QORAQALPOG‘ISTON IQLIM SHAROITIDA YETISHTIRILGAN TUT BARGINING IPAK QURTI HAYOTCHANLIGIGA TA‘SIRI

Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining quruq va keskin kontinental iqlim sharoitida yetishtirilgan tut barglarining ipak qurti hayotchanligi hamda pilla mahsuldorligiga ta‘siri o‘rganildi. Tadqiqot davomida mahalliy “Ipakchi-1”, “Ipakchi-2” va xorijdan keltirilgan “Shan- Tung” zotlari biologik va xo‘jalik ko‘rsatkichlari bo‘yicha taqqoslandi. Shuningdek, harorat, havo namligi, oziqlantirish sifati va qurtxonadagi mikroiqlimning ipak qurtining rivojlanishiga ta‘siri baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mahalliy iqlimga moslashgan zotlar yuqori hayotchanlik va pilla hosildorligini namoyon etdi.

QORAQALPOGʼISTON IQLIM SHAROITIDA YETISHTIRILGAN TUT BARGINING IPAK QURTI HAYOTCHANLIGIGA TAʼSIRI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1102 Nargiza Berdimuratova QAXAI magistranti Otabek Oripov IITI tadqiqotchisi, q.x.f.f.d. (PhD), dotsent ANNOTATSIYA Mazkur maqolada Qoraqalpogʻiston Respublikasining quruq va keskin kontinental iqlim sharoitida yetishtirilgan tut barglarining ipak qurti hayotchanligi hamda pilla mahsuldorligiga taʼsiri oʻrganildi. Tadqiqot davomida mahalliy “Ipakchi-1”, “Ipakchi-2” va xorijdan keltirilgan “ShanTung” zotlari biologik va xoʻjalik koʻrsatkichlari boʻyicha taqqoslandi. Shuningdek, harorat, havo namligi, oziqlantirish sifati va qurtxonadagi mikroiqlimning ipak qurtining rivojlanishiga taʼsiri baholandi. Tadqiqot natijalariga koʻra, mahalliy iqlimga moslashgan zotlar yuqori hayotchanlik va pilla hosildorligini namoyon etdi. Kalit soʻzlar: ipak qurti, tut bargi, hayotchanlik, harorat, namlik, pilla hosildorligi, ipakchanlik, biologik koʻrsatkichlar, mikroiqlim, navdorlik. KIRISH Bugungi kunda Oʻzbekistonda pillachilik qishloq xoʻjaligining eksportbop va iqtisodiy jihatdan muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ayniqsa, Qoraqalpogʻiston Respublikasining oʻziga xos agroiqlim sharoitida yuqori mahsuldor ipak qurti zotlarini parvarish qilish hamda sifatli pilla yetishtirish dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Tut ipak qurti biologik jihatdan tashqi muhit omillariga juda sezgir organizm hisoblanadi. Harorat, havo namligi, yorugʻlik, shamollatish va oziqa sifati qurtlarning oʻsishi, rivojlanishi hamda pilla oʻrash jarayoniga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Ayniqsa, tut bargi tarkibidagi oziq moddalarning miqdori ipak qurti organizmida modda almashinuvi va ipak bezlari faoliyatining shakllanishida muhim omil sanaladi. Qoraqalpogʻiston hududida yoz mavsumining quruq va issiq kelishi ayrim ipak qurti zotlarining biologik xususiyatlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli mahalliy sharoitga moslashgan zotlarni aniqlash va ularning mahsuldorligini baholash ilmiy jihatdan muhimdir. Tadqiqot maqsadi: Qoraqalpogʻiston iqlimida yetishtirilgan tut barglarining mahalliy va xorijiy ipak qurti zotlari hayotchanligi hamda pilla mahsuldorligiga taʼsirini aniqlashdan iborat. Tadqiqot materiallari va usullari: Ilmiy tadqiqot ishlari Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti “Ipakchilik” kafedrasida olib borildi. Tajribada quyidagi ipak qurti zotlari ishtirok etdi: 1-variant — “Ipakchi-1”; 2-variant — “Ipakchi-2”; 3-variant — “Shan-Tung” (Xitoydan keltirilgan qiyoslovchi zot). Har bir variantda ipak qurti tuxumlari bir xil agrotexnik sharoitda jonlantirildi va parvarish qilindi. Tajribalar davomida quyidagi koʻrsatkichlar oʻrganildi: tuxumlarning jonlanish foizi; qurtlarning hayotchanligi; qurtlik davrining davomiyligi; pilla ogʻirligi;

pilla qobigʻi ogʻirligi; ipakchanlik darajasi; navli pillalar ulushi. Shuningdek, qurtxonadagi harorat va havo namligi muntazam nazorat qilinib borildi. Ipak qurti zotlarining biologik koʻrsatkichlari (2025-yil) Qurtlik davri Hayotchanlik Pilla ogʻirligi Pilla qobigʻi Ipakchanlik Variantlar Navli pilla (%) (sutka) (%) (g) ogʻirligi (g) (%) Ipakchi-1 26 96 1,7 0,435 91 23,0 Ipakchi-2 26 96 1,7 0,415 90 22,3 Shan-Tung 25 95 1,5 0,440 94 23,3 Tadqiqot natijalariga koʻra, “Ipakchi-1” zoti hayotchanlik boʻyicha eng yuqori natijani koʻrsatib, 96 % ni tashkil etdi. Ushbu variantda pilla ogʻirligi ham yuqori boʻlib, oʻrtacha 1,7 grammga teng boʻldi. “Shan-Tung” zoti navli pilla va ipakchanlik koʻrsatkichlari boʻyicha yuqori natija qayd etgan boʻlsa-da, hayotchanlik darajasi mahalliy zotlarga nisbatan pastroq boʻldi. Bu esa xorijiy zotlarning Qoraqalpogʻistonning quruq iqlimiga toʻliq moslashmaganligini koʻrsatadi. Tadqiqot davomida ipak qurtlarining rivojlanishida mikroiqlim omillarining ahamiyati yaqqol kuzatildi. Ayniqsa, haroratning keskin koʻtarilishi va havo namligining pasayishi qurtlarning oziqlanish faolligi hamda hayotchanligiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. 3-yoshgacha barcha variantlarda qurtlar sogʻlom rivojlandi. Biroq 4–5-yoshlarda ayrim variantlarda bakterial va zamburugʻkasalliklari uchrashi qayd etildi. Bu holat, asosan, qurtxona ichidagi namlik va shamollatish rejimining buzilishi bilan bogʻliq boʻldi. Optimal harorat va namlik saqlangan variantlarda qurtlarning pilla oʻrashi faol kechdi hamda yuqori sifatli pillalar olindi. Mahalliy “Ipakchi” zotlarining yuqori hayotchanligi ularning Qoraqalpogʻiston agroiqlim sharoitiga moslashganligi bilan izohlanadi. Xorijdan keltirilgan “ShanTung” zoti esa ipakchanlik koʻrsatkichlari boʻyicha yuqori natija bergan boʻlsa-da, keskin kontinental iqlim taʼsirida ayrim biologik koʻrsatkichlari pasayganligi kuzatildi. Tadqiqot natijalari ipak qurti parvarishida sifatli tut bargi, meʼyoriy harorat va optimal namlikni taʼminlash muhimligini koʻrsatdi. Qoraqalpogʻiston iqlimida yetishtirilgan tut barglari ipak qurti rivojlanishi va pilla hosildorligiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib quyidagi xulosalarga kelindi: mahalliy “Ipakchi-1” va “Ipakchi-2” zotlari yuqori hayotchanlikka ega; sifatli tut bargi pilla ogʻirligi va ipakchanlik darajasini oshiradi; optimal harorat va namlik ipak qurti rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi;