Asosiy mazmunga o‘tish

Laboratoriya sharoitida pomidor nav namunalarining sho‘rga chidamliligi

Madreyimova Dilfuza Yerkabayevna, Nuraliyeva Quralay Daribayevna, Medetbayeva Dinara Nao‘rizbay qiziQoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti https://ror.org/02b42av242026

Konferensiyalar«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr)Jild 1Son 6Sahifa 85–89

Annotatsiya

Maqolada o‘simliklarning tuzga chidamliligining alohida va umumiy muammolarini hal qilishda ko‘pincha tuzlarning toksikligini va qat‘iy nazorat qilinadigan tuzga chidamlilik darajasini aniqlashga qaratilgan. Laboratoriya sharoitida pomidor mahsuldorligini oshirish uchun turli konsentratsiyali (NaCl, Na2SO4) tuzli eritmalarida pomidor urug‘lari unib chiqish quvvati va unuvchanligi bo‘yicha Volgogradskiy 5/95, TMK 22, UzMASH-1, Novichok va Rio grande navlari va Sultan F1, Tristar F1 hamda Solerosso F1 duragaylari tuzga chidamliligi bo‘yicha ma‘lumotlar keltirilgan.

Boshqa tillarda

ruschaСолеустойчивость сортообразцов томата в лабораторных условиях

Статья посвящена определению токсичности солей и строго контролируемой степени солеустойчивости при решении частных и общих проблем солеустойчивости растений. В целях повышения урожайности томатов представлены полученные в лабораторных условиях данные о солеустойчивости сортов Волгоградский 5/95, ТМК 22, УзМАШ-1, Новичок и Рио-Гранде, а также гибридов Султан F1, Tristar F1 и Solerosso F1, оцененной по энергии прорастания и всхожести семян в солевых растворах различной концентрации (NaCl, Na2SO4).

inglizchaSalt tolerance of tomato accessions under laboratory conditions

This article is devoted to determining salt toxicity and the strictly controlled degree of salt tolerance in solving specific and general problems of plant salt tolerance. With the aim of increasing tomato yields, laboratory data are presented on the salt tolerance of the Volgogradsky 5/95, TMK 22, UzMASH-1, Novichok, and Rio Grande varieties, as well as the Sultan F1, Tristar F1, and Solerosso F1 hybrids. This tolerance was evaluated based on seed germination energy and germination rate in salt solutions of various concentrations (NaCl, Na2SO4).

Kalit so‘zlar

  • pomidor
  • urug‘
  • chidamlilik
  • nav
  • duragay
  • konsentratsiya

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 85–89 O‘zbek (kirill) IQTIBOS UCHUN Мадрейимова Дилфуза Еркабаевна, Нуралиева Қуралай Дарибаевна, Медетбаева Динара Наўрызбай қизи. Лаборатория шароитида помидор нав намуналарининг шўрга чидамлилиги // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 85–89. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910012

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

УЎТ: 635.64 ЛАБОРАТОРИЯ ШАРОИТИДА ПОМИДОР НАВ НАМУНАЛАРИНИНГ ШЎРГА ЧИДАМЛИЛИГИ Мадрейимова Дилфуза Еркабаевна қ.х.ф.д. (DSc), доцент Нуралиева Қуралай Дарибаевна докторант

Медетбаева Динара Наўрызбай қизи магистр Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти e-mail: dilfuza_1979@mail.ru Аннотация: Мақолада ўсимликларнинг тузга чидамлилигининг алоҳида ва умумий муаммоларини ҳал қилишда кўпинча тузларнинг токсиклигини ва қатъий назорат қилинадиган тузга чидамлилик даражасини аниқлашга қаратилган. Лаборатория шароитида помидор маҳсулдорлигини ошириш учун турли концентрацияли (NaCl, Na2SO4) тузли эритмаларида помидор уруғлари униб чиқиш қуввати ва унувчанлиги бўйича Волгоградский 5/95, ТМК 22, УзМАШ-1, Новичок ва Рио гранде навлари ва Султан F1, Tristar F1 ҳамда Solerosso F1 дурагайлари тузга чидамлилиги бўйича маълумотлар келтирилган. Аннотация: Статья посвящена определению токсичности солей и строго контролируемой степени солеустойчивости при решении частных и общих проблем солеустойчивости растений. В целях повышения урожайности томатов представлены полученные в лабораторных условиях данные о солеустойчивости сортов Волгоградский 5/95, ТМК 22, УзМАШ-1, Новичок и Рио-Гранде, а также гибридов Султан F1, Tristar F1 и Solerosso F1, оцененной по энергии прорастания и всхожести семян в солевых растворах различной концентрации (NaCl, Na2SO4). Abstract: This article is devoted to determining salt toxicity and the strictly controlled degree of salt tolerance in solving specific and general problems of plant salt tolerance. With the aim of increasing tomato yields, laboratory data are presented on the salt tolerance of the Volgogradsky 5/95, TMK 22, UzMASH-1, Novichok, and Rio Grande varieties, as well as the Sultan F1, Tristar F1, and Solerosso F1 hybrids. This tolerance was evaluated based on seed germination energy and germination rate in salt solutions of various concentrations (NaCl, Na2SO4). Калит сўзлар: помидор, уруғ, чидамлилик, нав, дурагай, концентрация Keywords: tomato, seed, resistance, variety, hybrid, concentration Кириш. Дунёнинг иссиқ ва қуруқ минтақаларида тупроқлар тез-тез шўрланиб туради, шу боис бундай жойларда қишлоқ хўжалиги салоҳияти жуда паст бўлади. Ушбу ҳудудларда экинларнинг аксарияти суғориш ёрдамида етиштирилади ва суғоришнинг етарли даражада бошқарилмаслиги натижасида иккиламчи шўрланишнинг келиб чиқиши муаммони янада кучайтирмоқда, бу бутун дунё бўйлаб суғориладиган ерларнинг 20 фоизига таъсир кўрсатмоқда (Glick. ва бошқалар).

Тупроқнинг ўтказувчанлиги пасаяди ва тупроқда тузлар тўпланганда туз ўсимликларга зарар етказади ёки уларни нобуд қилади (Tony Provin and I.L. Pitt https://agrilifeextension.tamu.edu). Тупроқнинг шўрланиши, тупроқда эрувчан тузлар мавжудлиги, улар сувни ўсимликлар уни чиқариб олгандан кўра каттароқ ушлаб туриши туфайли ўсимликларнинг ўсишини 90 см гача ва NUKUS · 2026

ундан кўпроқ бўлган чуқурликда чеклаб қўяди. Шўр сув сатҳи кўтарилган ва бошқалари эса чуқур ва кенг тарқалган бўлиши мумкин. Тупроқ шўрланиши – мамлакатимизда ва бутун жаҳонда катта майдонларда тарқалган экстремал омилларнинг бири ҳисобланади. Туз концентрациясининг 0,9% дан бошлаб, уруғларнинг яшовчанлигини X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

сезиларли даражада пасайтиради. NaCl 1,1% концентрацияси уруғлар яшовчанлигига кучли ингибиторлик таъсир кўрсатган бўлса, 1,5% эса уруғларнинг унишини амалий жиҳатдан тўхтатиб қўйган (Алиева З.М). Материаллар ва услублар. Тузга чидамлилик (“галотолерантность”) – ўсимликларнинг тупроқдаги ёки сувдаги тузларининг кўпайишига чидамлилиги ҳисобланади. Шўрланган тупроқ шароитларида помидорни узоқ вақт давомида мунтазам етиштиришда ҳосили камаймасдан, тузга чидамлилиги сезиларли даражада ошади. Тузга чидамлилик ўсимликнинг ривожланиш босқичига (фазасига) боғлиқ. Уруғдан чиққан майсалар катта кўчатларга нисбатан тузлардан кўпроқ азият чекади, уруғларнинг униб « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

чиқиши кечикади, сабаби эндоспермдаги гидролитик ферментларнинг фаоллиги пасаяди. Экинларнинг тузга чидамлилигига иқлим ҳам таъсир кўрсатади. Совуқ иқлим шароитида ўсимликлар тузларга нисбатан анча чидамли бўлади. Натижалар. Ўсимликларга тузларнинг зарарлиги ва тузга чидамлилигини аниқлашнинг ҳозирги вақтда мавжуд усулларини қуйидаги уч гуруҳга бўлиш мумкин: лаборатория, вегетатив ва дала. Ўсимликларнинг тузга чидамлилигини аниқлашнинг энг кенг тарқалган усули шўрланган субстратда ўсимлик уруғларининг униб чиқиш қувватини ҳисобга олишдир. Уруғларнинг униб чиқиши туз эритмаларида ёки фильтр қоғозда, қумда, тупроқда, маълум концентрациядаги туз эритмалари билан намланган ҳолда амалга оширилади. Помидор етиштиришда ва улардан юқори ҳосил олиш учун стресс шароитларига чидамли навлар ва дурагайлардан фойдаланиш зарур. Қорақалпоғистон республикасининг шўрланган тупроқлари шароитида помидор нав ва дурагайлари деярли синовдан ўтказилмаган. Танловда синалган помидор навлари ва дурагайларининг шўрга чидамлилик хусусиятларини асослаш учун лаборатория тажрибаларини ўтказди. Биз помидор навларининг тузга чидамлилигини диагностикаси бўйича: Волгоградский 5/95, TMK 22, УзМАШ-1, Новичок, Рио гранде, Преднекровский Рожевый ва Юбилейный Тарасенко, шунингдек Султон F 1, Tristar F1 ва Solerosso F1 дурагайларининг тузга чидамлилигини турли концентрациядаги туз эритмаларида униб чиқиши бўйича тадқиқотлар олиб борилди. Тажрибадаги вариантлар: қуруқ уруғлар (назорат 1); - сувга ивитилган уруғлар (назорат 2); - эритмаларга ивитилган уруғлар: 0,3 % NaCl; - 0,5 % NaCl;

- 0,7 % NaCl; - 1,0 % NaCl; - 0,3 % Na2SO4; - 0,5 % Na2SO4; - 0,7 % Na2SO4; - 1,0 % Na2SO4. Турли концентрацияли туз эритмаларининг (NaCl, Na2SO4) уруғларнинг униб чиқиш қуввати ва унинг чиқишига таъсирини аниқлаш бўйича лаборатория тажрибалари шуни кўрсатадики, эритмалардаги туз NUKUS · 2026

концентрациясининг (0,3 дан 1% гача) ортиши билан ҳам униб чиқиш қуввати (%), ва униб чиқиш тезлиги ошади камайиши помидорнинг барча ўрганилаётган навлари ва дурагайларидаги уруғлар (1-жадвал). Аниқланишича, помидорнинг бир хил навлари ва дурагайлари эритмалар таркибига (NaCl ва Na2SO4) қараб экиш сифатлари билан X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

фарқланади. Шундай қилиб, хлорид ва сульфат даражаси ўрганилаётган нав ва дурагайларнинг помидор уруғларининг униб чиқиш қуввати ва униб чиқишга турлича таъсир кўрсатади. Уруғларни натрий хлорид (NaCl) ва натрий сульфат (Na2SO4) эритмаларида униб чиққанда, Ўзбекистонда чиқарилган навлар чидамлироқ, бегона нав ва дурагайлар эса сезгирроқ эканлиги аниқланди. TMK-22, Рио Гранде, Юбилейный Тарасенко ва дурагай Solerosso F 1 навларда натрий хлорид концентрацияси 0,7-1,0% бўлганида уруғларнинг униб чиқишининг сезиларли пасайиши кузатилади. Барча нав ва дурагайларда 0,3-0,5% натрий сульфат концентрациясида лабораторияда униб чиқиш ва уруғнинг униб « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

чиқиш қувватининг пасайиши кузатилди. Помидорнинг Na2SO4 эритмасига намланган навлари ва дурагайлари уруғларининг экиш сифатларини баҳолаш униб чиқиш қуввати ва уруғнинг униб чиқиши бўйича энг яхши натижалар Волгоградский 5/95 навларида эканлигини кўрсатади; TMK-22; Рио гранде ва Преднекровский рожевый ва дурагайлар ўртасида энг паст шўр концентрацияси (0,3%) билан Султон F 1 ва Tristar F1 энг яхши кўрсаткичига эга бўлди. Шунингдек, барча синовдан ўтказилган нав ва дурагайларда қуруқ уруғлар (1-назорат) билан солиштирганда, сувга ивитилган уруғлар (2- назорат)нинг униб чиқиш қуввати ва уруғнинг униб чиқиш кўрсаткичлари нисбатан яхшироқ эканлиги аниқланди. NaCl эритмаларида униб чиқиш қуввати ва уруғларнинг унувчанлигини аниқлаганимизда, ўрганилган навлар орасида Рио Гранде, Новичок, УзМАШ- 1, TMK-22 ва Solerosso F1 дурагайлари энг яхши деб топилди. Назорат вариант билан солиштирганда туз эритмаларида уруғнинг униб чиқиши интенсивлигининг пасайиши текширилаётган уруғларнинг тузга чидамлилик даражасининг кўрсаткичидир. Худди шундай, тузларнинг концентрациясига қараб, алоҳида ионлар ва тузларнинг зарарлик даражасини, шунингдек, уруғларга сув етишини аниқлаш осон. Бундан ташқари, бу усул тузга энг чидамли навларни аниқлаш ва турли экинлар уруғларининг тузга чидамлилигини солиштириш имконини беради. Бу усулнинг асоси уруғларнинг униб чиқиш давридаги тузларга реакцияси ўсимликнинг кейинги ривожланиш босқичларида тузга чидамлилигини акс эттиради.

1-жадвал. Ҳар хил концентрацияли тузли эритмаларнинг (NaCl, Na2SO4) помидор навлари уруғлари лаборатория унувчанлиги ва униш қувватига таъсири (2019-2020 йй.) Тажриба варианти Эритмаларда ивитилган

ивитилган Навлар ва экинбоплик NUKUS · 2026

Сувга дурагайлар NaCL Na2SO4 сифати 0, 0, 0, 1, 0, 0, 0, 1, 3 5 7 0 3 5 7 0 7 5 5 4 8 6 6 5 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Униш қуввати, % 60,9 58,9 9, 4, 0, 3, 1, 5, 0, 4, Волгоградский 5/95 2 4 9 9 3 9 8 7 (назорат) 8 6 6 6 9 7 7 6 Унувчанлиги, % 70,3 83,0 8, 6, 2, 1, 3, 8, 2, 7, 4 5 2 5 5 4 3 4 8 6 6 4 8 8 7 7 Униш қуввати, % 61,4 79,7 8, 6, 2, 9, 9, 0, 7, 0, 0 8 7 4 3 5 2 8 ТМК 22 9 8 8 5 9 9 8 8 Унувчанлиги, % 70,9 90,2 4, 8, 2, 9, 8, 1, 8, 3, 8 4 7 4 5 0 8 9 8 6 5 5 7 6 5 4 « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Униш қуввати, % 63,0 74,4 0, 3, 4, 1, 4, 0, 1, 8, 2 2 1 4 5 9 9 4 УзМАШ-1 9 7 7 6 8 7 6 5 Унувчанлиги, % 72,3 84,2 1, 2, 2, 4, 9, 3, 8, 5, 3 7 5 8 8 1 0 0 8 5 5 5 7 6 6 5 Униш қуввати, % 64,4 65,3 0, 9, 3, 0, 8, 6, 0, 6, 9 5 9 4 0 4 3 6 Новичок 9 7 6 6 9 7 7 7 Унувчанлиги, % 74,9 81,1 1, 2, 8, 3, 4, 9, 3, 2, 5 2 6 7 4 2 9 2 Рио гранде 9 8 7 5 8 7 6 5 Униш қуввати, % 65,2 87,0 3, 3, 0, 8, 2, 1, 0, 0, 2 4 3 3 2 5 2 8 9 8 8 7 9 8 7 6 Унувчанлиги, % 74,2 92,8 6, 7, 1, 0, 4, 1, 4, 9, 1 7 7 6 5 6 9 3 Приднепровский 7 6 5 5 8 6 5 4 розовый Униш қуввати, % 59,8 70,0 5, 4, 8, 6, 6, 7, 4, 6, 8 8 8 5 0 0 0 5 8 7 6 6 9 8 7 5 Унувчанлиги, % 69,7 80,8 9, 4, 9, 7, 3, 0, 4, 5, 7 7 3 6 2 2 8 5 Юбилейный 7 7 6 6 7 6 5 3 Тарасенко Униш қуввати, % 62,3 75,5 5, 1, 8, 2, 1, 4, 6, 6, 0 2 0 5 2 5 0 2 8 7 7 7 9 8 7 7 Унувчанлиги, % 71,4 84,0 4, 9, 5, 2, 0, 7, 8, 0, 0 5 5 0 6 7 3 0

Тажриба варианти 7 6 6 6 7 6 6 5 Униш қуввати, % 65,8 75,8 9, 8, 3, 1, 8, 8, 2, 2, Уруғларнинг 4 0 9 4 8 0 7 4 Султан F1 (назорат) Навлар ва экинбоплик 9 7 7 7 9 7 7 6 дурагайлар Унувчанлиги, сифати % 74,2 82,3 1, 9, 5, 0, 5, 9, 4, 7, NUKUS · 2026

9 3 3 3 9 4 4 1 8 7 6 6 7 6 5 5 Униш қуввати, % 62,6 83,1 4, 4, 6, 0, 8, 6, 8, 3, 8 7 8 3 8 0 6 5 Tristar F1 9 8 7 7 9 7 7 6 X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Унувчанлиги, % 73,2 89,7 3, 5, 9, 3, 3, 5, 1, 6, 8 4 4 2 0 4 5 4 8 7 7 6 8 6 5 5 Униш қуввати, % 65,1 85,0 9, 9, 7, 2, 5, 3, 9, 2, 3 6 8 2 0 0 4 3 Solerosso F1 9 8 8 7 9 7 7 6 Унувчанлиги, % 74,7 91,2 6, 9, 5, 5, 0, 7, 3, 6, 7 2 8 3 5 3 7 7 Хулоса. Тажрибадаги помидор навлари ва дурагайлари энг паст концентрацияларда (0,3%) хлорид ва сульфат шўрланишга нисбатан чидамли бўлиб чиқди. Туз эритмалари концентрациясининг янада ошиши (0,5 дан 1,0% « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

гача) уруғларнинг экиш сифатига салбий таъсир кўрсатади. Ўрганилган навлар ва дурагайлар орасида энг чидамли Волгоградский 5/95, TMK-22; Рио гранде ва Новичок навлари, дурагайлардан Solerosso F1, Tristar F1 ва Sulton F1 ҳисобланади.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar3 ta adabiyot

  1. Алиева З.М. Эколого-физиологические аспекты воспроизведения и устойчивости к абиотическим стрессорам ресурсных видов растений Дагестана: Автореф. дис. … на соискание ученой степени доктор биологических наук – Владикавказ: Дагестанский государственный университет, 2017. -49 с.
  2. Glick B.R., Cheng Z., Czarny J., Duan J. Promotion of plant growth by ACC deaminase- producing soil bacteria. // Eur. J. Plant Pathol. 2007. –Р. 329-339.
  3. Tony Provin and Pitt I.L. https://agrilifeextension.tamu.edu /library/ gardening/managing-soil-salinity/-2016. 125-p.

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-014195
Nashr sanasi
2026-10-31
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr)
Jild
1
Son
6
DOI
10.66073/refocus-conf/0910012
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
85–89
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-10-31