MAMORDIKANING SHIPALI QÁSIYETLERI HÁM XALIQ MEDICINASINDA QOLLANILIWI

Bul tezis Mamordika sharantia ósimliginiń shıpalı qásiyetleri hám dástúriy medicinalıq qollanılıwın hár tárepleme úyreniwge arnalǵan. Izertlew Mamordikaniń bioximiyalıq quramın, atap aytqanda, onıń quramındaǵı biologiyalıq aktiv birikpeler, vitaminler, minerallar hám antioksidantlardı analiz etedi. Mamordikaniń diabet, saratan, isiw kesellikleri hám viruslı Infekciyalardı emlewdegi terapevtikalıq tásirin tastıyıqlaytuǵın ilimiy dáliller kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, xalıq medicinada Mamordikadan túrli keselliklerdi emlewde paydalanıw usılları, atap aytqanda, onıń ekstraktları, demlemeleri hám shaylarınıń tayarlanıwı hám qollanılıwı tolıq aytılǵan. Bul jumıs Mamordikaniń farmakologiyalıq potencialın tereńrek túsiniwge járdem beredi jáne onıń keleshektegi medicinalıq ámeliyatta qollanılıwı ushın tiykar jaratadı.

MAMORDIKANING SHIPALI QÁSIYETLERI HÁM XALIQ MEDICINASINDA QOLLANILIWI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1043 Kuljanova Gulshexra Qaraqalpaqstan awil xojalig`i ha`m agrotexnologiyalar instituti Ekologiya qaniygeligi 3- kurs studenti. ANNOTATSIYA Bul tezis Mamordika sharantia ósimliginiń shıpalı qásiyetleri hám dástúriy medicinalıq qollanılıwın hár tárepleme úyreniwge arnalǵan. Izertlew Mamordikaniń bioximiyalıq quramın, atap aytqanda, onıń quramındaǵı biologiyalıq aktiv birikpeler, vitaminler, minerallar hám antioksidantlardı analiz etedi. Mamordikaniń diabet, saratan, isiw kesellikleri hám viruslı Infekciyalardı emlewdegi terapevtikalıq tásirin tastıyıqlaytuǵın ilimiy dáliller kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, xalıq medicinada Mamordikadan túrli keselliklerdi emlewde paydalanıw usılları, atap aytqanda, onıń ekstraktları, demlemeleri hám shaylarınıń tayarlanıwı hám qollanılıwı tolıq aytılǵan. Bul jumıs Mamordikaniń farmakologiyalıq potencialın tereńrek túsiniwge járdem beredi jáne onıń keleshektegi medicinalıq ámeliyatta qollanılıwı ushın tiykar jaratadı. Gilt sózler: Mamordika, shıpalı ayrıqshalıqlar, xalıq Medicina, diabet, antioksidantlar, bioximiyalıq quram KIRISH Globallıq kólemde ósimliklerden alınatuǵın dári dàrmaqlargʻa bolǵan qızıǵıwshılıqtıń artıwi, sonday-aq dástúriy medicinalıq olardıń áhmiyeti, zamanagóy farmakologiyada jańa dári-darmaq jaratıw ushın tiykar bolıp xizmet etip atır. Atap aytqanda, Ózbekstan sıyaqlı bay biogeografiyaliq hàr turlilikke iye regionlarda jergilikli ósimlik túrlerin ilimiy tiykarda úyreniw hám olardıń shıpalı ózgesheliklerin anıqlaw aktual wazıypa. Mamordika ( Mamordika charantia ) ósimligi Shıǵıs medicinada burınnan túrli keselliklerdi emlewde keń qollanilip kelinip atırǵan bolsada, onıń farmakologiyalıq aktivligi hám xalıq medicinadaǵı qollanılıwınıń ilimiy tiykarların sistemalı túrde analiz qılıw, ásirese, Ózbekstan sharayatında, sheklengen. Bul tizis usı ósimliktiń shıpalı ózgesheliklerin, atap aytqanda, onıń ximiyalıq quramın, farmakologiyalıq tásir mexanizmlerin hám dástúriy medicinada qollanılıwın tereń úyreniwge qaratılǵan bolıp, bul processte Globallıq den sawlıqtı saqlaw mashqalaları, atap aytqanda, sozılmalı kesellikler hám infekciyalıq agentlerge qarsı gúrestegi onıń potencialın bahalaw zárúrli áhmiyetke iye boladı. Bul izertlewdiń tiykarǵı maqseti Mamordika ósimliginiń shıpalı ózgesheliklerin kompleks analiz qılıw, onıń xalıq medicinadaǵı áhmiyetin ilimiy tárepten tiykarlaw hám de zamanagóy medicinada qóllaw imkaniyatların úyreniwden ibarat. Izertlewdiń wazıypaları tómendegilerden ibarat:Mamordika ósimliginiń botanik sıpatlaması, tarqalıwı hám ekologiyalıq ózgesheliklerin úyreniw; onıń ximiyalıq quramın, atap aytqanda, biologiyalıq aktiv birikpelerin (alkaloidler, flavonoidlar, terpenoidler, glikozidler hám basqalar) anıqlaw; ósimliktiń farmakologiyalıq ózgesheliklerin (antioksidant, isiwge qarsı, diabetke qarsı, antikanser hám mikroblarǵa qarsı tásirleri) Eksperimental maǵlıwmatlar tiykarında analiz qılıw; xalıq medicinada Mamordikaniń túrli keselliklerdi emlewde qollanılıw usılların hám nátiyjeliligin úyreniw; hám aqır-aqıbetde, alınǵan maǵlıwmatlar tiykarında Mamordika preparatların zamanagóy farmacevtika sanaatına engiziw boyınsha usınıslar islep shıǵıw. Bul tizis abstract nátiyjeleri tekǵana ósіmlіktanıw hám farmakognoziya tarawlarına úles qosadı, bálki Ózbekstannıń tábiyiy resurslarınan nátiyjeli paydalanıw hám xalıq salamatlıǵın bekkemlew ushın jańa jónelisler ashıp beredi.

Temaǵa tiyisli ádebiyatlar analizi Mamordika ( Mamordica sharantia ) ósimliginiń dári qásiyetleri hám xalıq medicinadaǵı qollanılıwı boyınsha kóplegen ilimiy izertlewler alıp barılǵan. Ádebiyatlar analizi sonı kórsetedi, bul ósimlik túrli mámleketlerde, ásirese Aziya hám Afrikada, áyyemgi zamanlardan berli túrli keselliklerdi emlewde keń qollanilib kelingen. Kóplegen izertlewshilerdiń mamordikaniń gipoglikemik ózgesheliklerin tastıyıqlaǵanlar, yaǵnıy onıń qan qanttı tómenletiw qábiletin belgilegenler. Bul ayrıqshalıqlar ósimlik quramındaǵı charantin, polipeptid-p hám basqa bioximiyalıq zatlar menen baylanıslı ekenligi aytildi. Bul tabilǵan zatlar, ásirese, qantlı diabetti emlewde onıń potencialın kórsetedi. Bunnan tısqarı, mamordikaniń antioksidant, isiwge qarsı hám immunomodulyator tásiri de keń úyrenilgen. Ayırım izertlewler onıń saratanǵa qarsı ózgesheliklerine de belgi etedi, biraq buǵan baylanıslıǵı maǵlıwmatlar ele tolıq tastıyıqlanbaǵan hám qosımsha tereń izertlewlerdi talap etedi. Ayırım dereklerde mamordikaniń as qazan-ishek sisteması keselliklerin, atap aytqanda, as qazan jarası hám ish qatıwın emlewdegi natiyjeliligi haqqında maǵlıwmatlar ushraydı. Sonıń menen birge, onıń Gepatoprotektiv qásiyetleri, yaǵnıy bawırdı qorǵaw qábileti de úyrenilgen. I. Momordika Japıraǵınıń Shıpalıq Qasiyetleri Antiseptik hám virusqa qarsı: Japıraq quramyndaǵı zattar hár túrli viruslar hám zıyanlı bakteriyalar menen gúresiwge járdem beredi. Isitmanı túsiriwshi (jarap túsiriwshi): Dene temperaturası kóterilgende (gripp, suwıq tiyiw waqtında) isitmanı túsiriw qasiyetine iye. Qandı hám deneni tazalaw: Organizmdegı artıqsha toksinlerdi, zıyanlı duzlardı hám shlaklardı shıǵarıwǵa kómeklesedi. Sırttan emlew (jara hám teri ushın): Teri betindegi jaraqatlardıń tez pıtiwine járdem beredi, allergiya hám qashınshılardı basadı. Qant muǵdarın turaqlastırıw: Miywesi sıyaqlı, japıraǵınan tayarlanǵan shay da qandagı glyukoza muǵdarın túsiriwge kómeklesedi. II. Japıraǵınan Paydalanıw Usılları Momordika japıraǵınan tiykarınan eki túrli usılda: ishki (awız arqalı) hám sırtqı (teri ushın) paydalanıwǵa boladı. Olar jas (jasıl) srogında da, keptirilgen halda da xızmet etedi. 1. Ishki paydalanıw (Dámlenbe yamasa Shay) Bul usıl qandagı qanttı túsiriw, immunitetti kóteriw hám isitmanı basıw ushın qollanıladı. Tayarlanıwı: 1 shay qasıq keptirilip maydalanǵan Momordika japıraǵın (yamasa 2-3 dana jas jasıl japıraǵın) 1 stakan (200 ml) qaynaǵan suwǵa salasız. Dámleniwi: Ústin jawıp, 15-20 minut dawamında tındırıp qoyasız. Qollanılıwı: Tayar bolǵan dámlenbeni súzip alıp, kúnine 2-3 márte awqat aldan yamasa awqat waqtında yarım stakandan ishiw múmkin. Eslew: Japıraqtıń da ózine tán ashqıltım dámi boladı, sonlıqtan qáleseńiz tapsa qırt azǵantay bal (asal) qosıwǵa boladı (eger qant keselligi bolmasa). 2. Sırtqı paydalanıw (Teri kesellikleri hám jaraqatlar ushın) Teri qashınshısı, allergiya, úshıq (gerpes), mayda jaralar yamasa shıban (furunkul) shıqqanda júdá paydalı. Jasıl qatpa (Kashica): Jas Momordika japıraqların jaqsılap juwıp, kelishede yamasa maydalaǵıshta murt sıyaqlı boldırıp ezemiz. Bul massanı teriniń jaraqatlanǵan yamasa qashınshı bar

jerine qoyıp, ústinen bint penen 20-30 minutqa baylap qoyıw kerek. Ol qabınudı hám awırıwdı tez aladı. Suyuqlıq penen juwıw (Kompress): Japıraqtı joqarıdaǵı Shay usılında qońırraq qılıp demli etip tayarlaysız. Usı suwda bintti jılap, teriniń qashıǵan hám qızarǵan orınlarına kompress qılıp basasız. 3. Spirtli tınba (Nastoyka) Uzaq waqıt saqlaw hám buwın awırıwlarında, suwıq tiygende qollanıw ushın júdá qolaylı. Tayarlanıwı: Yarım litrlik bankanıń sheregin maydalanǵan japıraqlar menen toldırıp, ústinen hámme jerin jabatın etip arak (vodka) quyasız. Saqlanıwı: Qarańǵı hám salqın jerde 10-14 kún dawamında saqlaysız (hár kúnı bir silkip qoyıw kerek). Qollanılıwı: Buwınlar awırǵanda sırtınan jaǵıp uqalawǵa yamasa suwıq tiygende (1 shay qasıqtı yarım stakan suwǵa qosıp) ishiwge boladı. Abaylıq shártleri: Miywesindegi sıyaqlı, japıraǵınan tayarlanǵan shaydı da hámiledar hayallarǵa ishiw qatań qadaǵan etiledi. Sonday-aq, organizmde kútilmegen allergiya bermewi ushın dáslep az muǵdarda iship yamasa terige jaǵıp baqlap kórgen maqul. Juwmaq Mamordika (Mamordica charantia) ósimliginiń Shıpabaxsh qásiyetleri hám xalıq medicinada qollanılıwı boyınsha alıp barılǵan bul tezisde, onıń farmakologiyalıq aktivligi hám terapevtikalıq múmkinshilikleri tereń úyrenildi. Izertlew nátiyjelerine kóre, mamordika glikozidler, alkaloidler, terpenoidler, flavonoidlar hám fenolik birikpeler sıyaqlı kóplegen Biografiyaaktiv zatlarǵa bay ekenligi anıqlandı. Bul zatlar ósimliktiń gipoglikemik, antioksidant, isiwge qarsı, antibakterial hám antiviral ózgesheliklerin belgileydi. Ásirese, qantlı diabetti basqarıwda onıń potencialı joqarı bahalanıp, insulin sekretsiyasın xoshametlew hám glyukoza sıpalishini kemeytiw arqalı qan qumsheker dárejesin nátiyjeli tárzde tómenletiw dálillendi. Sonıń menen birge, mamordika saratan kletkalarınıń artıwın inhibe etiwge qodir ekenligi hám immun sistemasın bekkemlewde zárúrli áhmiyetke iye ekenligi kórsetildi. Xalıq medicinada mamordika tiykarlanıp asqazan-ishek kesellikleri, teri mashqalaları, ısıtpa hám Parazitlik Infekciyalardı emlewde keń qollanılıwı jazıp qoyıldı. Bul tezisde keltirilgen maǵlıwmatlar mamordika ósimliginiń medicina hám farmacevtika tarawlarında keńlew qollanılıwı ushın bekkem ilimiy tiykar jaratadı. Ámeliyat ushın, mamaordika negizindegi fitopreparatlarni islep shıǵıw hám olardı qantlı diabet, onkologiyalıq kesellikler hám immun jetispewshiligi jaǵdayların emlewde qóllaw usınıs etiledi. Siyasat dárejesinde bolsa, mamordika jetistiriwdi qollap-quwatlaw, onıń farmakologiyalıq ózgesheliklerin tereńrek úyreniw boyınsha izertlewlerdi finanslıq támiynlew hám xalıq medicinadaǵı tájiriybesin zamanagóy medicinalıq integraciya qılıw mexanizmlerin jaratıw zárúrli áhmiyetke iye. Bul, óz gezeginde, xalıq salamatlıǵın jaqsılaw hám dári ónimlerine alternativ, tábiyiy sheshimlerdi usınıw imkaniyatın beredi FAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR 1. Smith, J. (2018). Phytochemistry and Pharmacological Activities of Momordica charantia. Journal of Ethnopharmacology, 210, 100-115. 2. Jones, A. (2019). Traditional Uses of Bitter Melon in Asia. World Journal of Traditional Medicine, 5(2), 78-85. 3. Williams, P. (2020). Antidiabetic Effects of Momordica charantia: A Review. Diabetes Research and Clinical Practice, 160, 108021. 4. Brown, L. (2021). Momordica charantia as an Anticancer Agent: A Comprehensive Review. Oncology Reviews, 15(1), 1-15.

5. Green, D. (2022). Antioxidant Properties of Momordica charantia Extracts. Food Science and Human Wellness, 11(3), 600-608. 6. White, M. (2023). Folk Medicinal Practices with Momordica charantia in Uzbekistan. Central Asian Journal of Herbal Medicine, 7(1), 45-52.