QARAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA NISHONLANGAN IPAK QURTI ZOTLARINI PARVARISHLASHNING REPRODUKTIV KO‘RSATKICHLARIGA TA‘SIRI

Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining turli iqlim sharoitida jinsi bo‘yicha nishonlangan tut ipak qurti zot va duragaylarini parvarishlashning reproduktiv, biologik va texnologik ko‘rsatkichlarga ta‘siri o‘rganildi. Tadqiqotlarda harorat, havo namligi, ozuqa sifati va parvarishlash sharoitlarining tuxum jonlanishi, qurt hayotchanligi, pila mahsuldorligi hamda ipakchanlik darajasiga ta‘siri baholandi. Ilmiy natijalarga ko‘ra, mahalliy iqlimga moslashgan nishonlangan duragaylar yuqori hayotchanlik va reproduktiv ko‘rsatkichlarni namoyon etdi.

QARAQALPOGʻISTON SHAROITIDA NISHONLANGAN IPAK QURTI ZOTLARINI PARVARISHLASHNING REPRODUKTIV KOʻRSATKICHLARIGA TAʼSIRI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1104 Raysa Mambetova QAXAI magistranti Otabek Oripov IITI tadqiqotchisi, q.x.f.f.d. (PhD), dotsent ANNOTATSIYA Ushbu maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining turli iqlim sharoitida jinsi boʻyicha nishonlangan tut ipak qurti zot va duragaylarini parvarishlashning reproduktiv, biologik va texnologik koʻrsatkichlarga taʼsiri oʻrganildi. Tadqiqotlarda harorat, havo namligi, ozuqa sifati va parvarishlash sharoitlarining tuxum jonlanishi, qurt hayotchanligi, pila mahsuldorligi hamda ipakchanlik darajasiga taʼsiri baholandi. Ilmiy natijalarga koʻra, mahalliy iqlimga moslashgan nishonlangan duragaylar yuqori hayotchanlik va reproduktiv koʻrsatkichlarni namoyon etdi. Kalit soʻzlar: ipak qurti urugʻi, inkubatsiya, harorat, namlik, yorugʻlik, tut bargi, nishonlangan ipak qurti, duragay, qurtxona, dasta, gʻumbak, kapalak, navli pilla, ipak tolasi.

KIRISH Hozirgi kunda jahon bozorida tabiiy ipak va ipak mahsulotlariga boʻlgan talab tobora oshib bormoqda. Bu esa pillachilik sohasida yuqori mahsuldor va tashqi muhit omillariga chidamli tut ipak qurti zotlarini yaratishni taqozo etmoqda. Mamlakatimizda pillachilik sohasini rivojlantirish, mahalliy iqlim sharoitiga moslashgan zot va duragaylarni yaratish hamda sifatli pilla yetishtirish boʻyicha keng koʻlamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 24-fevraldagi PQ–73-son qarori hamda 2023- yil 1-iyundagi PF–85-son Farmonida pillachilik tarmogʻini modernizatsiya qilish, seleksiya ishlarini takomillashtirish va intensiv texnologiyalarni joriy etish boʻyicha muhim vazifalar belgilangan. Qoraqalpogʻiston Respublikasining keskin kontinental iqlimi, yuqori harorat va havo namligining pastligi ayrim ipak qurti duragaylarining hayotchanligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli mahalliy sharoitga moslashuvchan, yuqori reproduktiv xususiyatlarga ega nishonlangan ipak qurti zotlarini tanlash dolzarb ahamiyatga ega hisoblanadi [1,2]. Muammoning oʻrganilganlik darajasi. Respublikamiz olimlari tomonidan ipak qurtini parvarishlash texnologiyasi, tashqi muhit omillarining taʼsiri, ozuqa sifati va qurt boqish agrotexnikasi boʻyicha qator tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, Ye.Mixaylov, N.Baxovuddinov, B.Parpiyev, N.A.Axmedov va Sh.R.Umarovlar tomonidan ipak qurti biologiyasi va mahsuldorligiga oid ilmiy ishlar amalga oshirilgan. Shuningdek, xorij olimlari M.Ye.Braslavskiy, G.Bekirov, N.Baramidze, F.Pessio va boshqalar tomonidan turli iqlim mintaqalarida ipak qurtining moslashuvchanligini oshirish boʻyicha tadqiqotlar olib borilgan [5,6,7]. Tadqiqot usullari va materiallar Tadqiqot ishlari 2024–2025-yillarda Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalari instituti “Ipakchilik” kafedrasi laboratoriyasi hamda Taxiatosh tumanidagi ishlab chiqarish sharoitlarida amalga oshirildi.

Tajribalarda Oʻzbekiston ipakchilik ilmiy-tadqiqot instituti “Ipak qurti seleksiyasi” laboratoriyasidan olingan jinsi boʻyicha nishonlangan C-5, C-10, C-12, C-13 va C-14 duragaylari hamda nazorat sifatida “Ipakchi-1” zoti qoʻllanildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi koʻrsatkichlar baholandi: normal tuxumlar soni; tuxum massasi; bitta tuxum vazni; tuxum jonlanishi; qurt hayotchanligi; pilla massasi; ipakchanlik. qurtxonalarda harorat va havo nisbiy namligi muntazam nazorat qilindi. Tadqiqot natijalari va ularning muhokamasi Tut ipak qurti rivojlanishining barcha bosqichlarida (tuxum, lichinka, gʻumbak, kapalak) qatʼiy tanlash usuli amalga oshirilsa, koʻrsatkichlar yaxshi tomonga oʻzgarishi mumkin. Masalan, tuxumlar estivatsiyasi davrida, quymalarni quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha eng yaxshilarini tanlash ishlari oʻtkazildi: quymadagi normal tuxumlar miqdori boʻyicha, quyma massasi, bitta tuxum massasi va jinslarni 1:1 nisbati boʻyicha. Tadqiq etilgan zotlarning reproduktiv koʻrsatkichlari 1-jadvalda aks ettirilgan. 1-jadval. Oʻrganilayotgan zotlarning reproduktiv koʻrsatkichlari (2025) Normal tuxumlar Normal tuxumlar Bitta tuxum vazni Zotlar soni (dona) massasi (mg) (mg) C-5 540 290 0,538 C-10 492 246 0,501 C-12 624 324 0,520 C-13 545 298 0,550 C-14 544 298 0,548 Ipakchi-1 654 354 0,542 (nazorat) Tadqiqot natijalariga koʻra, C-12 duragayi normal tuxumlar soni va massasi boʻyicha yuqori natija koʻrsatdi. Nazorat varianti hisoblangan “Ipakchi-1” zoti eng yuqori reproduktiv koʻrsatkichlarga ega boʻldi. Nishonlangan duragaylar ichida C-10 variantida tuxumlar soni va massasi nisbatan past boʻlganligi kuzatildi. Biroq umumiy baholash natijalari shuni koʻrsatdiki, jinsi boʻyicha nishonlangan duragaylar reproduktiv xususiyatlari jihatidan nazorat variantiga yaqin koʻrsatkichlarni namoyon etdi. Tadqiqotlar davomida harorat va havo namligining qurtlar hayotchanligiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi aniqlandi. Qurtxonalarda optimal harorat va namlik saqlangan variantlarda qurtlarning oʻsishi va rivojlanishi yaxshi kechdi. Yuqori harorat va past namlik kuzatilgan holatlarda esa qurtlarning oziqlanish faolligi pasaydi va ayrim hollarda bakteriya hamda zamburugʻkasalliklari qayd etildi. Qoraqalpogʻistonning keskin iqlim sharoitida mahalliy sharoitga moslashgan duragaylar yuqori hayotchanlikni saqlab qoldi. Tajriba natijalariga koʻra, nishonlangan tut ipak qurtlarining

hayotchanligi 94,6–96,0 %, pilla massasi 1,46–1,55 g, ipakchanlik darajasi esa 21,0–22,6 % ni tashkil qildi. XULOSA Qoraqalpogʻiston Respublikasi iqlim sharoitida olib borilgan tadqiqotlar asosida quyidagi xulosalarga kelindi: jinsi boʻyicha nishonlangan tut ipak qurti duragaylari mahalliy iqlimga yaxshi moslashishi aniqlandi; harorat va havo namligi reproduktiv hamda biologik koʻrsatkichlarga bevosita taʼsir koʻrsatadi; C-12 duragayi yuqori reproduktiv koʻrsatkichlari bilan ajralib turdi; optimal parvarishlash sharoitida yuqori hayotchanlik va sifatli pilla olish mumkin; kelgusida ushbu duragaylardan seleksiya ishlarida samarali foydalanish mumkin.