Ikkinchi jahon urushida O‘zbekistonning G‘alabaga qo‘shgan hissasi: Qoraqalpog‘istonning o‘rni, front ortidagi safarbarlik va inson omili

Maqolada 1941–1945 yillarda O‘zbekiston SSRning G‘alabaga qo‘shgan hissasi harbiy safarbarlik, front ortidagi sanoat va qishloq xo‘jaligi, evakuatsiya hamda gumanitar faoliyatning o‘zaro bog‘liq jarayonlari asosida tahlil qilinadi. Asosiy e‘tibor Qoraqalpog‘istonning ushbu umumrespublika jarayonidagi o‘rniga qaratilgan. Hududda urushning dastlabki kunlaridagi ixtiyoriy safarbarlik, qishloq xo‘jaligi, irrigatsiya va mehnat resurslarining safarbar etilishi, shuningdek arxiv muassasalarining ijtimoiy-gumanitar faoliyati yoritiladi. Tadqiqot arxiv ma‘lumotlari, statistik ko‘rsatkichlar va mavjud tarixshunoslikni qiyosiy tahlil qilishga asoslanadi. Muallif O‘zbekistonning G‘alabaga hissasini faqat ishlab chiqarish yoki harbiy safarbarlik bilan emas, balki inson, iqtisodiy va gumanitar resurslarni birlashtirgan yaxlit tarixiy jarayon sifatida baholaydi.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 77–84 O‘zbek (kirill) IQTIBOS UCHUN Ишанходжаева Замира Райимовна, Мирзаулукова Хилолахон Алишер кизи, Мирзаулукова Фарзонахон Алишер кизи. Иккинчи жаҳон урушида Ўзбекистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссаси: Қорақалпоғистоннинг ўрни, фронт ортидаги сафарбарлик ва инсон омили // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10- oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 77–84. – DOI: https://doi.org/10.66073/ ReFocus-Conf/0910011

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

УДК: 94(575.1)"1941/1945" ИККИНЧИ ЖАҲОН УРУШИДА ЎЗБЕКИСТОННИНГ ҒАЛАБАГА ҚЎШГАН ҲИССАСИ: ҚОРАҚАЛПОҒИСТОННИНГ ЎРНИ, ФРОНТ ОРТИДАГИ САФАРБАРЛИК ВА ИНСОН ОМИЛИ Ишанходжаева Замира Райимовна Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети, тарих фанлари доктори, профессор ORCID: 0000-0002-8495-8122; E-mail: zamira.i@rambler.ru Мирзаулукова Хилолахон Алишер кизи Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети Магистранти kmirzaulukova@gmail.com Мирзаулукова Фарзонахон Алишер кизи А.И. Герцен номидаги Россия Давлат педагогика университети farzonamirzaulukova@gmail.com Аннотация: Мақолада 1941–1945 йилларда Ўзбекистон ССРнинг Ғалабага қўшган ҳиссаси ҳарбий сафарбарлик, фронт ортидаги саноат ва қишлоқ хўжалиги, эвакуация ҳамда гуманитар фаолиятнинг ўзаро боғлиқ жараёнлари асосида таҳлил қилинади. Асосий эътибор Қорақалпоғистоннинг ушбу умумреспублика жараёнидаги ўрнига қаратилган. Ҳудудда урушнинг дастлабки кунларидаги ихтиёрий сафарбарлик, қишлоқ хўжалиги, ирригация ва меҳнат ресурсларининг сафарбар этилиши, шунингдек архив муассасаларининг ижтимоий-гуманитар фаолияти ёритилади. Тадқиқот архив маълумотлари, статистик кўрсаткичлар ва мавжуд тарихшуносликни қиёсий таҳлил қилишга асосланади. Муаллиф Ўзбекистоннинг Ғалабага ҳиссасини фақат ишлаб чиқариш ёки ҳарбий сафарбарлик билан эмас, балки инсон, иқтисодий ва гуманитар ресурсларни бирлаштирган яхлит тарихий жараён сифатида баҳолайди. Калит сўзлар: Иккинчи жаҳон уруши, Ўзбекистон, Қорақалпоғистон, сафарбарлик, фронт, фронт орти, саноат, қишлоқ хўжалиги, эвакуация, гуманитар ёрдам. Аннотация: В статье анализируется вклад Узбекской ССР в Победу в 1941–1945 гг. через взаимосвязанные процессы военной мобилизации, работы промышленности и сельского хозяйства в интересах фронта, эвакуации и гуманитарной деятельности. Особое внимание уделено Каракалпакстану как региону, в котором мобилизационные, аграрные, ирригационные и социально-гуманитарные процессы приобрели специфические формы. Исследование основано на архивных материалах, статистических данных и сравнительном анализе историографии. Показано, что вклад республики определялся не одним направлением, а комплексным использованием человеческих, экономических и социальных ресурсов. Ключевые слова: Вторая мировая война, Узбекистан, Каракалпакстан, мобилизация, фронт, фронт орти, промышленность, сельское хозяйство, эвакуация, гуманитарная помощь. Abstract: The article examines the contribution of the Uzbek SSR to

Victory in 1941–1945 through interconnected processes of military mobilization, industrial and agricultural production for the front, evacuation, and humanitarian activity. Particular attention is paid to Karakalpakstan and its specific role in mobilizing human, agricultural, irrigation and institutional resources. The study draws on archival materials, statistical indicators and a comparative reading of the relevant historiography. The findings demonstrate that Uzbekistan’s contribution was a multidimensional process combining military, economic and humanitarian resources. Keywords: Second World War, Uzbekistan, Karakalpakstan, mobilization, front, front NUKUS · 2026

rear, industry, agriculture, evacuation, humanitarian assistance. Кириш. 1941 йил 22 июнда урушнинг бошланиши СССР ҳудудларидан инсон ва моддий ресурсларни қисқа муддатда қайта ташкил этишни талаб қилди. Ўзбекистон ССР ҳам бу жараённинг муҳим таркибий қисмига айланиб, фронт учун инсон ресурсларини сафарбар қилиш, ишлаб чиқаришни ҳарбий X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

эҳтиёжларга мослаштириш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини кўпайтириш, эвакуация қилинган аҳоли ва корхоналарни қабул қилиш вазифаларини бажарди. Шу нуқтаи назардан республика тарихини умумий кўрсаткичлар орқали эмас, балки алоҳида ҳудудларнинг ўзига хос ҳиссасини ҳисобга олган ҳолда ўрганиш муҳим. Мақолада, аввало, Қорақалпоғистон мисолига мурожаат қилиниши бежиз эмас. Урушнинг дастлабки кунларида бу ҳудуддан фронтга ихтиёрий ёзилишлар қайд этилди; кейинги босқичда эса қишлоқ хўжалиги, ирригация ва меҳнат ресурсларини сафарбар қилиш унинг Ғалабага қўшган ҳиссасининг асосий йўналишларидан бири бўлди. Шу билан бирга, архив « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

муассасаларининг госпиталлар, болалар уйлари ва жангчилар оилаларига кўрсатган ёрдами ҳудуддаги гуманитар сафарбарликнинг мазмунини кенгайтирди.

Тадқиқотнинг мақсади — Ўзбекистон ССРнинг Ғалабага қўшган ҳиссасини ҳарбий сафарбарлик, фронт ортидаги саноат ва қишлоқ хўжалиги, эвакуация ҳамда гуманитар фаолият бирлигида баҳолаш ва Қорақалпоғистоннинг ушбу жараёнлардаги ўрнини аниқлаш. Методологик асосни статистик ва қиёсий таҳлил, структура-функционал ёндашув ҳамда архив маълумотларини контекстуал талқин қилиш ташкил этади.

Тарихшуносликда эвакуация, меҳнат ресурслари ва уруш даври иқтисодиёти масалалари М.Н. Потёмкина, В.А. Юрьев, Г.А. Куманев, А.Е. Батыров, М.И. Лихоманов, Л.Т. Позина, Е.И. Финогенов ва бошқалар асарларида ёритилган.¹ Ўзбекистоннинг урушдаги ҳиссаси З.Р. Ишонходжаева, В.К. Хазов ва А.Б. Алмазова-Ильина ишларида ҳам таҳлил қилинган.² Қорақалпоғистонга оид тадқиқотларда эса қишлоқ хўжалиги, мобилизация, ирригация ва архив хизмати масалалари алоҳида ўрганилган.³ 1. ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН: УРУШ ЙИЛЛАРИДАГИ САФАРБАРЛИК ВА ФРОНТ ОРТИДАГИ РЕСУРСЛАР И ЧЕЛОВЕЧЕСКИЙ ФАКТОР. Қорақалпоғистондаги уруш даври жараёнларини республика миқёсидаги умумий сафарбарликдан ажратган ҳолда кўриб чиқиш ҳудуднинг ўзига хос ҳиссасини аниқроқ кўрсатади. Урушнинг дастлабки кунларида Қорақалпоғистонда фронтга ихтиёрий ёзилиш бўйича 399 та ариза берилган. Бу кўрсаткич ҳудуд аҳолисининг урушнинг биринчи кунларидаёқ ҳарбий сафарбарлик жараёнига жалб этилганини кўрсатади. С психологической точки зрения данный факт позволяет обратить внимание на мотивационную сторону массовой мобилизации. В условиях военного времени личное решение человека принять участие в защите страны могло определяться не только внешними требованиями, но и внутренним чувством ответственности, долга, принадлежности к своей общности и стремлением защитить близких. Итак, NUKUS · 2026

добровольная мобилизация отражала не только организационные возможности государства, но и готовность людей перестраивать своё поведение в соответствии с изменившимися общественными условиями. Бироқ Қорақалпоғистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссасини фақат ҳарбий сафарбарлик рақамлари билан ўлчаш етарли эмас. Ҳудуд иқтисодиётининг X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

асосини қишлоқ хўжалиги ва ирригация ташкил этгани сабабли меҳнат ресурсларини сақлаш ва қайта тақсимлаш, экин майдонларидан самарали фойдаланиш, озиқ-овқат ҳамда хомашё етказиб бериш фронт ортидаги стратегик вазифаларга айланди. 1941–1945 йилларда қишлоқ хўжалигидаги ўзгаришлар, колхоз ва совхозлар фаолияти, меҳнат ва табиий ресурсларни сафарбар қилиш, ирригация қурилиши ҳамда фронтни озиқ-овқат ва хомашё билан таъминлаш масалалари архив материаллари асосида тадқиқ этилган.⁴ При этом мобилизация затрагивала не только экономические и трудовые ресурсы, но и повседневную психологическую жизнь населения. Изменение привычного уклада, перераспределение трудовых обязанностей и « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

необходимость работать в условиях постоянной военной угрозы требовали от людей высокой адаптивности и способности справляться с длительным напряжением. Особенно значимым становилось ощущение общей цели, поскольку включённость человека в коллективную деятельность могла поддерживать его чувство ответственности и социальной принадлежности. ²⁵ Қорақалпоғистондаги ижтимоий сафарбарликнинг яна бир жиҳати архив хизмати фаолиятида намоён бўлди. Тадқиқотларга кўра, архив ходимлари ҳужжатларни йиғиш, ҳисобга олиш ва сақлаш билан бир қаторда госпиталлар, болалар уйлари, эвакуация қилинган болалар ва қизил аскарлар оилаларига ҳомийлик қилган, Мудофаа фондига маблағ ажратган ҳамда жангчилар учун совғалар тўплашда иштирок этган.⁵ Бу ҳолат уруш даврида давлат муассасалари вазифалари маъмурий ишлар доирасида қолиб кетмаганини, ижтимоий-гуманитар масъулият билан тўлдирилганини кўрсатади. Гуманитарная деятельность имела также важное социально-психологическое значение. Поддержка госпиталей, детей, эвакуированных и семей военнослужащих создавала дополнительные формы социальной взаимопомощи и позволяла сохранять чувство общности в условиях кризиса. В этом проявлялась не только организационная, но и психологическая способность общества объединять ресурсы и поддерживать наиболее уязвимые группы населения. ²⁴ Қорақалпоғистон тарихини ўрганишда маҳаллий архив фондлари билан бир қаторда Ўзбекистон Миллий архиви материаллари ҳам муҳим манба ҳисобланади. Улар мобилизациянинг ҳудудий кўлами, қишлоқ меҳнати, ирригация ва кундалик ҳаётдаги ўзгаришларни аниқлаш имконини беради.⁶

Шунинг учун Қорақалпоғистоннинг Ғалабага ҳиссасини уч ўзаро боғлиқ йўналишда кўриш мумкин: фронт учун инсон ресурсларини сафарбар қилиш; қишлоқ хўжалиги ва ирригация меҳнати орқали фронт ортидаги таъминотни таъминлаш; давлат ва жамоат муассасаларининг ижтимоий-гуманитар фаолияти. NUKUS · 2026

Инсон омили ҳар қандай жараён ва тараққиётнинг энг муҳим таркибий қисмларидан биридир. Ҳар қандай ютуқ ёки ўзгариш ортида инсоннинг билими, тажрибаси, масъулияти, қарорлари ва ҳаракатлари туради. Айниқса, мураккаб ва инқирозли вазиятларда инсоннинг иродаси, ҳамжиҳатлиги ва бир-бирини қўллаб-қувватлаши муҳим аҳамият касб этади. ²⁸ Инсон омилининг X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

кучи нафақат шахсий ҳаракатларда, балки жамиятнинг умумий бирдамлигида ҳам намоён бўлади. Қийин шароитларда одамларнинг ўзаро ёрдам кўрсатиши, мавжуд имкониятларни бирлаштириши ва умумий мақсад сари ҳаракат қилиши барқарорликни таъминлашга хизмат қилади. Шу боис инсон омили жамият тараққиёти, муаммоларни енгиб ўтиш ва келажакни барпо этишда ҳал қилувчи куч сифатида намоён бўлади. ²⁹ 1-жадвал. Урушнинг дастлабки босқичида ихтиёрий сафарбарлик кўрсаткичлари Ҳудуд/гуруҳ Аризалар ёки жўнатилганлар сони Тошкент вилояти, дастлабки 4 кун 7600 Шундан аёллар 2503 « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Қорақалпоғистон 399 Хоразм вилояти 1725 Кўнгилли ҳаво-десант қўшинлари 7718 Шундан комсомоллар 4122 Тошкент вилояти, 1941–1943 37000 2. АҲОЛИНИНГ САФАРБАРЛИГИ ВА ЖАНГОВАР ИШТИРОКИ. Урушнинг дастлабки кунларида Ўзбекистон шаҳар ва қишлоқларида оммавий митинглар ўтказилиб, фронтга ихтиёрий ёзилишлар бошланди. Тошкент вилояти ҳарбий комиссариатларига дастлабки тўрт кунда 7600 та ариза келиб тушган бўлиб, уларнинг 2503 тасини аёллар ташкил этди. Қорақалпоғистонда 399 та, Хоразм вилоятида 1725 та ариза берилгани республика ҳудудларидаги сафарбарлик жараёнининг ҳудудий кўламини кўрсатади. 1941 йил декабрида республикадан 7718 нафар кўнгилли ҳаво-десант қўшинларига юборилди, уларнинг 4122 нафари комсомоллар эди.⁷ 1941–1943 йилларда фақат Тошкент вилоятидан 37 минг нафар киши фронтга жўнатилди, 10 минг нафари миллий ҳарбий қисмларга кирди. Республика ҳудудида 258-ўқчи, 69-қизил байроқли ўқчи, 128-гвардия Туркистон тоғ-ўқчи, 14-отлиқ дивизиялари, шунингдек 90 ва 94-алоҳида ўзбек ўқчи бригадалари шакллантирилди ва тайёрланди.⁸ Москва мудофаасида Ўзбекистонда шаклланган қисмлар иштирок этди; 1758 нафар ўзбекистонлик жангчи орден ва медаллар билан тақдирланди. Сталинград жангида 2738 нафар ўзбекистонлик жангчи алоҳида жасорат кўрсатди. Генерал-майор Собир Раҳимов дивизияси Германия ҳудудидаги жангларда фаол иштирок этди ва унинг қўмондонига Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилди.⁹

Жанглардаги қурбонлар республика учун оғир демографик йўқотишга айланди: уруш йилларида Ўзбекистон тахминан 538 минг нафар фуқаросидан айрилди. Шу билан бирга, 302 нафарга Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилди, 70 нафар ҳарбий хизматчи Шараф орденининг тўлиқ кавалери бўлди, 200 мингдан ортиқ киши орден ва медаллар билан тақдирланди. Бу рақамлар NUKUS · 2026

фронтдаги иштирокнинг кўлами ва унинг жамият учун оғир демографик оқибатларини биргаликда кўрсатади. 3. САНОАТ, ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИ ВА ФРОНТ ОРТИДАГИ ИҚТИСОДИЁТ. Урушнинг биринчи ойларида Ўзбекистон халқ хўжалиги ҳарбий эҳтиёжларга мослаштирилди. Ғарбий ҳудудлардан республикага X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

тахминан 151 та саноат корхонаси кўчирилиб, ишга туширилди. Улар республикага бор-йўғи 20 фоиз ишчи кучи билан келгани маҳаллий кадрларни, айниқса аёллар ва ёшларни, ишлаб чиқаришга кенг жалб этишни тақозо қилди. Аёллар фрезеровщик, токарь каби касбларни эгаллаб, ишлаб чиқариш меъёрларини икки-уч баробар ортиғи билан бажардилар. Фронт учун 2104 та самолёт, қарийб 17 мингта авиация двигатели, миллионлаб снарядлар, миналар ва авиабомбалар ишлаб чиқарилди, ўн минглаб ҳарбий техника воситалари таъмирланди.¹⁰ Қишлоқ хўжалигида асосий вазифа пахтачилик билан бир қаторда дон, сабзавот, картошка, қанд лавлаги ва полиз маҳсулотлари ишлаб чиқаришни « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

кенгайтиришдан иборат бўлди. 1943 йилда 415,6 минг тонна дон тайёрланиб, 1940 йилга нисбатан 1,5 баробар ўсиш қайд этилди. Фронт ортидаги меҳнатдаги фидокорлик учун 60 минг нафар ўзбекистонлик орден ва медаллар билан тақдирланди. Бу кўрсаткичлар фронт эҳтиёжларини таъминлашда саноат билан бир қаторда қишлоқ хўжалиги ва меҳнат ресурслари ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлганини кўрсатади.

2-жадвал. Ўзбекистоннинг асосий фронт ортидаги иқтисодий кўрсаткичлари Кўрсаткич Миқдор Эвакуация қилинган саноат корхоналари тахм. 151 та Самолётлар 2104 та Авиация двигателлари қарийб 17 000 та Дон тайёрлаш, 1943 415,6 минг тонна Фронт ортидаги меҳнат учун 60 минг нафар мукофотланганлар 4. ЭВАКУАЦИЯ ВА ГУМАНИТАР ФАОЛИЯТ. Эвакуация уруш йилларида Ўзбекистон ҳаётининг энг муҳим йўналишларидан бири бўлди. 1941 йил 5 июлда Давлат мудофаа қўмитаси аҳоли эвакуацияси тартиби тўғрисида қарор қабул қилди.¹¹ Эвакуация жараёнини бошқариш 1941 йил 26 сентябрдан Давлат мудофаа қўмитасининг 7150-сонли қарори асосида ташкил этилган Аҳолини эвакуация қилиш бошқармасига юклатилди.¹² Унинг фаолиятига оид асосий ҳужжатлар Ўзбекистон Миллий архивининг Р-314 фондида сақланади.

Эвакуация имела не только организационное и социальное, но и психологическое измерение. Для эвакуированного населения перемещение в другой регион означало резкое изменение привычной среды, нарушение повседневных социальных связей и необходимость адаптации к новым условиям. Особенно сложным этот процесс мог быть для детей, потерявших привычное окружение и оказавшихся вдали от семьи или родного места. Поэтому создание условий для размещения и социальной поддержки эвакуированных имело значение не только с точки зрения обеспечения их NUKUS · 2026

материальных потребностей, но и сохранения чувства безопасности и социальной принадлежности. ²⁴ 1941 йил 13 ноябрдаги 1687-сонли қарор асосида эвакуация қилинган аҳолини жойлаштириш режаси ишлаб чиқилди.¹³ Режада 525 минг нафар кишини жойлаштириш кўзда тутилган; Самарқанд, Бухоро ва Фарғона энг X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

катта қабул ҳудудлари сифатида белгиланди.¹⁴ Амалиётда кўрсаткичлар режадан юқори бўлди: 1942 йил 1 январ ҳолатига Самарқанд вилоятида 113 310 нафар эвакуация қилинган аҳоли жойлаштирилган.¹⁵ Умуман, уруш йилларида Ўзбекистон 1 миллиондан ортиқ эвакуация қилинган аҳолини қабул қилди, уларнинг қарийб 250 минг нафари болалар эди. Самарқанд вилоятига бир қатор болалар уйлари ва интернатлар кўчирилди.¹⁶ Госпиталь тизими ҳам катта аҳамиятга эга бўлди. Ўзбекистонга 115 та госпиталь эвакуация қилинди; маҳаллий ҳокимият ва аҳоли уларни бинолар, озиқ-овқат, кийим-кечак ва тиббий материаллар билан таъминлашда иштирок этди. Натижада 54 252 нафар жангчи қайта фронтга қайтарилди, 70 минг нафар « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

киши тинч меҳнатга жалб этилди. Урушнинг биринчи йилида 4 минг нафар донор рўйхатга олинди, уларнинг 3728 нафари аёллар бўлиб, тўрт йилда 38 725 литр қон топширилди.¹⁷ Ўзбекистон аҳолиси озод қилинган ҳудудларга ҳам ёрдам кўрсатди: 2000 та трактор ва автомобиль ҳамда 43,5 мингта темир йўл вагони жўнатилди.¹⁸ Бу ёрдам фронт ортидаги ҳудудларни тиклаш жараёни билан боғлиқ бўлган кенгроқ гуманитар сафарбарлик тизимининг таркибий қисми эди.

МУҲОКАМА. Келтирилган маълумотларнинг қиёсий таҳлили Ўзбекистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссаси бир йўналиш билан чекланмаганини кўрсатади. Бир томондан, республика фронт учун катта инсон ресурсини сафарбар қилди ва ҳарбий қисмларни шакллантиришда иштирок этди. Иккинчи томондан, саноатнинг тезкор қайта қурилиши, эвакуация қилинган корхоналарнинг ишга туширилиши ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларининг кўпайиши фронтни узлуксиз таъминлаш имконини берди. Учинчи томондан, эвакуация қилинган аҳоли, ярадор жангчилар, болалар ва озод қилинган ҳудудларга кўрсатилган ёрдам гуманитар йўналишнинг кўламини белгилади.

Қорақалпоғистон мисоли ушбу умумий жараённинг ҳудудий хусусиятларини яққол намоён этади. 399 та ихтиёрий ариза ҳудуддаги ҳарбий сафарбарликнинг дастлабки кўринишини акс эттирса, қишлоқ хўжалиги, ирригация ва меҳнат ресурсларининг сафарбарлиги Қорақалпоғистоннинг фронт ортидаги иқтисодий аҳамиятини белгилади. Архив муассасаларининг госпиталлар, болалар уйлари ва эвакуация қилинган аҳолига ёрдами эса гуманитар вазифалар давлат бошқаруви билан чекланмай, жамоат ҳаётига ҳам кириб борганини кўрсатади. Хулоса. 1941–1945 йилларда Ўзбекистон ССРнинг Ғалабага қўшган ҳиссаси ҳарбий, иқтисодий, аграр ва гуманитар жараёнларни бирлаштирган мураккаб тизим сифатида шаклланди. Тахминан 538 минг нафар инсон NUKUS · 2026

йўқотилгани, 302 нафарга Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвони берилгани, 151 тага яқин саноат корхонаси ишга туширилгани, 2104 та самолёт ва қарийб 17 мингта авиация двигатели ишлаб чиқарилгани, бир миллиондан ортиқ эвакуация қилинган аҳоли қабул қилингани ушбу ҳиссанинг миқёси ва унинг жамият учун қимматини кўрсатади. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Рассмотрение этих процессов с психологической точки зрения позволяет дополнить историческую картину человеческим измерением военного времени. Мобилизация, трудовая деятельность, помощь эвакуированным и забота о раненых требовали от населения адаптации к новым условиям, принятия новых социальных ролей и сохранения способности к совместной деятельности. Важную роль при этом играли чувство коллективной ответственности, взаимная поддержка и стремление сохранить социальные связи. Следовательно, психологическая устойчивость и способность общества к адаптации могут рассматриваться как один из факторов, обеспечивавших функционирование тыла в условиях войны. ²⁶ « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

Қорақалпоғистон ушбу умумий жараённинг муҳим минтақавий бўғини бўлиб, унинг ҳиссаси фронтга инсон ресурсларини сафарбар қилиш, қишлоқ хўжалиги ва ирригация орқали фронт ортидаги таъминотни таъминлаш ҳамда давлат муассасаларининг ижтимоий-гуманитар фаолиятида намоён бўлди. Шу жиҳатдан Қорақалпоғистон тарихини республика миқёсидаги уруш жараёнларининг ажралмас қисми сифатида ўрганиш Ўзбекистон тарихининг ҳудудий ва ижтимоий қирраларини янада тўлиқ очиб беришга хизмат қилади.