХ КАРАКАЛПАКИИ //Биологический журнал. – 2020. – №. 2. – С. 4-6. 8. Осербаева Т., Жуманова Г. ОСОБЕННОСТИ ВОЗДЕЛЫВАНИЯ СОИ НА ЗАСОЛЕННЫХ ПОЧВАХ ПРИАРАЛЬЯ //СОВРЕМЕННОЕ ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ СОСТОЯНИЕ ПРИРОДНОЙ СРЕДЫ И НАУЧНО-ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАЦИОНАЛЬНОГО ПРИРОДОПОЛЬЗОВАНИЯ. – 2016. – С. 1898-1901. « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »