SUG‘ORILADIGAN HUDUDLARDA GIDROGEOLOGIK-MELIORATIV HOLATNI GAT TEXNOLOGIYaLARI ASOSIDA BAHOLASh

Maqolada Sirdaryo viloyati sug‘oriladigan hududlarining gidrogeologik-meliorativ holati GAT texnologiyalari yordamida baholandi. Tadqiqotda er osti suvlari sathi, minerallashuv darajasi va filtratsiya xususiyatlarining hududiy o‘zgarishi tahlil qilindi. Natijalarga ko‘ra, er osti suvlari sathi 1,5-3,0 m, minerallashuv darajasi asosan 3-5 g/l ni tashkil qildi. Filtratsiya koeffitsienti qumoq tuproqlarda 0,2-0,4 m/sut, shag‘alli yotqiziqlarda esa 15-40 m/sut gacha o‘zgarishi aniqlandi. Olingan natijalar gidrogeologik- meliorativ monitoring ishlarida GAT texnologiyalarining yuqori samaradorligini ko‘rsatdi.

СУҒОРИЛАДИГАН ҲУДУДЛАРДА ГИДРОГЕОЛОГИК-МЕЛИОРАТИВ ҲОЛАТНИ ГАТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ АСОСИДА БАҲОЛАШ DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1091 Эргашева Зулхуммор Хикматулла қизи Ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот институти ANNOTATSIYA Мақолада Сирдарё вилояти суғориладиган ҳудудларининг гидрогеологик-мелиоратив ҳолати ГАТ технологиялари ёрдамида баҳоланди. Тадқиқотда ер ости сувлари сатҳи, минераллашув даражаси ва фильтрация хусусиятларининг ҳудудий ўзгариши таҳлил қилинди. Натижаларга кўра, ер ости сувлари сатҳи 1,5-3,0 м, минераллашув даражаси асосан 3-5 г/л ни ташкил қилди. Фильтрация коэффициенти қумоқ тупроқларда 0,2-0,4 м/сут, шағалли ётқизиқларда эса 15-40 м/сут гача ўзгариши аниқланди. Олинган натижалар гидрогеологикмелиоратив мониторинг ишларида ГАТ технологияларининг юқори самарадорлигини кўрсатди. Калит сўзлар: ГАТ, гидрогеологик-мелиоратив ҳолат, ер ости сувлари, минераллашув, фильтрация коэффициенти, гидрогеологик мониторинг, сизот сувлари, суғориладиган ҳудудлар, Сирдарё вилояти, геоахборот тизими.

Кириш. Суғориладиган ҳудудларда ер ости сувлари сатҳининг кўтарилиши, тупроқ шўрланиши ва гидрогеологик ҳолатнинг ўзгариши қишлоқ хўжалиги ерларининг мелиоратив ҳолатига салбий таъсир кўрсатади. Айниқса, интенсив суғориш шароитида сизот сувларининг ҳаракати, минераллашув даражаси ва фильтрацион жараёнларни доимий мониторинг қилиш муҳим аҳамиятга эга [1]. Бундай шароитда геоахборот тизимлари (ГАТ) технологиялари гидрогеологик ва мелиоратив маълумотларни йиғиш, таҳлил қилиш ва хариталашда самарали восита ҳисобланади [2, 5]. Сирдарё вилоятида суғориладиган ҳудудларнинг гидрогеологик шароити мураккаб бўлиб, сизот сувларининг ер юзига яқин жойлашганлиги ва минераллашув даражасининг юқорилиги билан тавсифланади. Шу сабабли гидрогеологик-мелиоратив ҳолатни ГАТ технологиялари асосида баҳолаш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади [3, 4]. Тадқиқот материали ва усуллари. Тадқиқот Сирдарё вилояти суғориладиган ҳудудларида олиб борилди (1-расм). Тадқиқот объекти сифатида ер ости сувлари, сизот сувлари сатҳи, минераллашув даражаси, фильтрацион хусусиятлар ва мелиоратив ҳолат кўрсаткичлари қабул қилинди.

1-расм. Сирдарё вилоятида олиб борилган тадқиқот майдонларининг жойлашув харитаси

Тадқиқотда геологик, гидрогеологик, гидрокимёвий ва мелиоратив кузатув маълумотлари таҳлил қилинди. ГАТ технологиялари асосида маълумотлар базаси шакллантирилиб, гидрогеологик мониторинг натижалари рақамлаштирилди ва мавзули хариталар тузилди. Тадқиқот жараёнида ArcGIS дастурий таъминотидан фойдаланилди. Тадқиқот натижалари. Тадқиқот натижалари ҳудуднинг гидрогеологик-мелиоратив ҳолати мураккаб шаклланганлигини кўрсатди. Ҳудудда сизот сувлари асосан жанубдан шимол ва шимоли-ғарб йўналишида ҳаракатланиши аниқланди. Сизот сувлари сатҳи марказий қисмларда 1,5-3,0 м, тоғ олди зоналарида эса 5-10 м чуқурликда жойлашганлиги кузатилди. Ер ости сувлари минераллашуви асосан 3-5 г/л оралиғида бўлиб, айрим ҳудудларда 5-10 г/л дан юқори қийматлар қайд этилди. ГАТ технологиялари асосида гидрогеологик-мелиоратив мониторинг маълумотларини қайта ишлаш ва таҳлил қилиш учун махсус рақамли модел ишлаб чиқилди (2-расм). Мазкур модел гидрогеологик маълумотларни йиғиш, сақлаш, қайта ишлаш ва мавзули хариталарни тузиш имконини берди.

2-расм ГАТ тизимида гидрогеологик-мелиоратив мониторинг харитасини тузиш модели Таҳлил натижаларига кўра, фильтрация коэффициенти қумоқ тупроқларда 0,2-0,4 м/сут, супесларда 0,6-1,0 м/сут, қумоқ ётқизиқларда 2-5 м/сут, шағалли қатламларда эса 25-40 м/сут гача ўзгариши аниқланди. ГАТ технологиялари асосида тузилган мавзули хариталар гидрогеологик ва мелиоратив ҳолатнинг ҳудудий ўзгаришини аниқ баҳолаш имконини берди. Шунингдек, суғоришнинг нотўғри олиб борилиши ва коллектор-дренаж тизимларининг етарли самара бермаслиги натижасида ерларнинг шўрланиш жараёнлари кучайиши кузатилди. ГАТ технологиялари асосида ҳудуднинг гидрогеологик-мелиоратив ҳолатини баҳолаш мақсадида рақамли мавзули харита тузилди. Харитада суғориш ва коллектор-дренаж тармоқлари, сизот сувлари ҳаракат йўналиши ҳамда ҳудуднинг мелиоратив ҳолати акс эттирилди. Шунингдек, гидрогеологик мониторинг маълумотларини визуал таҳлил қилиш ва ҳудудий фарқланишни баҳолаш имконияти яратилди (3-расм).

3-расм. Сирдарё вилояти суғориладиган ҳудудларининг гидрогеологик-мелиоратив ҳолатини ГАТ технологиялари асосида баҳолаш харитаси Олиб борилган тадқиқотлар натижасида Сирдарё вилояти суғориладиган ҳудудларининг гидрогеологик-мелиоратив ҳолати, суғориш ва коллектор-дренаж тармоқлари ҳамда ер ости сувларининг ҳудудий тарқалиши баҳоланди. ГАТ технологиялари асосида тузилган мазкур харита гидрогеологик мониторинг маълумотларини таҳлил қилиш, минераллашув даражаси ва сизот сувлари ҳаракат йўналишларини аниқлаш имконини берди. Таҳлил натижаларига кўра, ҳудуднинг марказий ва жанубий қисмларида мелиоратив ҳолатнинг нисбатан мураккаблиги ҳамда шўрланиш жараёнлари фаолроқ ривожланаётганлиги кузатилди. Хулоса. Тадқиқот натижалари Сирдарё вилояти суғориладиган ҳудудларида ер ости сувлари сатҳи асосан 0,5-5,0 м чуқурликда жойлашганлигини кўрсатди. Ер ости сувлари минераллашуви асосан 3-5 г/л, айрим ҳудудларда эса 5-10 г/л гача етганлиги аниқланди. Фильтрация коэффициенти қумоқ тупроқларда 0,2-0,4 м/сут, шағалли ётқизиқларда 25-40 м/сут гача ўзгариши белгиланди. ГАТ технологиялари асосида тузилган рақамли мавзули хариталар гидрогеологикмелиоратив ҳолат, сизот сувлари ҳаракати ва шўрланиш жараёнларининг ҳудудий ўзгаришини аниқ баҳолаш имконини берди. Тадқиқот натижалари суғориладиган ҳудудларда гидрогеологик мониторинг ишларини такомиллаштириш ва мелиоратив ҳолатни барқарор сақлашда муҳим аҳамиятга эга эканлиги аниқланди.