MICROTUS ILAEUS OZIQLANIShI VA KO‘PAYIShDAGI O‘ZIGA XOS XUSUSIYaTLARI

Ushbu maqolada Microtus ilaeus turining oziqlanish va ko‘payish biologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida turning oziq ratsioni tarkibi mavsumlar bo‘yicha tahlil qilinib, yoz faslida yashil o‘simliklar, qish faslida esa o‘simliklarning er osti qismlari asosiy ozuqa manbai ekanligi aniqlandi. Shuningdek, turning suv va suv- botqoq ekotizimlariga moslashganligi hamda populyatsiyasining saqlanib qolishida oziqlanish strategiyalarining ahamiyati baholandi. Olingan natijalar mazkur turning ekologik xususiyatlarini aniqlash va uni muhofaza qilish chora-tadbirlarini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.

MICROTUS ILAEUS OЗИҚЛАНИШИ ВА КЎПАЙИШДАГИ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1105 Ешчанова Сайёра Шукурилла қизи, Сагирбаева Зарина Юрьевна Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти Мираметова Эльмира Кошмахамбетовна Коракалпок давлат университети, Экология ва тупрокшунослик кафедраси доценти ANNOTATSIYA Ушбу мақолада Microtus ilaeus турининг озиқланиш ва кўпайиш биологиясининг ўзига хос хусусиятлари ўрганилган. Тадқиқотлар натижасида турнинг озиқ рациони таркиби мавсумлар бўйича таҳлил қилиниб, ёз фаслида яшил ўсимликлар, қиш фаслида эса ўсимликларнинг ер ости қисмлари асосий озуқа манбаи эканлиги аниқланди. Шунингдек, турнинг сув ва сувботқоқ экотизимларига мослашганлиги ҳамда популяциясининг сақланиб қолишида озиқланиш стратегияларининг аҳамияти баҳоланди. Олинган натижалар мазкур турнинг экологик хусусиятларини аниқлаш ва уни муҳофаза қилиш чора-тадбирларини такомиллаштиришда муҳим аҳамиятга эга. Калит сўзлар: Microtus ilaeus, кемирувчилар, озиқланиш биологияси, кўпайиш биологияси, сувботқоқ экотизимлари, популяция, мавсумий ўзгаришлар, озиқ рациони, экологик мослашув, биологик хилма-хиллик.

Глобал иқлим ўзгариши, чўлланиш жараёнларининг кучайиши ҳамда сув ресурсларининг қисқариши табиий экотизимлар таркиби ва биологик хилма-хилликка сезиларли таъсир кўрсатмоқда. Айниқса, сув ва сув-ботқоқ экотизимларида яшовчи майда сутэмизувчилар популяцияларининг ҳолатини ўрганиш бугунги кунда долзарб илмий йўналишлардан бири ҳисобланади. Microtus ilaeus тури сув ҳавзалари ва нам биотоплар билан чамбарчас боғлиқ бўлган тур сифатида экотизимларда модда ва энергия алмашинувида муҳим ўрин тутади. Унинг озиқланиш хусусиятлари, кўпайиш биологияси ва популяция динамикасини ўрганиш сувботқоқ экотизимларининг экологик ҳолатини баҳолаш ҳамда биологик ресурсларни муҳофаза қилиш чора-тадбирларини ишлаб чиқишда муҳим аҳамиятга эга. Хозирги вақтда Microtus Ilaeus популяциясининг юкори бўлмаган микдори қайд этилган бўлиб, яшаш худудлари асосий характерга эга. Microtus Ilaeus озиқланган ўсимлик колдикларини ўрганиш натижасида маълум бўлишича, озуқавий манбалар асосан барглар, поя ва уруғлардан иборат. Microtus Ilaeus асосан сув ва сув-ботқоқ ўсимликлари билан озиқланади, ва шу хусусият бу турни сув бўйида яшашга мослашганлигини яна бир маротаба исботлайди. Шу билан бирга у сув ва сув-ботқоқ ўсимликларининг (камиш, қўға, қиёқ ўт ва бошқ.) ер ости қисмлари билан ҳам озиқланади. Microtus Ilaeus ошқозони ичидаги нарсалар (58 экз.), хамда уясининг (92 экз.) кириш қисмида учрайдиган егулик қолдикларини тахлил қилганимизда, Microtus Ilaeus ёзги озуқаларига хар хил турдаги бошоқли экинлар – 21%, ошқозоннинг 63% - асосан ўсимликларнинг турли яшил қисмлари билан тўлган, колган қисми (16%) – ўсимликлар ер ости қисмларининг колдиклари (3.4. расм). Қишқи даврда эса, ошқозон ичидаги нарсаларни тахлил қилганимизда (35 экз.), асосий қисм ўсимликларнинг ер ости қисмлари колдиклари

(70%), колганлари уруғлар ва пояларга, мос равишда, 15% ни ташкил етган. Мутахассисларнинг фикри ва тадқиқот кузатишларга кўра, Microtus Ilaeusқўға, камиш, қийқ ўт, қашқарбеда, вейник каби сув-ботқоқ ўсимликларининг барглари, поялари ва уруғлари билан ҳам яхши озиқланади [2]. Microtus Ilaeus популяциясининг табиий яшаш шароитларида кўпайиши ва ривожланиши бўйича маълумотлар жуда кам. Реймов, Карабеков (1969) нинг маълумотларига кўра (1969), Қуйи Амударё дельтасидаMicrotus Ilaeus популяциясининг кўпайиши апрель ойидан бошланиб йилнинг бутун иссиқ даври бўйича давом этади (ноябрь ойининг охиригача). Microtus Ilaeus урғочисининг бир вақтдаги туғиши 2 дан 6 эмбрионгача ўзгарган, бунинг ўртачаси – 4 эмбрион [3,4].

1 - расм. Йил фаслига боғлиқ холда Microtus Ilaeus озиқланиш рационининг нисбати

М.И. Мейер (1971), тажриба шароитларида Microtus Ilaeus популяциясининг кўпайиши ва ривожланишини ўргана туриб, қайд этишича, Microtus Ilaeus йил бўйи кўпаяди [8]. Бир вақтдаги туғишларнинг катта микдори қишда, кам микдори эса ёзда деб белгилаган (3.5-расм).

Бир вақтда туғишдаги болалар сони йил фасллари бўйича унча фарқ қилмайди (бир вақтда туғишдаги болаларнинг ўртача сони 3,0-3,4, умумий микдорда эса 1 дан 7 донагача). Тадқиқот натижалари Microtus ilaeus турининг озиқланиш хусусиятлари мавсумларга қараб сезиларли даражада ўзгаришини кўрсатди. Ёз фаслида озиқ рационининг асосий қисмини яшил ўсимликлар (63 %) ташкил этиб, турли бошоқли ўсимликлар (21 %) ва ўсимликларнинг ер ости қисмлари (16 %) қўшимча озуқа манбаи сифатида хизмат қилди. Қиш фаслида эса рацион таркибида ўсимликларнинг ер ости қисмлари устунлик қилиб, умумий озуқанинг 70 % ни ташкил этди, уруғлар ва поялар эса 15 % дан улушга эга бўлди. Олинган маълумотлар Microtus ilaeus нинг сув ва сув-ботқоқ экотизимларига яхши мослашганлигини ҳамда озиқ ресурсларининг мавсумий ўзгаришларига нисбатан юқори адаптив хусусиятларга эга эканлигини тасдиқлайди. Турнинг асосан қамишзорлар, қўғазорлар ва бошқа нам биотопларда учраши унинг экологик жиҳатдан ихтисослашган тур эканлигини кўрсатади. Шунингдек, Microtus ilaeus популяцияларининг ҳолатини мунтазам мониторинг қилиш, уларнинг озиқланиш ва кўпайиш биологиясини чуқур ўрганиш сув-ботқоқ экотизимларининг биологик хилма-хиллигини сақлаш ва баҳолашда муҳим илмий аҳамиятга эга ҳисобланади.