VERMIKULITTIŃ EKOLOGIYALIQ TURAQLILIQ USHIN PAYDALI QÁSIYETLERI

Qaraqalpaqstan Respublikasında jaylasqan Qaraózek kániniń vermikulit rudasınıń ximiyalıq quramı, ushırasatuǵın mineralları hám de vermikulitten alıw múmkin bolǵan hár qıylı materiallar haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Qaraózek rayonındaǵı Tebinbulaq vermikulit mineralınıń minerologiyalıq hám ximiyalıq quramı, tiykarınan kremniy oksidi, magniy hám temir oksidleri kóp ekenligi, qosımsha minerallar apatit, kalciy, magnezit, asbest-5; kvarc-38,1, xlorit, kolchedannan ibarat bolıp, olar-2,1% ti quraytuǵınlıǵı anıqlanǵan. Vermikulit mineraldıń dáslepki jaǵdayı mikroskoplıq, mass-spektroskopiyalıq, rentgen fazalıq, IQ-spektroskopiyalıq analiz usılları menen izertlengen. Vermikulit mineralınıń oval formada, jumsaq, quramında mineral shiyki zat bolǵan záhárli zatlardıń ulıwma joq ekenligi hám kóp tarawlarda qollanılıwı múmkin ekenligi anıqlandı.

VERMIKULITTIŃ EKOLOGIYALIQ TURAQLILIQ USHIN PAYDALI QÁSIYETLERI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1036 Sharibayeva Kurbanay Qaraqalpaq mámleketlik universiteti magistrantı E-mail: sharibaevakurbanay@gmail.com Adilov Sadirbay Qaraqalpaqstan awıl-xojalıǵı hám agrotexnologiyalar instituti assistenti ANNOTATSIYA Qaraqalpaqstan Respublikasında jaylasqan Qaraózek kániniń vermikulit rudasınıń ximiyalıq quramı, ushırasatuǵın mineralları hám de vermikulitten alıw múmkin bolǵan hár qıylı materiallar haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Qaraózek rayonındaǵı Tebinbulaq vermikulit mineralınıń minerologiyalıq hám ximiyalıq quramı, tiykarınan kremniy oksidi, magniy hám temir oksidleri kóp ekenligi, qosımsha minerallar apatit, kalciy, magnezit, asbest-5; kvarc-38,1, xlorit, kolchedannan ibarat bolıp, olar-2,1% ti quraytuǵınlıǵı anıqlanǵan. Vermikulit mineraldıń dáslepki jaǵdayı mikroskoplıq, mass-spektroskopiyalıq, rentgen fazalıq, IQ-spektroskopiyalıq analiz usılları menen izertlengen. Vermikulit mineralınıń oval formada, jumsaq, quramında mineral shiyki zat bolǵan záhárli zatlardıń ulıwma joq ekenligi hám kóp tarawlarda qollanılıwı múmkin ekenligi anıqlandı. Tayanish sózler: vermikulit, mineral, oksid, spektroskopiya. KIRISH Házirgi kúnde dúnyada 13,5 milliard gektar jerdiń 1,4 milliardınan awıl xojalıǵı ónimlerin jetistiriwde paydalanıladı. Dúnya xalqınıń tez pát penen ósiwi, awıl xojalıǵı ónimlerine bolǵan talaptıń artıwına sebep bolmaqta, bul bolsa awıl xojalıǵı ónimleriniń muǵdarın hám sapasın arttırıwdı talap etpekte. Xalıqtıń sanınıń artıp barıwı jerden nátiyjeli paydalanıwǵa bolǵan talaptıń artıwına alıp keledi. Ásirese, respublikamızda 22,3 million gektar awıl xojalıǵı jerlerinen paydalanıladı, sonnan 4,2 million gektar jer suwǵarılatuǵın jerler bolıp esaplanadı. Respublikamız awıl xojalıǵı ónimleriniń 97% ten aslamı suwǵarılatuǵın jerlerde jetistiriledi. Ózbekstanda awıl xojalıǵı tarawında innovaciyalıq agrotexnologiyalardı keńnen qollanıw, suwǵarılatuǵın jerlerdiń meliorativlik jaǵdayın jaqsılawǵa úlken itibar qaratılmaqta. Sonıń ushın ximiyalıq preparatlar-mineral tóginler, stimulyatorlar ósimliktiń ósiwi ushın zárúr, bunnan tısqarı pesticidler, defoliantlar hám desikantlar turaqlı túrde qollanıp kelinbekte. Bul bolsa ónimdarlıqtı hám ónimniń sapasın arttırıwǵa sebep boladı. Sonıń ushın bul preparatlardı sintezlew hám qollanıw áhmiyetli másele esaplanadı [1-3]. Vermikulittiń quramı onıń geologiyalıq sharayatına qarap hár qıylı boladı. Hár qıylı kánlerden alınǵan vermikulit úlgileriniń ximiyalıq quramı hár qıylı metodlar atomadsorbcion spektroskopiya, elektron mikrozodlıq mikroskop hám rentgenfluoressent analizlerde analizlendi. 1-kestede túrli vermikulit úlgileriniń ximiyalıq quramı keltirilgen.Tekserilgen úlgilerdiń nátiyjeleriniń analizi boyınsha vermikulit mineralınıń úlgileri onıń qazıp alıw orınlarına qarap ximiyalıq quramınıń túrlishe ekenligin kórsetedi [4]. Ózbekstanda vermikulittiń úlken qorları Nókis qalası janındaǵı Tebinbulaqta, Qarataw awılınan 16 km arqa-batısta jaylasqan bolıp, onıń zapasınıń ulıwma muǵdarı 1 332 620 tonnanı quraydı. Eń kóp izertlengen Batıs zona boyınsha vermikulit rudalarınıń shama menen resursları kategoriyalar boyınsha tómendegi muǵdarlarda bahalandı: ruda 1898 mıń tonna, vermikulit - 163 mıń tonna ortasha -8,59% tı quradı [5].

Ózbekstanda vermikulit mineralın úyreniw boyınsha ilimiy izertlewler júdá az úyrenilgen bolıp, usı mineraldı úyreniwge itibar artıp barmaqta. Sonıń ushın vermikulit mineralınıń ximiyalıq quramı úyrenildi. Alıngan nátiyjeler 2-kestede keltirilgen [6]. 2-keste

Juwmaq. Juwmaqlap aytqanda Tebinbulaq vermikulit mineralınıń quramı ximiyalıq hám fizikalıq-ximiyalıq analiz usılları rentgenografiyalıq analiz, mass-spektroskopiyalıq, IKspektroskopiyalıq hám mikroskopiyalıq usılları boyınsha úyrenildi, alınǵan ilimiy izertlewler vermikulit mineralınıń tek ǵana pechlerde, muriylerde, vannalarda ıssılıqqa shıdamlı qatlam sıpatında emes, al awıl xojalıǵında jeńil hám awır topıraqlardıń qásietlerin jaqsılaw, kalciy, magniy, kaliy, alyuminiy, temir, kremniydiń kópligi gidroponikada, sonday-aq ximiya sanaatında magniy duzların ajıratıp alıw ushın shiyki zat sıpatında paydalanıw múmkinshiliklerin kórsetedi.