SUWǴARÍLATUǴÍN TOPÍRAQLARDÍŃ MEXANIKALÍQ QÁSIYETLERIN ÚYRENIW

Bul maqalada suwǵarılatuǵın topıraqlardıń mexanikalıq qásiyetlerin úyreniw máseleleri qarap shıǵıladı. Izertlew dawamında mexanikalıq jaǵdayı úyreniledi. Ilimiy jumısta laboratoriya hám dala tájiriybeleri tiykarında topıraqlardıń mexanikalıq kórsetkishleri anıqlanıp, olardı jaqsılaw jolları usınıs etiledi. Alınǵan nátiyjeler awıl xojalıǵında jer resurslarınan nátiyjeli paydalanıw, ónimdarlıqtı arttırıw hám meliorativlik jaǵdaydı jaqsılawda ayrıqsha áhmietke iye.

SUWǴARÍLATUǴÍN TOPÍRAQLARDÍŃ MEXANIKALÍQ QÁSIYETLERIN ÚYRENIW DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1070 Shamuratova Gulnaz Muratbayevna Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ekologiya hàm topıraqtanıw kafedrası docenti v.b., q.x.f.f.d. (PhD) E-mail: g.shamuratova0905@gmail.com Sarsenbaeva Perida Arepbaevna 1-kurs magistrant, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti E-mail: sarsenbaevaperida9@gmail.com ANNOTATSIYA Bul maqalada suwǵarılatuǵın topıraqlardıń mexanikalıq qásiyetlerin úyreniw máseleleri qarap shıǵıladı. Izertlew dawamında mexanikalıq jaǵdayı úyreniledi. Ilimiy jumısta laboratoriya hám dala tájiriybeleri tiykarında topıraqlardıń mexanikalıq kórsetkishleri anıqlanıp, olardı jaqsılaw jolları usınıs etiledi. Alınǵan nátiyjeler awıl xojalıǵında jer resurslarınan nátiyjeli paydalanıw, ónimdarlıqtı arttırıw hám meliorativlik jaǵdaydı jaqsılawda ayrıqsha áhmietke iye. Glit sózler: suwǵarılatuǵın topıraq, mexanikalıq qásiyetler, awır qumaq, orta qumaq, qumlaq, saz. KIRISH Suwǵarılatuǵın topıraqlar awıl xojalıǵında joqarı ónim alıwdı támiyinleytuǵın tiykarǵı tabiyiy resurslardan biri bolıp tabıladı. Topıraqtıń ónimdarlıǵı onıń fizikalıq hám mexanikalıq qásiyetlerine baylanıslı bolıp, ásirese mexanikalıq quram suw menen hawa rejimine, ıǵallıqtı saqlaw qábiletine hám ósimlik tamırlarınıń rawajlanıwına tikkeley tásir etedi. Arid klimat sharayatında jaylasqan aymaqlarda topıraqtıń mexanikalıq qásiyetlerin úyreniw suwǵarıw sistemaların dúris shólkemlestiriwde hám jer resurslarınan nátiyjeli paydalanıwda úlken áhmiyetke iye. Házirgi waqıtta suwǵarılatuǵın topıraqlarda tıǵızlanıw, shorlanıw hám strukturanıń buzılıwı sıyaqlı mashqalalar kóbeyip barmaqta. Bunday jaǵdaylar topıraqtıń fizikalıq jaǵdayın tómenletip, awıl xojalıǵı ónimdarlıǵına keri tásir etedi. Sonlıqtan topıraqtıń mexanikalıq qásiyetlerin anıqlaw hám bahalaw ekologiyalıq hám agrotexnikalıq jaqtan zárúr máselelerden biri esaplanadı. Topıraq ónimdarlıǵın anıqlawshı faktorlardan biri onıń agrofizikalıq qàsiyetleri bolıp tabıladı. Topıraq hawa, suw, ıssılıq, azıqa elementlar qásiyetleri, mikroorganizmlar rawajlanıwı hám ósimliklerdiń tamır atıwı ushın onıń tıǵızlıǵına baylanıslı. Ósimliktiń jaqsı ósiwi hám rawajlanıwı ushın topıraqta hawa, suw hám qattı bólim málim koefficientte bolıwı kerek, bul koefficient topıraq tıǵızlıǵın ózgeriwi menen kúshli ózgeredi. Topıraq tıǵızlıǵın asıwı menen jıldam kapillyar naylar hám hawa gewekligi keskin azayadı. Bul ásirese, shor topıraqlardı shorlanıw dárejesin asıradı hám de onıń juwılıwın jáne de qıyınlastıradı. Topıraq fizikalıq-suw qàsiyetlerin úyreniw topıraqǵa tuwrı qayta islewdi shólkemlestiriwde jáne onıń natiyjeliligin asırıwda hám de islewga ketetuǵın sarp etiw qárejetlerdi kemeytiwde úlken áhmiyetke iye[3,4]. Topıraq mexanik quramı onıń ónimdarlıǵı ushın úlken áhmiyetke egaligini júdá kóp ilimpazlar aytıp ótken. Mexanik quram -zárúrli agrofizikalıq kórsetkish hám ol qumli, qumlaq, qumaq, saz ásbapları topıraqlarda birdey degi fizikalıq qasiyet hám rejimdi vujudga keltirmeydi. Bul topıraqlar mexanik quramında bir-birlerinen parıqlanganlıgı sebepli ayrıqsha fizikalıq-mexanik ayrıqshalıqlarǵa iye boladı[1,2].

Ámiwdáryanıń zamanagóy qatlamlarında qáliplesken qaldıq batpaq topıraqlar Moynaq, Qońırat, Nókis hám Shımbay rayonlarınıń Aralboyı aymaqlarında kóbirek ushırasıp, olar ortasha hám jeńil qumlı, geyde qumlaqlı mexanikalıq quramda bolıp, ortasha qumlı topıraqlardıń súrim qatlamında qumlı bóleksheler 44,7%, shań bóleksheleri 50,5% hám ılay bóleksheleri 4,8%; jeńil qumlılarda qum bóleksheleri 66,2%, shań bóleksheleri 8,6% hám fizikalıq ılay 25,2%; qumlaqlı topıraqlarda qum bóleksheleri 79,5%, shań bóleksheleri 18,5% hám ılay bóleksheleri 2,0% ekenligi ximiyalıq analizlerde anıqlanǵan[4,5,6]. Izertlew metodları: Bul izertlewde suwǵarılatuǵın topıraqlardıń mexanikalıq qásietlerin anıqlaw maqsetinde dala hám laboratoriya usıllarınan paydalanıldı. Dáslep dala sharayatında topıraq úlgileri belgilengen tereńliklerden alınıp, olardıń tábiyiy jaǵdayı úyrenildi. Topıraqtıń mexanikalıq quramı - natriy geksametafosfat dispergatori menen islew beriw arqalı laboratoriyada anıqlandı. Nátiyjeler talqılawı: Arid zona sharayatında mexanik quram topıraq payda bolıwında hám olardan maqsetli awıl xojalıǵında paydalanıwda júdá úlken áhmiyetke iye. Topıraqlardıń barlıq qàsiyetleri geweklik, suw qàsiyetleri, ıssılıq qàsiyetleri, aeratsiya, agregatligi, ximiyalıq quramı, biologiyalıq aktivligi hám ónimdarlıǵı onıń mexanik quramı menen baylanıslı, sebebi mexanik quram arqalı topıraq ıǵallıq dárejesi hám ósimlikler tárepinen ózlestiriluvshi azıqlıq elementlar muǵdarı háreketlenedi. Tájiriybe barısında 1-razrezimizde topıraqtıń mexanikalıq quramın talıqlap qaraǵanımızda topıraqtıń súrim qabatında 0-52 sm de awır hám orta qumaq quralǵan bolsa, al 52-103 sm topıraq qabatı jeǹil qumaq, 103-140 sm qabatı awır qumaqlı topıraqlardan quralǵan málim boldı. Solay etip topıraqtıń mexanikalıq qásiyetleri birdey jatqızıqtan bir ay bolmay 0-140 sm qabatı aralıǵında tiykarınan hár qıylı mexanik quramǵa iye topıraqlardan ibarat ekenligi málim boldı. Tájiriybe barısında 2-razrezimizde topıraqtıń mexanikalıq quramın talıqlap qaraǵanımızda topıraqtıń súrim qabatında 0-48 sm de awır hám orta qumaq quralǵan bolsa, al 48-110 sm topıraq qabatı jeńil hám qumlaq, 110-150 sm qabatı jabısqaq qum topıraqlardan quralǵan málim boldı. Juwmaq. Suwǵarılatuǵın topıraqlardıń mexanikalıq qásietlerin úyreniw nátiyjesinde topıraqtıń mexanikalıq jaǵdayı onıń ónimdarlıǵına tikkeley tásir etedi. Izertlew dawamında topıraqtıń bul topıraqlar mexanikalıq quramında bir-birinen parıq qılǵanlıǵı sebepli ayrıqsha fizikalıq-mexanikalıq ózgesheliklerge ie ekenligi anıqlandı. Duris shólkemlestirilgen suwǵarıw hám agrotexnikalıq ilajlar topıraqtıń mexanikalıq jaģdayın jaqsılap, suw hám hawa almasıwın normallastırıwın belgileydi. Alınǵan nátiyjeler awıl xojalıǵında suwǵarılatuǵın jerlerden aqılǵa say paydalanıwda ilimiy tiykar bolıp xızmet etedi.