Innovatsion-texnologik rivojlanishda olima ayollarning ilmiy salohiyatidan samarali foydalanish mexanizmlari

Maqolada O‘zbekistonda innovatsion-texnologik iqtisodiyot shakllanayotgan sharoitda olima ayollarning ilmiy salohiyatini iqtisodiy natijaga aylantirish masalasi tadqiq etilgan. Iqtisodiy murakkablik va Global innovatsiya indekslari, patent faolligi, yuqori texnologiyali va raqamli eksport maqsadlari hamda texnologik investitsiya loyihalari asosida ilmiy tadqiqotlarga bo‘lgan iqtisodiy talab baholangan. Oliy ta‘limdagi ayollar ulushi bo‘yicha rasmiy statistika xalqaro ma‘lumotlar bilan qiyoslanib, olimalar salohiyatining «tadqiqot – patent – tijoratlashtirish» bosqichlarida yo‘qotilish xavfi va gender bo‘yicha ajratilgan innovatsiya statistikasining yetishmasligi asoslangan, salohiyatni tijoratlashtirishning institutsional mexanizmlari taklif etilgan.

R E S E A RC H F O C US xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida

QR-kod maqolaning DOI sahifasini ochadi SAHIFALAR TIL 71–76 O‘zbek (kirill) IQTIBOS UCHUN Искандарова Мунаввара. Инновацион-технологик ривожланишда олима аёлларнинг илмий салоҳиятидан самарали фойдаланиш механизмлари // «O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Nukus, 2026-yil 9–10-oktyabr). – Nukus, 2026. – B. 71–76. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/0910010

«O‘zbekiston olima ayollarining mamlakat taraqqiyotiga qo‘shayotgan hissasi» XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA NUKUS, 9–10-OKT YABR 2026

УДК: 330.341.1:001.89-055.2 ИННОВАЦИОН-ТЕХНОЛОГИК РИВОЖЛАНИШДА ОЛИМА АЁЛЛАРНИНГ ИЛМИЙ САЛОҲИЯТИДАН САМАРАЛИ ФОЙДАЛАНИШ МЕХАНИЗМЛАРИ Искандарова Мунаввара иқтисод фанлари номзоди, профессор. УрДУ профессори, Ўзбекистон Республикаси Хотин-қизлар “Olima” уюшмаси Хоразм вилояти бўлими раиси e-mail: xorazm_olima@mail.ru Аннотация: Мақолада Ўзбекистонда инновацион-технологик иқтисодиёт шаклланаётган шароитда олима аёлларнинг илмий салоҳиятини иқтисодий натижага айлантириш масаласи тадқиқ этилган. Иқтисодий мураккаблик ва Глобал инновация индекслари, патент фаоллиги, юқори технологияли ва рақамли экспорт мақсадлари ҳамда технологик инвестиция лойиҳалари асосида илмий тадқиқотларга бўлган иқтисодий талаб баҳоланган. Олий таълимдаги аёллар улуши бўйича расмий статистика халқаро маълумотлар билан қиёсланиб, олималар салоҳиятининг «тадқиқот – патент – тижоратлаштириш» босқичларида йўқотилиш хавфи ва гендер бўйича ажратилган инновация статистикасининг етишмаслиги асосланган, салоҳиятни тижоратлаштиришнинг институционал механизмлари таклиф этилган. Калит сўзлар: олима аёллар, илмий салоҳият, инновация, тижоратлаштириш, патент фаоллиги, юқори технологияли экспорт, STEM, технологик тадбиркорлик. Ўзбекистон 2030 йилгача экспортни 65 млрд долларга, шу жумладан юқори технологияли товар ва хизматлар экспортини ўн баравар ошириб 25 млрд долларга, рақамли савдо экспортини 6 млрд долларга етказишни мақсад қилган. Бундай мақсадлар янги билимларни яратиш ва уларни бозорга олиб чиқиш ҳажмини кескин оширишни талаб этади. Шу нуқтаи назардан мамлакат илмий салоҳиятининг ҳар бир қисмидан, жумладан олий таълим профессорўқитувчиларининг қарийб ярмини ташкил этувчи олима аёллардан [1] самарали фойдаланиш ижтимоий масала эмас, балки иқтисодий заруратдир. Илм-фанни 2030 йилгача ривожлантириш концепцияси [2] ва «Ўзбекистон – 2030» стратегияси [3] ҳам илмий натижаларни амалиётга жорий этишни устувор вазифа сифатида белгилайди. Р.Хаусманн ва С.Идальго [4; 5] иқтисодий мураккабликни мамлакатда тўпланган ишлаб чиқариш билимлари ва қобилиятлари йиғиндиси сифатида талқин этиб, мураккаб маҳсулотлар экспорти келгуси ўсишни башорат қилишини кўрсатган. М.Маццукато [6] инновацияларда давлатнинг таваккалчиликни ўз зиммасига оладиган «тадбиркор давлат» сифатидаги ролини асослаган. Илм-фандаги гендер тафовутлари бўйича У.Динг, Ф.Мюррей ва Т.Стюарт [7]

университетлардаги аёл олимлар эркакларга нисбатан сезиларли даражада кам патент олишини аниқлаган, Ж.Хант ва ҳаммуаллифлари [8] эса патентлашдаги тафовутнинг катта қисми аёлларнинг муҳандислик ва ишланма лавозимларида кам иштироки билан боғлиқлигини кўрсатиб, уни қисқартириш аҳоли жон бошига даромадни оширишини баҳолаган. ЮНЕСКО маълумотларига кўра, NUKUS · 2026

дунё тадқиқотчилари орасида аёллар улуши 2015–2018 йилларда 33,3 фоиз [9], 2022 йилда 31,1 фоизни [10] ташкил этган. Ўзбекистонда эса олималар салоҳиятини инновация ва технологик экспорт мақсадлари билан боғлаб таҳлил қилувчи тадқиқотлар кам, бу масаланинг ўрганилганлик даражаси етарли эмаслигини кўрсатади. X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

Тадқиқот саволи: инновацион ва технологик иқтисодиёт шаклланаётган шароитда хотин-қизларнинг илмий салоҳиятидан иқтисодий ўсиш, инновация ва технологик тараққиётни жадаллаштириш учун қандай самарали фойдаланиш мумкин? Мақсад – олима аёллар илмий салоҳиятини инновацион-технологик натижага айлантиришнинг институционал механизмларини асослаш. Вазифалар: технологик тараққиёт йўналишлари яратаётган илмий талабни баҳолаш; олималар салоҳиятининг миқдорий асосини аниқлаш; «олима – тадқиқот – тижоратлаштириш – экспорт» занжиридаги узилишларни белгилаш; маълумотлар чекловларини аниқлаш; амалий механизмлар ишлаб чиқиш. Объект – Ўзбекистон олима аёлларининг « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

илмий салоҳияти; предмет – ушбу салоҳиятни инновация, технология ва тижоратлаштириш орқали иқтисодий натижага айлантириш жараёнидаги иқтисодий-институционал муносабатлар. Гипотеза: олима аёлларнинг академик салоҳияти миқдор жиҳатидан юқори, аммо у патентлаш ва тижоратлаштириш босқичларида тўлиқ иқтисодий натижага айланмаяпти; асосий чеклов кадрлар сонида эмас, тадқиқотни бозор билан боғловчи механизмлар ва маълумотлар тизимининг етишмаслигида.

Хотин-қизлар улушига оид кўрсаткичлар Миллий статистика қўмитаси [1], халқаро қиёслаш учун ЮНЕСКО [9; 10], инновацион кўрсаткичлар WIPO [11] маълумотларидан олинди. Экспорт мақсадларининг структуравий таҳлили, халқаро қиёсий таҳлил, институционал таҳлил ва «салоҳият – натижа» конверсия занжири таҳлили қўлланилди; ҳисоблар муаллиф томонидан бажарилган, эконометрик моделлаштириш амалга оширилмаган. Маълумотлар чеклови: очиқ расмий манбаларда Ўзбекистонда илмий-тадқиқот ташкилотлари тадқиқотчилари, патент муаллифлари, грант олувчилар ва стартап асосчиларининг жинс бўйича тақсимоти топилмади, шу боис таҳлил олий таълим тизими маълумотлари ва халқаро далилларга таянади.

1. Иқтисодий мураккаблик ва инновацион фаоллик. Ўзбекистон Иқтисодий мураккаблик индексида 145 мамлакат орасида 70-ўринни эгаллаб, беш йилда 24 поғона кўтарилган, Глобал инновация индексида эса 2020 йилдаги 93-ўриндан 2025 йилда 79-ўринга чиққан [11]. Мураккаблик назарияси нуқтаи назаридан [4] ҳар бир янги, мураккаброқ маҳсулот мамлакатда ҳали мавжуд бўлмаган билимларни талаб этади, яъни мураккаблик ўсиши илмий тадқиқотларга таркибий талаб яратади. Бироқ 2024 йилда патент аризалари сони 526 тани ташкил этган – бу 39,1 млн аҳолига нисбатан миллион кишига тахминан 13,5 ариза демакдир (муаллиф ҳисоби). Демак, мамлакатда яратилаётган технологик билим ҳажми мураккаблик ўсиши суръатидан орқада қолмоқда ва фойдаланилмаётган илмий захираларни ишга солиш зарур. 2. Экспорт таркибининг технологиклашуви. Юқори технологияли NUKUS · 2026

товар ва хизматлар экспортини ўн баравар ошириб 25 млрд долларга етказиш мақсади бошланғич даража тахминан 2,5 млрд доллар эканини англатади: бу 2025 йилги 33,8 млрд доллар экспортнинг қарийб 7,4 фоизи, 2030 йилги 65 млрд долларлик мўлжалнинг эса 38,5 фоизи демакдир (муаллиф ҳисоби). Шу билан бирга, ICT хизматлари экспорти 2017–2025 йилларда 151 млн доллардан X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

1 млрд долларга (6,6 баравар), кимё маҳсулотлари экспорти 0,9 млрд доллардан 2,1 млрд долларга ошган. Экспорт таркибидаги бундай силжиш сертификатлаш, стандартлаштириш, маҳсулот дизайни ва лаборатория синовлари каби илмий хизматларга талабни оширади. Экспортни рағбатлантириш воситалари – 100 та юқори салоҳиятли компания учун экспорт акселерацияси, 100 та юқори қийматли маҳсулот ҳамда технология ва хорижий брендларни харид қилишни 50 фоизгача (2 млн долларгача, йиллик 4 фоиз) молиялаштириш – илмий жамоалар ишланмаларини бозорга олиб чиқишнинг тайёр каналлари бўлиши мумкин. 3. Технологик инвестиция лойиҳалари. 21 млрд доллардан ортиқ « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

қийматга эга 33 та стратегик лойиҳа ичида рақамли ва илғор ишлаб чиқариш йўналишида 8 та лойиҳа (540 млн долл.) – сунъий интеллект ва маълумотлар маркази инфратузилмаси (150 млн долл.), ярим ўтказгичлар саноати учун стратегик металлар (144 млн долл.), электромобиль компонентлари, серверлар ва электроника, агротехнологиялар йўналишида эса ақлли қишлоқ хўжалиги мониторинги платформаси ва аграр дрон хизматлари (4 лойиҳа, 101 млн долл.) мавжуд. Бу лойиҳалар умумий портфелнинг атиги 2,6 фоизини ташкил этса-да (муаллиф ҳисоби), уларнинг билим сиғими энг юқори бўлиб, муваффақияти маълумотлар таҳлили, материалшунослик, кимё ва агрономия бўйича маҳаллий тадқиқотларга боғлиқ. Иштирок шакллари орасида стратегик ва технологик шериклик назарда тутилгани илмий жамоаларни лойиҳаларга жалб қилиш имконини беради (1-жадвал). 1-жадвал. Инновацион-технологик тараққиёт йўналишлари ва олима аёлларнинг илмий салоҳиятидан фойдаланиш имкониятлари Йўналиш Жорий Иқтисодий Зарур Олима аёллар тенденция салоҳият тадқиқотлар иштироки (2030 й. механизми мўлжал) ICT ва IT экспорт 151 IT хизматлари дастурий аёллар хизматлари млн → 1 млрд экспорти 5 таъминот, бошчилигидаги долл. (2017– млрд долл. киберхавфсизлик, IT-жамоалар учун 2025) миллий тил учун экспорт рақамли ечимлар акселерацияси, Women in STEM стипендиялари

Йўналиш Жорий Иқтисодий Зарур Олима аёллар тенденция салоҳият тадқиқотлар иштироки (2030 й. механизми мўлжал) Сунъий 150 млн рақамли савдо маълумотлар лойиҳаларда интеллект ва долл.лик экспорти 6 таҳлили, илмий ҳамроҳлик NUKUS · 2026

маълумотлар лойиҳа млрд долл. (5 машинали шартномалари, марказлари баравар) ўқитиш, энергия қўшма самарадорлиги лабораториялар Ярим 144 млн долл.; юқори ва ўрта- металлургия, корхона ўтказгичлар учун жами 8 лойиҳа юқори кимё, буюртмаси X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

стратегик – 540 млн технологияли материалшуносли асосидаги амалий металлар, илғор долл. ишлаб к грантлар ишлаб чиқариш чиқариш 2,5 баравар Ақлли қишлоқ 4 лойиҳа – 101 тайёр маҳсулот масофавий ҳудудий хўжалиги млн долл. экспорти 20 зондлаш, университетлар (агротехнология (мониторинг млрд долл. (3 агрономия, сув олималари учун лар) платформаси, баравар) тежаш дала синов дронлар) полигонлари ва spin-off Кимё саноати экспорт 0,9 → юқори катализ, илмий-ишлаб 2,1 млрд долл. қўшилган полимерлар, чиқариш « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

(2017–2025); 4 қийматли экологик консорциумлари лойиҳа – 6 маҳсулотлар хавфсизлик млрд долл. Юқори ≈2,5 млрд 25 млрд долл. сертификатлаш, технология технологияли долл. (муаллиф (10 баравар) стандартлаштири харидини товар ва баҳоси) ш, маҳсулот молиялаштириш хизматлар дизайни дастурларида экспорти аёллар жамоаларига устувор имконият Манба: муаллиф томонидан тузилган.

4. Олималар салоҳияти ва конверсия занжиридаги узилишлар. 2024/2025 ўқув йилида олий таълим ташкилотларининг 49,6 минг нафар профессор-ўқитувчисидан 22,9 минг нафари, яъни 46,2 фоизи аёллардир; бу кўрсаткич Бухоро (53,1%), Хоразм (52,4%) вилоятлари ва Тошкент шаҳрида (50,3%) юқори, Наманган (34,8%) ва Самарқанд (37,5%) вилоятларида эса паст [1]. Олий таълимга қабул қилинганлар орасида қизлар улуши 51,5 фоизни ташкил этган, 2020/2021–2024/2025 йилларда қабул қилинган қизлар сони 2,4 баравар (ўғил болалар – 2,0 баравар) ошган [1]. Жаҳон тадқиқотчилари орасида аёллар улуши 31,1 фоиз эканини [10] ҳисобга олсак, Ўзбекистонда олималарнинг академик базаси кучли. Бироқ халқаро далиллар [7; 8; 10] аёллар иштироки патентлаш, тижоратлаштириш ва хусусий сектор босқичларига яқинлашган сари камайишини кўрсатади, мамлакатда эса бу босқичлар бўйича жинс кесимидаги маълумот йўқ. Шу боис «олима аёллар → илмий тадқиқот → инновация → технология → тижоратлаштириш → янги маҳсулот ва хизматлар → меҳнат унумдорлиги → экспорт → иқтисодий тараққиёт» занжирининг энг заиф бўғини тижоратлаштириш бўлиб, у ҳозирча ўлчанмайди ҳам. Ҳудудлар ўртасидаги катта фарқ эса ягона эмас, балки ҳудудий хусусиятларга мос дастурлар зарурлигини кўрсатади. Хулоса. Тадқиқот гипотезани қисман тасдиқлайди: олималарнинг академик салоҳияти юқори (профессор-ўқитувчиларнинг 46,2%) ва NUKUS · 2026

иқтисодиётнинг мураккаблашуви ҳамда юқори технологияли экспортни 10 баравар ошириш мақсади илмий тадқиқотларга катта талаб яратмоқда; аммо патент фаоллигининг пастлиги ва гендер бўйича инновация статистикасининг йўқлиги салоҳиятни тижоратлаштириш бўғинида узилиш мавжудлигини кўрсатади, бу узилишнинг ҳажмини эса мавжуд маълумотлар билан тўлиқ X A L Q A R O I L M I Y- A M A L I Y K O N F E R E N S I YA

баҳолаб бўлмайди. Ишнинг илмий аҳамияти олималар салоҳиятини иқтисодий ресурс сифатида конверсия занжири орқали таҳлил қилишда, амалий аҳамияти “Olima” уюшмаси ва вазирликлар учун аниқ механизмлар таклиф этишдадир. Тавсиялар (муаммо → механизм → восита → натижа): 1) маълумотлар бўшлиғи → гендер кесимидаги инновация мониторинги → статистика ва интеллектуал мулк соҳасидаги ваколатли органлар билан «Women in Science & Innovation» кўрсаткичлар тўплами (тадқиқотчилар, патент муаллифлари, грант олувчилар, стартап асосчилари) → далилларга асосланган сиёсат ва натижаларни ўлчаш; 2) олималар тадқиқотларининг амалий йўналишга кам чиқиши → « O ‘ Z B E K I S T O N O L I M A AY O L L A R I N I N G M A M L A K AT T A R A Q Q I Y O T I G A Q O ‘ S H AY O T G A N H I S S A S I »

корхона ҳамкорлиги шарти билан олима аёллар бошчилигидаги амалий лойиҳалар учун алоҳида грант линияси → 1-жадвалдаги йўналишлар (сунъий интеллект, агротехнологиялар, материалшунослик) бўйича танловлар → прототиплар ва патент аризаларининг кўпайиши; 3) тижоратлаштириш бўғинидаги узилиш → “Olima” уюшмаси ва университетлар ҳамкорлигида Women Science Center ва ҳудудий Women Innovation Hub → патент вакили хизмати, бозор салоҳиятини баҳолаш, лицензиялаш бўйича маслаҳат → патент аризаларининг 526 та даражасидан сезиларли ошиши; 4) women-led стартап ва spin-off’ларнинг капиталга чекланган кириши → мавжуд экспорт акселерацияси ва технология харидини молиялаштириш дастурларида аёллар жамоалари учун алоҳида баҳолаш мезонлари ва мураббийлик → акселерация, наставничество, инвесторлар билан учрашувлар → юқори технологияли экспортга қўшилган ҳисса; 5) стратегик лойиҳаларда маҳаллий илмий иштирокнинг пастлиги → технологик лойиҳаларга «илмий ҳамроҳлик» компонентини киритиш → олималар иштирокидаги илмий-ишлаб чиқариш лойиҳалари ва қўшма лабораториялар → маҳаллий технологик компетенция ва қўшилган қийматнинг ўсиши; 6) STEM йўналишида аёллар салоҳиятининг йўқотилиши → Women in STEM мураббийлик дастурлари, муҳандислик докторантураси учун мақсадли стипендиялар, ёш оналар учун мослашувчан грант муддатлари → STEM докторантлари ва технологик лойиҳа раҳбарлари орасида аёллар улушининг ошиши.