Quyon eymeriozining klinik belgilari, mavsumiy dinamikasi va diagnostika metodologiyasi

Xushnazarov A.X.; Davlatov R.B.

doi:10.66073/refocus-conf/260921

Quyon eymeriozining klinik belgilari, mavsumiy dinamikasi va diagnostika metodologiyasi

Xushnazarov A.X.¹, Davlatov R.B.²2026

¹Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti
²Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti https://ror.org/03gc29549

KonferensiyalarParazitar kasalliklar diagnostikasida molekulyar genetik usullarni qo‘llash, davolash va profilaktikasining zamonaviy jihatlariJild 1Son 5Sahifa 143–147

Annotatsiya

Ushbu maqolada intensiv quyonchilik tarmoqlarining rivojlanishiga jiddiy iqtisodiy zarar keltiruvchi quyon eymeriozi patologiyasining klinik namoyon bo‘lish shakllari, oosistalarning tashqi muhitda sporalanish (sporulyatsiya) davri va mavsumiy tarqalish dinamikasi adabiyotlar tahlili asosida tizimli o‘rganilgan. Maqolada eymeriyalarning (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua) hayotiy siklidagi endogen va ekzogen fazalari tavsiflangan. Diagnostika amaliyotida qo‘llaniladigan klassik va modifikatsiyalangan koprologik flotatsiya (Fyulleborn, Darling, Brez) usullarining qiyosiy samaradorligi baholangan.

Boshqa tillarda

ruschaКлинические признаки, сезонная динамика и методология диагностики эймериоза кроликов

В данной статье на основе обзора литературы систематически проанализированы клинические проявления, сроки споруляции ооцист во внешней среде и сезонная динамика распространения эймериоза кроликов — патологии, наносящей серьезный ущерб интенсивному кролиководству. Охарактеризованы эндогенные и экзогенные фазы жизненного цикла эймерий (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua). Проведена сравнительная оценка эффективности классических и модифицированных копрологических флотационных методов (Фюллеборна, Дарлинга, Бреза), применяемых в диагностической практике.

inglizchaClinical signs, seasonal dynamics and diagnostic methodology of rabbit eimeriosis

This article systematically analyzes the clinical manifestations, environmental sporulation periods of oocysts, and seasonal prevalence dynamics of rabbit eimeriosis, a pathology causing severe economic damage to intensive rabbit farming, based on a comprehensive literature review. The endogenic and exogenic phases in the life cycles of Eimeria species (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua) are characterized. The comparative efficacy of classical and modified coprological flotation methods (Fülleborn, Darling, Brez) utilized in diagnostic practices is evaluated.

Kalit so‘zlar

quyon
eymerioz
oosista
sporogoniya
shizogoniya
gametogoniya
mavsumiy dinamika
Darling usuli
Brez usuli

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0 litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

“PARAZITAR KASALLIKLAR DIAGNOSTIKASIDA MOLEKULYAR GENETIK USULLARNI QO‘LLASH, DAVOLASH VA PROFILAKTIKASINING ZAMONAVIY JIHATLARI”

MAVZUSIDAGI XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA · SAMARQAND, 2026-YIL 9–10-OKTYABR

O‘zbek tilida UDK: 619:616.993.192.1-07-036.22:636.92 B. 143–147

QUYON EYMERIOZINING KLINIK BELGILARI, MAVSUMIY DINAMIKASI VA DIAGNOSTIKA METODOLOGIYASI

A.X.Xushnazarov 1, R.B.Davlatov 2 Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti

DOI https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/260921

I QT I B O S U C H U N · Д Л Я Ц И Т И Р О В А Н И Я · FO R C I TAT I O N

A.X.Xushnazarov, R.B.Davlatov. Quyon eymeriozining klinik belgilari, mavsumiy dinamikasi va diagnostika metodologiyasi // Parazitar kasalliklar diagnostikasida molekulyar genetik usullarni qo‘llash, davolash va profilaktikasining zamonaviy jihatlari: xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya materiallari (Samarqand, 9–10-oktyabr 2026-y.). – Samarqand, 2026. – B. 143–147. – DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/260921

Research Focus xalqaro ilmiy jurnali hamkorligida Research Focus International Scientific Journal · refocus.uz

UDK: 619:616.993.192.1-07-036.22:636.92 QUYON EYMERIOZINING KLINIK BELGILARI, MAVSUMIY DINAMIKASI VA DIAGNOSTIKA METODOLOGIYASI A.X.Xushnazarov1 — veterinariya fanlari falsafa doktori (PhD) R.B.Davlatov2 — veterinariya fanlari doktori, professor Veterinariya ilmiy tadqiqot instituti Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti Annotatsiya. Ushbu maqolada intensiv quyonchilik tarmoqlarining rivojlanishiga jiddiy iqtisodiy zarar keltiruvchi quyon eymeriozi patologiyasining klinik namoyon bo‘lish shakllari, oosistalarning tashqi muhitda sporalanish (sporulyatsiya) davri va mavsumiy tarqalish dinamikasi adabiyotlar tahlili asosida tizimli o‘rganilgan. Maqolada eymeriyalarning (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua) hayotiy siklidagi endogen va ekzogen fazalari tavsiflangan. Diagnostika amaliyotida qo‘llaniladigan klassik va modifikatsiyalangan koprologik flotatsiya (Fyulleborn, Darling, Brez) usullarining qiyosiy samaradorligi baholangan.

Kalit so‘zlar: Quyon, eymerioz, oosista, sporogoniya, shizogoniya, gametogoniya, mavsumiy dinamika, Darling usuli, Brez usuli.

Abstract. This article systematically analyzes the clinical manifestations, environmental sporulation periods of oocysts, and seasonal prevalence dynamics of rabbit eimeriosis, a pathology causing severe economic damage to intensive rabbit farming, based on a comprehensive literature review. The endogenic and exogenic phases in the life cycles of Eimeria species (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua) are characterized. The comparative efficacy of classical and modified coprological flotation methods (Fülleborn, Darling, Brez) utilized in diagnostic practices is evaluated.

Keywords: Rabbit, eimeriosis, oocyst, sporogony, schizogony, gametogony, seasonal dynamics, Darling method, Brez method.

Аннотация. В данной статье на основе обзора литературы систематически проанализированы клинические проявления, сроки споруляции ооцист во внешней среде и сезонная динамика распространения эймериоза кроликов — патологии, наносящей серьезный ущерб интенсивному кролиководству. Охарактеризованы эндогенные и экзогенные фазы жизненного цикла эймерий (E. magna, E. media, E. perforans, E. irresidua) кумулятивно во всех сезонах года. Проведена сравнительная оценка эффективности классических и модифицированных копрологических флотационных методов (Фюллеборна, Дарлинга, Бреза), применяемых в диагностической практике.

Ключевые слова: Кролик, эймериоз, ооциста, спорогония, шизогония, гаметогония, сезонная динамика, метод Дарлинга, метод Бреза.

Kirish va mavzuning dolzarbligi. Global miqyosda chorvachilikning serdaromad va tez yetiluvchi kichik tarmog‘i hisoblangan intensiv quyonchilikni rivojlantirish, quyon mahsulotlarini yetishtirish hajmini ko‘paytirish va tarmoq rentabelligini oshirish bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashning muhim omillaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining sohaga oid qabul qilingan tegishli Farmonlari (PF) va Qarorlarida (PQ) veterinariya osoyishtaligini ta’minlash, zoogigiyenik monitoring tizimini joriy etish, parazitar xavfsizlik hamda atrof-muhit ekologiyasi masalalarini nazorat qilish ustuvor vazifalar etib belgilangan. Mazkur davlat farmon va qarorlari ijrosini to‘liq ta’minlash uchun parazitlar keltirib chiqaradigan iqtisodiy zararlarni minimumga tushirish hamda diagnostika monitoringini xalqaro standartlar asosida takomillashtirish talab etiladi.

Biroq, quyonchilik sanoatida yuqori natijalarga erishishga to‘sqinlik qiluvchi asosiy biologik to‘siq – quyon eymeriozi hisoblanadi. Ushbu protozoy patologiya barcha yoshdagi, ayniqsa, 20 kunlikdan 60 kunlikkacha bo‘lgan yosh quyonchalarda o‘ta og‘ir kechib, ommaviy o‘lim bilan tugaydi. Alimentar yo‘l bilan zararlanish natijasida 3 oylik yoshga yetganda invaziya ekstensivligi (IE)

100% ga yetishi isbotlangan. Kasallikning iqlim sharoitlariga bog‘liqligi, mavsumiy avj olish qonuniyatlari hamda klinik belgilarining o‘ziga xos bo‘lmasligi erta laboratoriya diagnostikasini va adabiyotlar kesimidagi ilmiy tahlillarni yanada dolzarblashtiradi.

Tadqiqot metodlari. Ushbu tadqiqotda quyon eymeriozining klinik belgilari, qo‘zg‘atuvchilarining biologik rivojlanish bosqichlari, tashqi muhitda sporalanish parametrlari hamda diagnostika usullarining samaradorligi retrospektiv va qiyosiy-tahliliy metodlar yordamida o‘rganildi. Tahlil doirasida qo‘shni respublikalar va uzoq xorijiy davlatlar olimlarining ilmiy izlanishlari, koprologik, klassik va kombinatsiyalangan flotatsiya (Fyulleborn, Darling, Brez) usullari hamda Makmaster/Goryayev kameralari yordamida oosistalar miqdorini aniqlash metodologiyalari qiyosiy baholandi.

Natijalar. O‘tkazgan tahlillariga ko‘ra, eymerioz yil fasllarining barchasida qayd etilsa-da, uning ekstensivligi va intensivligi yoz oylarida (iyundan avgustgacha) maksimal darajaga (100% gacha) yetadi. Qishki mavsumda zararlanish darajasi (67% gacha) pasaysa-da, kasallik klinik jihatdan og‘ir kechadi va yuqori o‘lim ko‘rsatkichini beradi. Tashqi muhitda oosistalarning sporulyatsiyasi (sporalanishi) fasliy harorat va namlik koeffitsiyentlariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqligi aniqlangan (1-jadval).

1-jadval. Eymeriya turlari oosistalarining fasllar bo‘yicha sporalanish vaqtining qiyosiy parametrlari Eymeriya Sporalanish Atrof-muhit Nisbiy Manba Fasllar turlari yakunlanish harorati (°C) namlik (%) (References) (Species) vaqti (soat) E. magna, E. Vasilieva & 120 soat Bahor +5 ... +15 °C 35% – 82% media Gadeeva; 59 soat E. perforans Akbaev et al. E. irresidua 54 soat E. magna, E. Vershinin; Yoz +15 ... +26 °C 30% – 90% 54 – 72 soat media Gafurov et al. 30 – 36 soat E. perforans Sporalanmay Barcha di (lekin 30 Davronov & Qish -1 ... -30 °C O‘zgaruvchan eymeriya kun ichida Bobonazarov turlari nobud bo‘lmaydi)

Biologik rivojlanish fazalari. Parazitning hayotiy sikli izchil 3 ta bosqichda kechadi: Sporogoniya (tashqi muhitda ekzogen faol spora hosil qilish),

Shizogoniya (quyon organizmida jinssiz ko‘p marta bo‘linish) va Gametogoniya (jinsiy yo‘l bilan makro va mikrogametalarning qo‘shilishi va oosista hosil bo‘lishi). Diagnostika usullarining samaradorligi. Amaliyotda qo‘llaniladigan diagnostik metodlarning qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, oddiy Smear (surtma) usuli faqat yuqori intensivlikda samara beradi. Flotatsiya usullari orasida Darling va Brez kombinatsiyalangan metodlari qarama-qarshi kuchlar (cho‘ktirish va markazdan qochma flotatsiya) kombinatsiyasiga asoslanganligi sababli eng tejamkor va plyonkani oosistalar bilan boyituvchi samarali usul hisoblanadi. Sentrifugalash bilan modifikatsiyalangan Fyulleborn usuli klassik Fyulleborn usulidan 4,9–19,2 marta, standartlashtirilgan Darling usulidan esa 1,1–1,8 marta yuqori samaradorlik ko‘rsatishi va har bir namunada 3 dan 35 minutgacha vaqtni tejashi isbotlangan. To‘yingan NaCl eritmasi o‘rniga to‘yingan natriy tiosulfatdan foydalanish usul unumdorligini yana 1,34 martaga oshirishi aniqlangan. Muhokama. To‘plangan ma’lumotlarning sinoptik tahlili shuni tasdiqlaydiki, quyon eymeriozining klinik belgilari (o‘ng qovurg‘a osti paypaslanganda og‘riq borligi, jigar shaklidagi sariqlik, ich ketishi, poliuriya va qorin shishishi) patognomonik bo‘lmaganligi sababli, faqatgina simptomatik ko‘rikka tayanib yakuniy tashxis qo‘yish veterinariya amaliyotida xatoliklarga olib kelishi mumkin. Shu bois, xalqaro protozoolog olimlar (Augustine et al., Cerna et al.) qayd etganidek, laboratoriya kopro-mikroskopiyasi va patologoanatomik o‘zgarishlar eng ishonchli diagnostik mezon hisoblanadi. Tashqi muhitda oosistalarning 24 soat ichida invazion holatga o‘tishi xo‘jaliklarda zoogigiyenik qoidalarning naqadar muhimligini ko‘rsatadi. Oosistalarning yuqori haroratga chidamsizligi (80–100 °C da 5–10 soniyada nobud bo‘lishi) mexanik va termik dezinfeksiya choralarining samaradorligini kafolatlaydi. Sog‘aygan hayvonlarda faqatgina muayyan eymeriya turiga xos bo‘lgan nosteril umrbod immunitetning shakllanishi esa xo‘jaliklarda aralash invaziyalarning oldini olish uchun doimiy profilaktik tahlillarni taqozo etadi. Xulosa. Xalqaro va mahalliy olimlar ma’lumotlarining qiyosiy tahlili shuni ko‘rsatdiki, quyon eymeriozi o‘zining yuqori ekstensivligi bilan ajralib turuvchi, asosan yoz mavsumida (100% gacha) keng tarqaladigan va oosistalarining sporalanishi atrof-muhit harorati hamda namligiga bevosita bog‘liq bo‘lgan og‘ir parazitar kasallikdir; kasallikning klinik belgilari o‘ziga xos xarakterga ega bo‘lmaganligi sababli, yakuniy tashxis qo‘yishda sentrifugalash bilan modifikatsiyalangan hamda to‘yingan natriy tiosulfat eritmasi qo‘llanilgan kombinatsiyalangan koprologik flotatsiya (Darling, Brez) usullaridan foydalanish klassik usullarga qaraganda samaradorlikni 19,2 martagacha oshiradi. Shunga ko‘ra, quyonchilik xo‘jaliklarida ommaviy letallik hamda iqtisodiy zararlarning oldini olish uchun parazitning biologik rivojlanish fazalarini inobatga olgan holda, xo‘jaliklarda termik dezinfeksiya va muntazam laboratoriya-koprologik monitoring tizimini doimiy nazoratga olish ilmiy-amaliy jihatdan strategik ahamiyatga ega.

Iqtiboslar dinamikasi

0

2026

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan 2026-11-02Metodologiya

Adabiyotlar7 ta adabiyot

Akbaev, M. Sh., et al. (2000). Parazitologiya i invazionnye bolezni jivotnyh [Parasitology and invasive diseases of animals]. Moscow: Kolos, 744 p.
Vershinin, I. I. (2001). Atlas osnovnyh koktsidiy jivotnyh i ih morfobiologicheskaya harakteristika [Atlas of the main coccidia of animals and their morphobiological characteristics]. Ekaterinburg: Uralskaya Gossehlhozakademiya, 95 p.
Gafurov, A. G., Davlatov, R. B., & Rasulov, U. I. (2013). Veterinariya protozoologiyasi [Veterinary protozoology]. Samarkand, pp. 83-87.
Vasilieva, D. V., & Gadeeva, G. M. (1992). Rasprostranenieh ehjmerioza v hozyajstvah Tatarstana [Prevalence of eimeriosis in farms of Tatarstan]. Aktualnye voprosy veterinarii i zootehnii, Kazan, p. 12.
Davronov, O. D., & Bobonazarov, G. N. (1988). Zarajennost koktsidiyami domashnih jivotnyh na yuge Uzbekistana v zavisimosti ot ih vozrasta [Coccidia infection of domestic animals in southern Uzbekistan depending on their age]. Vozbuditeli i perenoschiki parazitov i mery borby s nimi, No. 8, p. 58.
Augustine, P., Danforth, H. D., & McAndrew, S. J. (1988). Monoclonal antibodies reveal antigenic differences in refractile bodies in avian Eimeria sporozoites. Journal of Parasitology, 74(4), 653-659.
Cerna, Z., & Zalmanova, Z. (1972). An attempt to analyze antigens from sexual and asexual stages of coccidia by the indirect fluorescence antibody reaction. Folia Parasitologica, 19(2), 179-181.

Metama’lumot

Identifikator: REL-C-014174
Nashr sanasi: 2026-10-10
Til: o‘zbek
Konferensiyalar: Parazitar kasalliklar diagnostikasida molekulyar genetik usullarni qo‘llash, davolash va profilaktikasining zamonaviy jihatlari
Jild: 1
Son: 5
DOI: 10.66073/refocus-conf/260921
Nashriyot: LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa: 143–147
Litsenziya: Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar: 22026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi: Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish: 2026-10-28

[1] Akbaev, M. Sh., et al. (2000). Parazitologiya i invazionnye bolezni jivotnyh [Parasitology and invasive diseases of animals]. Moscow: Kolos, 744 p.

[2] Vershinin, I. I. (2001). Atlas osnovnyh koktsidiy jivotnyh i ih morfobiologicheskaya harakteristika [Atlas of the main coccidia of animals and their morphobiological characteristics]. Ekaterinburg: Uralskaya Gossehlhozakademiya, 95 p.

[3] Gafurov, A. G., Davlatov, R. B., & Rasulov, U. I. (2013). Veterinariya protozoologiyasi [Veterinary protozoology]. Samarkand, pp. 83-87.

[4] Vasilieva, D. V., & Gadeeva, G. M. (1992). Rasprostranenieh ehjmerioza v hozyajstvah Tatarstana [Prevalence of eimeriosis in farms of Tatarstan]. Aktualnye voprosy veterinarii i zootehnii, Kazan, p. 12.

[5] Davronov, O. D., & Bobonazarov, G. N. (1988). Zarajennost koktsidiyami domashnih jivotnyh na yuge Uzbekistana v zavisimosti ot ih vozrasta [Coccidia infection of domestic animals in southern Uzbekistan depending on their age]. Vozbuditeli i perenoschiki parazitov i mery borby s nimi, No. 8, p. 58.

[6] Augustine, P., Danforth, H. D., & McAndrew, S. J. (1988). Monoclonal antibodies reveal antigenic differences in refractile bodies in avian Eimeria sporozoites. Journal of Parasitology, 74(4), 653-659.

[7] Cerna, Z., & Zalmanova, Z. (1972). An attempt to analyze antigens from sexual and asexual stages of coccidia by the indirect fluorescence antibody reaction. Folia Parasitologica, 19(2), 179-181.