Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
Konferensiya maqolasiOchiq kirish

QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI SHARAYATINDA AZOLLA CAROLINIANA HAM EICHORNIA CRASSIPES SUW OSIMLIKLERINIŃ BIOLOGIYALIQ ÒZGESHELIKLERI HÀM AWIL XOJALIGINDAĜI RESURSLIQ AHMIYETI

Primbetova G.J.1, G.A.Matekova22026

  1. 1Magistrant, Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti
  2. 2Biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), Qoraqalpoq tabiiy fanlar ilmiy-tadqiqot instituti

KonferensiyalarGlobal ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligiJild 1Son 4Sahifa 259–261

Annotatsiya

Bul maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasınıń sharayatında Azolla caroliniana hám Eichhornia crassipes suw ósimlikleriniń awıl xojalıǵındaǵı resurslıq ahmiyeti uyrenildi. Natiyjede Eichhornia crassipes ósimliginiń fitoremediatsiya (suwdı biotezlaw) qábileti, yaǵnıy drenaj suwlarınan awır metallar hám zıyanlı elementlerdi sorıp alıwdaǵı roli ilimiy tárepten tiykarlanǵan. Ósimliklerdiń invazivlik qásiyeti esapqa alınǵan halda, olardı basqarıw hám qadaǵalaw boyınsha usınıslar berilgen.

Boshqa tillarda

ruschaБИОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ВОДНЫХ РАСТЕНИЙ AZOLLA CAROLINIANA И EICHHORNIA CRASSIPES И ИХ РЕСУРСНОЕ ЗНАЧЕНИЕ В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ В УСЛОВИЯХ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН

В статье изучены биологические особенности и ресурсное значение в сельском хозяйстве водных растений Azolla caroliniana и Eichhornia crassipes в условиях Республики Каракалпакстан. Azolla caroliniana - мелкое плавающее растение размером 0,7-1,8 см, размножающееся преимущественно вегетативно; благодаря симбиозу с цианобактериями Anabaena azollae оно способно фиксировать атмосферный азот и может использоваться в рисовых посевах как биологическое удобрение вместо минеральных азотных туков, а его биомасса - как богатая белком кормовая добавка в животноводстве. Для Eichhornia crassipes установлено, что растение размножается до 16-22 экземпляров в неделю, а в благоприятных условиях - до 30-40, при оптимальной температуре воды от +25 до +30 C. Научно обоснована фиторемедиационная способность Eichhornia crassipes, то есть её роль в поглощении тяжёлых металлов и вредных элементов из дренажных вод; отмечен потенциал переработки коллекторно-дренажных вод с получением биогаза или органического компоста. С учётом инвазивности этих видов даны рекомендации по их управлению и контролю, в частности по выращиванию только в специально контролируемых замкнутых водоёмах.

inglizchaBIOLOGICAL CHARACTERISTICS OF THE AQUATIC PLANTS AZOLLA CAROLINIANA AND EICHHORNIA CRASSIPES AND THEIR RESOURCE VALUE IN AGRICULTURE UNDER THE CONDITIONS OF THE REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN

The article studies the biological characteristics and the resource value in agriculture of the aquatic plants Azolla caroliniana and Eichhornia crassipes under the conditions of the Republic of Karakalpakstan. Azolla caroliniana, a small floating plant 0.7-1.8 cm in size, reproduces mainly vegetatively and, owing to its symbiosis with the cyanobacteria Anabaena azollae, is able to fix atmospheric nitrogen; it can therefore replace mineral nitrogen fertilizers in rice fields and serve as a protein-rich supplementary feed in livestock farming. For Eichhornia crassipes it was established that the plant multiplies to 16-22 units per week and up to 30-40 under favourable conditions, with an optimal water temperature of +25 to +30 C. The phytoremediation capacity of Eichhornia crassipes, that is, its role in absorbing heavy metals and harmful elements from drainage water, is substantiated scientifically; the plant also has potential for treating collector-drainage water and for producing biogas or organic compost. Taking into account the invasive nature of these species, recommendations are given on their management and control, in particular on cultivating them only in specially monitored closed water bodies.

Kalit so‘zlar

  • Azolla caroliniana
  • Eichhornia crassipes
  • fitomelioratsiya
  • togin
  • agroekologiya
  • invaziv o‘simlik

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI SHARAYATINDA AZOLLA CAROLINIANA HAM EICHORNIA CRASSIPES SUW OSIMLIKLERINIŃ BIOLOGIYALIQ ÒZGESHELIKLERI HÀM AWIL XOJALIGINDAĜI RESURSLIQ AHMIYETI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1075 G.J. Primbetova Magistr Qaraqalpaqstan awil xojaligi ham agrotexnologiyalar instituti G.A.Matekova b.p.f.d (PhD) Qaraqalpaq tabiyiy panler ITI ANNOTATSIYA Bul maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasınıń sharayatında Azolla caroliniana hám Eichhornia crassipes suw ósimlikleriniń awıl xojalıǵındaǵı resurslıq ahmiyeti uyrenildi. Natiyjede Eichhornia crassipes ósimliginiń fitoremediatsiya (suwdı biotezlaw) qábileti, yaǵnıy drenaj suwlarınan awır metallar hám zıyanlı elementlerdi sorıp alıwdaǵı roli ilimiy tárepten tiykarlanǵan. Ósimliklerdiń invazivlik qásiyeti esapqa alınǵan halda, olardı basqarıw hám qadaǵalaw boyınsha usınıslar berilgen. Gilt sózler: i: Azolla caroliniana, Eichhornia crassipes, fitomeleratsiya, togin, agroekologiya, invaziv ósimlik. KIRISH Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qurǵaq klimatlıq sharayatı, suw resurslarınıń jetispewshiligi hám topıraqlardıń ekinshi dárejeli duzlanıwı awıl xojalıǵı tarawında innovatsiyalıq, ekologiyalıq tárepten taza hám resurs tejewshi texnologiyalardı engiziwdi talap etedi. Bul izertlew jumısında Azolla caroliniana hám Eichhornia crassipes ósimlikleriniń biologiyalıq potensialı hám olardı region sharayatında ámeliy qollanıw múmkinshilikleri analiz etiledi. Eichornia crassipes, Azolla caroliniana sıyaqlı ósimlik túrlerin jallpı túrde jetilistiriw, ásirese shól sharwashılıǵı ushın júdá úlken qızıǵıwshılıq oyatadı. Qaraqalpaqstan Respublikasında kóp sanlı jıllı dushshı suw skvajinaları hám dárekleriniń bar bolıwı, olardı jıl boyı jetilistiriw ushın keń múmkinshilikler ashadı. Kóp jıllıq ilmiy izlenisler tikarında sonıń tastıyıqlandı, zamanagóy biotexnologiyalardı qollanıw, yaǵnıy tiykargı joqarı suw ósimlikleri , Eichornia crassipes, Azolla caroliniana lardı jetilistiriw arqalı awıl xojalıǵı óndirisleri, sanaat kárxanaları hám kommunallıq-turmıslıq aqoba suwlardı organikalıqmineral zatlardan, awır metallardan, pesticidlerden, sonday-aq patogen mikroorganizmlerden tazalaw eń nátiyjeli usıllardan biri bolıp tabıladı[1] Azolla caroliniana Willd (karolina azollası suw qırqqulaǵı) Polypodiopsida klası, Salviniales qatlamı hám Azollaceae tuqımalasına tiyisli ósimlik esaplanadı. Azolla caroliniananı jetilistiriw ushın hár qıylı organikalıq hám organo-mineral jasalma jıllıq ortalıqlar tayarlanıp, kristallizatorlar hám shha-plastikalıq ıdıslardan paydalanıldı. Joqarıda keltirilgen qurılmalarda azollanıń ósiwi hám vegetativ kóbeyúwi baqlandı. Azolla caroliniananıń 1 m2 maydandaǵı bónimdarlıǵın anıqlaw ushın, onıń jas (shıltaw) biomassasın tarazada ólşew usılı qollanıldı. Izlenis nátiyjeleri Karolina azollası ólşemi 0,7–1,8 sm bolǵan, suw júzinde qalqıp ósetuǵın mayda ósimlik. Ol Ózbekstan sharayatında da suw havzalarında jaqsı ósip, kóbeyiw qásiyetlerin kórsetti. Nátiyjede suw júzin tolıq qaplap alıp, suw hawizlerıne jaqtılıq túsiwin shekleydi. Ózi ushın qolaylı ekologiyalıq ortalıqta azolla tez hám jadal páste vegetativ kóbeyiwge ótedi.Onıń basqa ósimliklerden baslı biologiyalıq ózgesheligi Anabaena azollae siyanobakteriyaları (kók-jas suw otları) menen simbiozda (birgelikte) jasap, atmosferadaǵı azottı óz boyına toplaw qábiletine iye

bolıwında.Karolina azollası sporofiti buqpaqlanǵan, uzınlıǵı 25 mm bolǵan suzıwshı tamırshadan iborat. A. caroliniana reproduktivlik (jınıslı) organların payda etpesten burın-aq, bir neshe márte úzliksiz vegetativ jol menen kóbeyip, kóp muǵdarda jasıl biomassanı payda etedi. Bul ózgeshelik kóp sanlı ilimpazlardıń qızıǵıwshılıǵın oyatpaqta. Házirgi waqıtta azollanıń basqa da qásiyetleri úyrenilmekte.Ózbekstan sharayatında karolina azollası tiykarınan vegetativ jol menen kóbeyedi. Ana ósimliktiń qaptal shaqaları jetiliskennen soń, ana deneden ańsatǵana ajrala baslaydı. Ajralǵan qaptal shaqalar suw aǵımı járdemi menen tarqalap, ǵárezsiz túrde óse baslaydı.A. caroliniana vegetativ kóbeyiwiniń taǵı bir ózine tán ózgesheligi.ana dene (ósimlik) pútinley bólinip, jas denelerge (jańa ósimliklerge) aylanadı. Sonıń menen birge, qaptal shaqalar jańa tamıwshalar payda etkennen keyin, ana tamır óz funkciyasın joǵatıp, deneden ajraladı hám suw túbine shógip, shiridi hám organo-mineral zatqa aylanadı. Awıl xojalıǵındaǵı áhmiyeti: Qaraqalpaqstandaǵı salı egisliklerinde mineral azotlı toginlerdiń ornına biologiyalıq togin retinde paydalanıw topıraq onimdarlıǵın tiklewge járdem beredi. Sondayaq, onıń biomassası sharwashılıqta proteinge bay qosımsha azıq retinde qollanılıwı múmkin.

Suwret-1. Azolla caroliniana Eichhornia crassipes - . Bul ósimlik iri japıraqları hám gózzal fiolet gúlleri menen belgili bolıp, suwda yarım batıp ósedi, jaqtılıqtı jaqsı kóredi. 1 háptede 16-22 danaǵa shekem kóbeyiwi hám júdá qolaylı sharayatta bul san 30-40 ǵa shekem jetiwi, eger suwda azıqlıq zatlar kóp bolsa, hár bir ósimlik sanınıń 2-3 esege artıwı múmkin ekenligi hám ósiwi ushın eń qolaylı suw ortalıǵınıń temperaturası +25 ten +30 C ǵa shekem ekenligi anıqlanǵan.Eichornia óziniń tez ósiwi hám suwdan awır metallar, azot hám fosfor qaldıqların sorıp alıw (fitomeleratsiya) qábileti menen belgili. Jane bul osimlikten suw basseyinlerin bezew ushin, haywanlarga aziqliq sipatinda koplegen aymaqlarda paydalanilmaqta. Regiondaǵı kollektor - drenaj suwlarınıń quramın tazalawda hám onı qayta islew arqalı biogas yaki organikalıq compost alıwda potencialǵa iye. Ósimlik invaziv (basqınshı) bolǵanlıǵı sebepli, onı tek arnawlı qadaǵalanatuǵın jawiq suw háwizlerinde ósiriw kerek. Onı dáryalarǵa yaki isker kanallarǵa jiberiw qatań qadaǵan etiledi.

Suwret-2.Eichhornia crassipes Juwmaqalaw Azolla caroliniana hám Eichhornia crassipes suw ósimlik turlerinin har qiyli ekologiyaliq faktorlarga shidamliligi ham jergilikli sharayatqa biyimlesiw darejesi joqari darejede ekenligi ilimiy jaqtan tiykarlap berildi.Azolla ham Eiychornia ósimliklerin bitgelikte qollaniw joqari natiyje beredi , sebebi Azolla biologiyaliq azot deregi sipatinda topiraqti azot penen bayitadi, Eiychornia organikaliq zat ham makro-mikro elementler deregi bolip,topiraq strukturasin jaqsilaydi. Olardi awil xojaliginda kompleksli qollaniw natiyje beredi.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar3 ta adabiyot

  1. Turdalieva. H. S. 2023. Saonat maishiy oqoba suvlarini biologic tozalashda suvutlari va yuksak suv usimliklaridan faydalanish. Tashkent: Shafoat Nur Fayz.
  2. Рустамова С.Р., Балтабаева Д.К. К вопросу культивирования высших водных растений в условиях республики Каракалпакстана Каракалпакский научно-исследовательский институт естественных наук. Международной научно-практической конференции «инновационные основы сельскохозяйственных и биоэкологических исследовании в регионе приаралья» нукус – 2023. 243-с 3. Qodirova Soxiba Ravshanbek qizi, Xudayberganov Norbek Atabaevich. Abdullayeva Madina Yusupboy qizi., Abdusharipova Guljonoy Qobul qizi. Jahon ilmiy – metodik jurnali 32-son_3-to‘plam_Fevral-2024
  3. Abdullaev, X. A. 2023. Ózbekstanda suw ósimliklerin awıl xojalıǵında qollanıw imkaniyatları. Tashkent: Fan va texnologiya.

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-012247
Nashr sanasi
2026-06-02
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
Global ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligi
Jild
1
Son
4
DOI
10.66073/refocus-conf/qaxai/1075
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
259–261
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-06