EKOLOGIK TOZA ZAYTUN MOYINI ETIShTIRISh -ENDI O‘ZIMIZDA
Yormatovna Yormatova Dilorom, Raykhon Mudarisova, Shoista Saidova, Jasur MukhammadievO‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ekologiya va yashil resurslar kafedrasi mudiri, professor O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ekologiya va yashil resurslar kafedrasi dotsenti O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ekologiya va yashil resurslar kafedrasi katta o‘qituvchisi O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti, Ekologiya va yashil resurslar kafedrasi o‘qituvchisi.2026
KonferensiyalarGlobal ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligiJild 1Son 4Sahifa 286–288
Annotatsiya
Ushbu maqola respublikada bi rinchi marta zaytun etishtirlishi va unldan kelajakda ekologik moy olish tzg‘risidagi malumotlar keltirilgan.Zaytun ekologik toza o‘simlik moyi beruvchi o‘simlik bo‘lib, bizning janubiy xududlarimizda ekilgan va bu yil 50 gektar maydonda meva berdi, endilikda kun tartibida turgan masala zaytun mevalarni nobud qilmasdan terib olib uni qayta ishlab ahaoli ehtiyoji uchun marketlarda eng qimmatbaho va tarkibida inson uchun foydali 104 elementni saqlaydi.
Boshqa tillarda
ruschaПРОИЗВОДСТВО ЭКОЛОГИЧЕСКИ ЧИСТОГО ОЛИВКОВОГО МАСЛА - ТЕПЕРЬ У НАС
В данной статье приведены сведения о том, что в республике впервые выращивается олива, и о получении из неё в будущем экологически чистого масла. Олива — растение, дающее экологически чистое растительное масло; она посажена в наших южных регионах и в этом году дала плоды на площади 50 гектаров. Ныне стоящий на повестке дня вопрос — собрать плоды оливы без потерь, переработать их и поставить в магазины для нужд населения ценнейшее масло, содержащее в своём составе 104 полезных для человека элемента.
inglizchaPRODUCING ENVIRONMENTALLY CLEAN OLIVE OIL - NOW IN OUR OWN COUNTRY
This article presents information on the cultivation of the olive for the first time in the republic and on obtaining ecologically clean oil from it in the future. The olive is a plant that yields ecologically clean vegetable oil; it has been planted in our southern territories and this year it bore fruit on an area of 50 hectares. The issue now on the agenda is to harvest the olive fruits without loss and to process them for the needs of the population, since in the markets this is the most valuable oil and it contains 104 elements beneficial to humans.
Kalit so‘zlar
- zaytun
- mevasi
- moy
- harorat
- subtropik
- ko‘chat
To‘liq matn
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
ЭКОЛОГИК ТОЗА ЗАЙТУН МОЙИНИ ЕТИШТИРИШ -ЭНДИ ЎЗИМИЗДА DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1083 Ёрматова Дилором Ёрматовна Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, Экология ва яшил ресурслар кафедраси мудири, профессор Мударисова Райхон Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, Экология ва яшил ресурслар кафедраси доценти Саидова Шоиста Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, Экология ва яшил ресурслар кафедраси катта ўқитувчиси Мухаммадиев Жасур Ўзбекистон давлат жаҳон тиллари университети, Экология ва яшил ресурслар кафедраси ўқитувчиси. E-mail: soya-oliva@mail.ru АННОТАЦИЯ Ушбу мақола республикада би ринчи марта зайтун етиштирлиши ва унлдан келажакда экологик мой олиш тзғрисидаги маълумотлар келтирилган.Зайтун экологик тоза ўсимлик мойи берувчи ўсимлик бўлиб, бизнинг жанубий худудларимизда экилган ва бу йил 50 гектар майдонда мева берди, эндиликда кун тартибида турган масала зайтун меваларни нобуд қилмасдан териб олиб уни қайта ишлаб аҳаоли эҳтиёжи учун маркетларда энг қимматбаҳо ва таркибида инсон учун фойдали 104 элементни сақлайди. Калит сўзлар: зайтун, меваси, мой, ҳарорат, субтропик, кўчат. КИРИШ Зайтун мойи дунёдаги энг қадимий ва қимматбаҳо мойлардан биридир. Зайтун мойи Ўрта ер денгизи қирғоқларида 4000 йилдан ортиқ вақт давомида етиштирилади ва бутун дунё зайтун мойи ишлаб чиқарилган мойнинг 85 % ни ташкил қилади. Бугунги кунда Испания дунёдаги энг йирик зайтун мойи ишлаб чиқарувчиси бўлиб, чунки униниг худудида экилган зайтун майдонлари 2 миллион гектарни ташкил қилади, ундан кейин Италия, Греция, Тунис ва Португалия давлатлари туради (3). Аҳоли ўз кундалик турмушида барча турдаги овқатларни тайёрлашда фақатгина зайтун мойидан фойдаланишади. Зайтун мойини истеъмол қилувчилар энг узоқ умр кечирувчилар бўлиб уларда- ошқозон-ичак, юрак-қон томирлари касалликлари кам учрайди (2). Дунёда зайтун мойи ишлаб чиқариш асосан Ўрта ер денгизи минтақасида жойлашган мамлакатлар -Испания, Италия, Тунис, Туркия, Марокаш, Португалия ва Греция энг йирик ишлаб чиқарувчилар ҳисобланади. Сўнгги йилларда зайтун мойига талаб ошиб бормоқда, бунга сабаб, зайтун мойининг фойдали хусусиятлари ва соғлом овқатланишнинг оммалашиб бораётгани, кейинги йилларда дунё аҳолисини соғлом турмуш тарзи билан қизиқаётганлиги билан боғликдир (6) Зайтун мойини ишлаб чиқариш ҳажми: 2023/2024 қишлоқ хўжалиги йилида дунё бўйлаб 2,4 миллион тонна зайтун мойи ишлаб чиқарилиши кутилмоқда, деб ёзади "Olive Oil Times." "Olive Oil Times" АҚШ Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг дастлабки маълумотига асосланиб 2022/23 қишлоқ хўжалиги йилига нисбатан 2023/24 йилда мой ишлаб чиқариш 24 фоизга
ошиб, 3,2 миллион тоннани ташкил этади. Бу сўнгги беш йилдаги ўртача кўрсаткичдан юқори бўлиб, 3,14 миллион тоннани ташкил этади (1). 2023 йил апрель ойида дунё бозорида 1 тонна зайтун мойиниг нархи $6269 га етди. Бу 2022 йил апрель ойига нисбатан 46,3 фоизга юқори. Охирги рекорд 1997 йил январь ойида қайд этилган бўлиб, ўшанда 1 тонна нархи 6225 долларни ташкил қилади. Бугунги кун сотилаётган кунгабоқар мойи нархлари қуйидагича бўлиб 1 тонна учун 1240,50 АҚШ доллар бўлса, Ўзбекистон товар-хомашё биржасида январь ойида сотилган пахта ёғининг ўртача нархи 2022 йилда 1 тонна учун 14,9 миллион сўмни ташкил этган деб, маълумот беради, Россия Федерацияси қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат вазирининг собиқ ўринбосари Леонид Холод. Бу мутахасиснинг фикрича-иқтисодий жиҳатдан, бир гектар зайтун плантациясидан йилига 15-17 минг долларлик мева ёки 45-50 минг долларлик қайта ишланган маҳсулот олиш мумкин. Зайтун ишлаб чиқариш, жумладан, фермер хўжаликлари учун фавқулодда истиқболли ва фойдали эканлигини ўз маълумотларида исботлайди (4). Дунё деҳқончилигида зайтун маҳсулотларни ишлаб чиқариш йиллар давомида ўзгариб туради, айрим мамлакатларда ноқулай об-ҳаво шароитлари ва қурғоқчилик, қаттиқ совуқлар натижасида ишлаб чиқаришнинг ўзгариши маълум бўлади. турли қийинчиликларга қарамасда зайтун янги худудларни эгаллаб турли шароитларга мослашиб бормоқда. Сўнгги йилларда Албания, Хитой ва Эронда ишлаб чиқаришнинг ўсиши кузатилмоқда (5). Асосий қисм. Республикамизда ҳам зайтун майдонлари кенгайиб зайтунлар бизниг кескин контенетал иқлим шароитимизга мослашиб бормоқда. 2025 йилда вилоятнинг Бандихон туманидаги М.Мирзаев номли илмий текшириш институтнинг тажриба қўрғонида яна 10 гектарлик майдонга зайтун кўчатлари экилди. Бандихон туманидаги тажриба қўрғонида Самарқанд вилояти Жомбой туманидаги “ Боғбон” номли In-vitro лабораториясида етиштирилган зайтун кўчатлари икки йиллик ҳолида мева бермоқда. Қарасангиз кўз қувонади кўчатнинг бўйининг баландлиги 50-60 см учта –тўртта ён шохи бор ва кичик дарахтчаларда 10-15тадан яшил мевалар мавжуд. Демак, In-vitro лабораториясида етиштирилган зайтун кўчатларни хосилга тезлик билан кириши келажакда катта имкониятларни очиб беради, дунёдаги энг қиммат ва талаби юқори, кам харажат зайтун мойларини ўзимизда етишитриш имкони бўлмади. Технологларни маълумотига кўра, оддий сиқиш йўли билан олинган зайтун мойи мева мойи ҳисобланади ва уни рафинациялаш талаб этилмайди. Мойини мевадан сиқиб оласизда бирдагина овқат тайёрлашингиз мумкин бўлади, чунки унинг мойи таркибида инсон организми учун фойдали бўлган 104 та элемент мавжуд ва мутлақо зарарли моддалар сақламайди, шунинг учун зайтун мойи тозаланмайди, тўғридан тўғри истеъмол қилинади. Зайтун мевасидан мойини қайта ишлашнинг технологик схемаси ва тавсифини икки хил усули мавжуд бўлиб, биринчиси оддийгина пишиб етилган қора тусга кирган зайтун мевалари тоза зайтун тош тегирмонда майдаланади, сўнгра тоза махсус қопларга қадоқланади ва экструдерда сиқиш йўли билан мой олинади. Филтрлаш, тиндириш ва бутилкаларга қуйишдан сўнг зайтун мойи олинади. Греклар ва Мисрликлар ҳали ҳамон ўзларнинг истеъмоли учун зайтун мойи олишганда мана шу усул билан мой олиб ўз ошхоналарида ишлатишади. Бу усулда олинган зайтун мойи экологик жиҳатдан энг тоза мой хисобланади. Эндиги бизнинг асосий ишимиз нимадан иборат: энди мана In-vitro лабораториясида кўпайтирилган зайтун кўчатлари тезгина хосилга кирмоқда ва эндилкда зайтун майдонлари кўпаяди, бугунги кунда Сурхондарёда 60 гектар зайтун майдони мавжуд. Улар ҳам бу йил хосилга кирди, кейинги йил хосили янада кўпаяди. Энди уларни қайта ишлаб мойини сиқиб
оладиган мой олувчи цехларни ишга тушириши лозим бўлади. Собиқ Ёғ-мой уюшмаси лабораториясида аниқланишича бир килограмм зайтун мевасидан 20-22 кг соф зайтун мойини олиш мумкин ХУЛОСА Бугунги зайтунчиликда нима ишларни бажаришимиз керак: Бу йилги 50 гектар майдонда ҳосил берган зайтун кўчатларидаги меваларни йиғиб олиб қайта ишлашни бошлаш керак. Бундан олдинги йилларда ҳам Биби Зайнаб қишлоғида хосил бериб турган 100 туп зайтуннинг меваларни қайта ишлашнинг иложи бўлмаган. Фарғонадаги “Меҳри гиё” фирмаси доривор ўтларга қўшиб дори ва дамламалар тайёрлаш учун фойдаландилар. Бу ташкилот зайтуннинг баргидан Кўк чой ва Қора чойлар тайёрлашиб кўпгина қон босими ва юрак қон томирлари хаста беморлар учун шифобаш маҳсулотларни етказиб бердилар. Ўзимизда етиштирилган зайтун меваларидан совуқ сиқиш йўли билан экологик тоза биринчи рақамли ўсимлик мойини олиб халқимизга арзон нархда етказиб беришмиз керак. Зайтун мевалари пишиб етилгандан сўнг дарахтда узоқ сақланиб турмайди, унинг мева бандлари нозикина бўлиб тезгина узилиб тушади, ва мевалари буришиб таркибида мой миқдори камайиб боради. 50 гектар майдонга зайтун кўчатларни эккакн Боғдорчилик агентлиги республикадаги озиқ-овқат уюшмаси билан келишиб бугундан бошлаб зайтун мойини сиқиб оладиган мини заводларни олиб келиб ишга тушириш устида иш бошлаш керак. Кейинги йил Олтинсойдаги 50 гектар ва Бандихонда экилган 10 гектар майдондаги зайтунлар бари бирдек хосилга кириб қолади бу вақтда мой ажратиб олувчи завод керак бўлади. 3. Зайтун мевасидан консервалар тайерлашни йўлга қуйиш керак. ахир шу меванинг таркибида 104 та инсон учун фойдали бўлган элементлар мавжуд. Зайтун мевалари яшил ва қора рангга кирганида йиғиб олиб консервалар тайёрланади, бунинг учун мини заводлар керак бўлади. Қора рангда зайтун меваларида мой кўп бўлганидан уни кўплаб еб бўлмайди. Таркибидаги элементларга қараб иккаласини истемол қилиш бир хилда фойдалидир. Бир туп зайтун дарахти 7-8 ёшга кирганида 45-55 кг зайтун мевасини териб олинади, 2021-2022 йилларда Биби Зайнаб қишлоғидаги бир туп зайтун дарахтидан 50 килодан кўпроқ зайтун меваларни териб олинди. 4. Зайтун мойи косметикада энг яхши экологик тоза маҳсулот. Ҳар қандай крем ва упалардан зайтун мойи яхшироқдир. ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Ёрматова Д.Ё., Хушвақтова Ҳ.С., Зайтун агротехникаси. Тошкент. Фан ва технология.2017.234 б 2. Ёрматова Д.Ё. Зайтун етиштириш усуллари. Тошкент. Фан ва технология.: 2025. 190-бет 3. Союнов П. Морозоустойчивые сорта и формы маслины в условиях Юго-Западного Туркменистана // Молодой ученый ‒ 2011, ‒ №9. 272-275 с 4. Союнов П. Механический состав плодов маслины в условиях Юго-Западного Туркменистана. «Молодой учёный», №9 (32) сентябрь 2011, 269-272 с 5. Шолохова В.А. Перспективы развития субтропических культур в Юго-Западной Туркмении. Ж. Сельское хозяйство Туркменистана, 1980, №10. 6. Шолохова В.А. Селекция маслины в Никитском ботаническом саду. Бюллетень ГНБС,1981, вып.
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar6 ta adabiyot
- Ёрматова Д.Ё., Хушвақтова Ҳ.С., Зайтун агротехникаси. Тошкент. Фан ва технология.2017.234 б
- Ёрматова Д.Ё. Зайтун етиштириш усуллари. Тошкент. Фан ва технология.: 2025. 190-бет
- Союнов П. Морозоустойчивые сорта и формы маслины в условиях Юго-Западного Туркменистана // Молодой ученый ‒ 2011, ‒ №9. 272-275 с
- Союнов П. Механический состав плодов маслины в условиях Юго-Западного Туркменистана. «Молодой учёный», №9 (32) сентябрь 2011, 269-272 с
- Шолохова В.А. Перспективы развития субтропических культур в Юго-Западной Туркмении. Ж. Сельское хозяйство Туркменистана, 1980, №10.
- Шолохова В.А. Селекция маслины в Никитском ботаническом саду. Бюллетень ГНБС,1981, вып.
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-C-012255
- Nashr sanasi
- 2026-06-02
- Til
- o‘zbek
- Konferensiyalar
- Global ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligi
- Jild
- 1
- Son
- 4
- DOI
- 10.66073/refocus-conf/qaxai/1083
- Nashriyot
- LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
- Sahifa
- 286–288
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
- Oxirgi yangilanish
- 2026-08-06