ALTERNATIV ENERGIYA DEREKLERIN (QUYASH, SAMAL) QOLLANIWDIŃ EKOLOGIYALIK PAYDASI

Bul teziste zamanagóy energetikanıń ekologiyalıq mashqalaları hám olarǵa sheshim sıpatında alternativ energiya dárekleriniń, atap aytqanda, quyash hám samal energiyasınıń áhmiyeti taliqlanadı. Jumısta dástúriy energetika sistemalarınıń qorshaģan-ortalıqqa, ıqlım ózgeriwine hám insan densawlıǵına tiygizetuǵın unamsız tásirleri analiz etilgen. Xalıq aralıq energiya agentlikleriniń (IEA, EIA, IRENA) 2024-2025-jıllardaǵı eń sońǵı maǵlıwmatlarına tayanǵan halda, qayta tikleniwshi energiya dárekleriniń ıssıxana gazların (CO₂) azaytıwdaǵı úlesi, hawa sapasın jaqsılawdaǵı hám suw resursların tejewdegi unamlı tárepleri kórsetilgen. Teziste globallıq energetika ótiwindegi zamanagóy tendentsiyalar hám jámáátlik sawlıqtı saqlawdaǵı ekonomikalıq paydalar boyınsha statistikalıq boljawlar keltirilgen.

ALTERNATIV ENERGIYA DEREKLERIN (QUYASH, SAMAL) QOLLANIWDIŃ EKOLOGIYALIK PAYDASI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1030 Genjebekova Guldana ham Urazbaeva Saidabonu Qaraqalpaqstan awıl xojaliġi hàm agrotexnologiyalar institutı 3-kurs ekologiya tálim baģdarı studentleri ANNOTATSIYA Bul teziste zamanagóy energetikanıń ekologiyalıq mashqalaları hám olarǵa sheshim sıpatında alternativ energiya dárekleriniń, atap aytqanda, quyash hám samal energiyasınıń áhmiyeti taliqlanadı. Jumısta dástúriy energetika sistemalarınıń qorshaģan-ortalıqqa, ıqlım ózgeriwine hám insan densawlıǵına tiygizetuǵın unamsız tásirleri analiz etilgen. Xalıq aralıq energiya agentlikleriniń (IEA, EIA, IRENA) 2024-2025-jıllardaǵı eń sońǵı maǵlıwmatlarına tayanǵan halda, qayta tikleniwshi energiya dárekleriniń ıssıxana gazların (CO₂) azaytıwdaǵı úlesi, hawa sapasın jaqsılawdaǵı hám suw resursların tejewdegi unamlı tárepleri kórsetilgen. Teziste globallıq energetika ótiwindegi zamanagóy tendentsiyalar hám jámáátlik sawlıqtı saqlawdaǵı ekonomikalıq paydalar boyınsha statistikalıq boljawlar keltirilgen. Tiykarģı sózler: Alternativ energiya (Alternativ energiya dárekleri), quyash hám samal energiyası, ekologiyalıq turaqlılıq, issıxana gazları, (GHG) karbonat angidrid emissiyası (CO₂), iqlım ózgeriwi, energetika ótiwi (Energy transition), qayta tikleniwshi energiya, hawa sapası, ekosistema qorǵawı KIRISH Zamanagóy dúnyada energetika tarawı insaniyat rawajlanıwınıń eń zárúrli faktorlarınan biri esaplanadı. Biraq aqırǵı on jıllıqlarda uglevodorod janar maylarǵa tiykarlanǵan energetika sistemaları qorshaģan-ortalıqqa saldamlı unamsız tásir kórsetiwi, atap aytqanda, ıqlım ózgeriwi, hawa pataslanıw hám tábiyiy resurslardıń azayiwi sıyaqlı mashqalalardi keltirip shıǵarıp atır. Bul jaǵday dúnya boylap ekologiyalıq teń salmaqlılıqtı buzıp atırǵan hám insan densawlıǵına saldamlı qáwip salıp atır. BMT maǵlıwmatlarına kóre, quyash hám samal sıyaqlı qayta tikleniwshi energiya dárekleri derlik hesh qanday Íssıxana gazları shıǵarmaydı, ańsatǵana tabıladı hám kóbinese kómir, neft yamasa gazden arzanlaw esaplanadı. Usınıń sebepinen, alternativ energiya dáreklerin, atap aytqanda, quyash hám samal energiyasın keń qóllaw ekologiyalıq tárepten áhmiyetli áhmiyetke iye. Tiykarģi bólim Quyash hám samal energiyasınıń eń zárúrli ekologiyalıq paydalarınan biri bul Íssıxana gazları, atap aytqanda, karbonat angidrid ( CO₂ ) emissiyasın sezilerli dárejede kemeytiw múmkinshiligi bar. Dástúriy elektr stanciyaları janar may qosıw arqalı úlken kólemde CO₂ shıǵaradı, bul bolsa Globallıq jılıw hám ıqlım ózgeriwiniń tiykarǵı sebepshisi esaplanadı. Quyash hám samal elektr stanciyaları bolsa islep shıǵarıw processinde derlik hesh qanday CO₂ shıǵarmaydı, bul bolsa olardı ıqlım ózgeriwine qarsı gúreste eń nátiyjeli qurallardan birine aylantıradı. Xalıq aralıq Energiya Agentlik (IEA) maǵlıwmatlarına kóre, 2024-jılda rawajlanǵan ekonomikalarda energiya menen baylanıslı CO₂ emissiyaları 120 million tonnaǵa kemeydi, bul tiykarinan kómir emissiyalarınıń 5,7 procentke túsiwi hám neft emissiyalarınıń 0,5 procentke tómenlewi esabına boldı. Bunnan tısqarı, Amerika Qospa Shtatlar Energiya Informaciya Admınıstrationi (EIA) esabatına kóre, 2025-jılda Samal energiyası 464 mıń GWh elektr islep shıǵardı, bul 2024-jılǵa salıstırǵanda 3 procent kóp bolıp tabıladı.Bul statistikalıq maǵlıwmatlar

quyash hám samal energiyasınıń uglevodorod emissiyaların azaytıwdaǵı haqiyqiy úlesin tastıyıqlaydı. Jańa izertlewler sonı kórsetedi, quyash hám samal energiyası islep shıǵarıw Qospa Shtatlar ekonomikasına 249 milliard dollarlıq ıqlım hám hawa sapası boyınsha payda keltirdi. Bul paydalar tekǵana ekologiyalıq, bálki ekonomikalıq tárepten de úlken áhmiyetke iye, sebebi pataslanıwdı kemeytiw den sawlıqtı saqlaw qárejetlerin sezilerli dárejede tómenletedi. Quyash hám samal energiyasınıń taǵı bir zárúrli ekologiyalıq paydası bul hawa sapasın jaqsılaw hám sol arqalı insan sawlıgın qorǵaw bolıp tabıladı. Fossil janar maylardan waz keshiw arqalı hawaǵa shıǵarılatuǵın zıyanlı zatlar, atap aytqanda, kúkirt oksid ( SO₂ ), azot oksidleri ( NOₓ ) hám qattı bóleksheler ( PM ) muǵdarı sezilerli dárejede azayadı. Bul zatlar dem aliw jolları kesellikleri, júrekqan tamır kesellikleri hám hátte saratan sıyaqlı saldamlı sawliq mashqalaların keltirip shıǵaradı. Pútkil jáhán den sawlıqtı saqlaw shólkem ( WHO) maǵlıwmatlarına kóre, GHG emissiyaların kemeytiw arqalı jámáátlik sawliq hám qorshaģan-ortalıq ushın unamlı ózgerislerge erisiw múmkin, bul " co-benefits" ( qosımsha paydalar) dep ataladı. Quyash hám samal sıyaqlı taza energiya dereklerine ótiw tekǵana Globallıq jılıwdı jumsartadı, bálki qalalarda hawa sapasın jaqsılaydi. Izertlewler sonı kórsetedi, qayta tikleniwshi energiya dáreklerin rawajlandırıw hawa pataslanıwın, issıxana gazları emissiyaların azaytadı hám hawa pataslanıw menen baylanıslı den sawliq jeńilliklerin keltirip shıǵaradı. Elektr energiyasın fossil janar maylar jaǵıw arqalı islep shıǵarıwdı qısıp shıǵarıw arqalı qayta tikleniwshi energiya tekǵana ıqlım ózgeriwin jumsartadı, bálkim hawa sapasın jaqsılawǵa da alıp keledi. Bul jaqsılanıw ásirese sanaat qalalarında hám kóp mińlaǵan xalıq jasaytuǵınlıq aymaqlarda sezilerli boladı, sebebi hawa pataslanıw azayıwı menen nápes kesellikleri, astma hám basqa sozılmalı kesellikler jiyiligi tómenleydi. 2025-jıl Globallıq energetika ótiwinde rekord jıl bolıwı menen ajralıp turmaqta. Ember izertlew shólkem maǵlıwmatlarına kóre, quyash hám samal birgelikte 2025-jıldıń birinshi úsh shereginde Globallıq elektr energiyasınıń 17,6 payızın támiyinledi, bul ótken jıldıń sol dáwirine salıstırǵanda 15,2 procentten asdi. Evropa Awqami on jıl aldın fossil janar maylardan elektr energiyası derlik úsh ese kóp edi, quyash hám samaldan alınǵan elektrge salıstırǵanda, biraq 2025-jılǵa kelip bul koefficient keskin ózgerdi. EIA maǵlıwmatlarına kóre, 2025-jılda Kommunallıq masshtabtaǵı quyash energiyası islep shıǵarıw 296 mıń GWh ni quradı. Xalıq aralıq Qayta Tikleniwshi Energiyaler Agentlik (IRENA) 2025-jıllıq esabatında sońǵı on jıllıq qayta tikleniwshi energiya statistikasın járiyaladı. IEA boljawına kóre, dúnya mámleketleriniń 80 procentten aslamında qayta tikleniwshi energiya quwatlılıq 2025- 2030-jıllarda aldınǵı bes jıllıq dáwirge salıstırǵanda tezirek ósiwi prognoz etilgen. Sol jılģi maǵlıwmatlarǵa kóre, jańa samal hám quyash quwatlılıqları globallıq elektrge bolǵan ósip atırǵan talaptı tolıq qanaatlandıradı hám fossil janar may tutınıwın turaqlı uslap turadı. Klimat Orayi maǵlıwmatlarına kóre, 2023-jılda AQSh 149 mıń taza energiya jumıs ornı qosdı, bul tarawdaǵı bántlik ulıwma ekonomikadan eki ese tez pat penen ósip atır. Quyash hám samal energiyasınıń ekologiyalıq paydalarınan taǵı biri bul suw resursların qorǵaw bolıp tabıladı. Dástúriy termoelektr stanciyaları, atap aytqanda, yadro hám fossil janar maylı elektr stanciyaları elektr energiyası óndiriste úlken kólemde suw sarplaydı. Suw tiykarinan puwlanıw qazanların suwıtıw hám túrli texnologiyalıq processler ushın qollanıladı. Qayta tikleniwshi energiya dárekleri bolsa islep shıǵarıw processinde derlik hesh qanday suw sarplawmaydı, bul bolsa suw jetispewshiligi mashqalası aktual bolǵan regionlarda úlken áhmiyetke iye.

BMT maǵlıwmatlarına kóre, qayta tikleniwshi energiya dereklerine ótiw arqalı biz fossil janar maylarǵa bolǵan isenimdi kemeytiw hám hawa pataslanıwın azaytıwımız múmkin. Bul arqalı suw resursların tejew, suw sapasın saqlaw hám azıq-awqat qáwipsizligin asırıw sıyaqlı qosımsha ekologiyalıq paydalarǵa erisiledi. Fossil janar maylar qazıp alıw hám olardan paydalanıw processleri tábiyiy ekosistemalarǵa saldamlı zálel jetkeredi. Kómir qazıp alıw nátiyjesinde jer ústi hám jer astı joybarları payda boladı, Neft hám gaz qazıw operaciyaları bolsa teńiz ekosistemaların pataslandıradı. Quyash hám samal energiyası stanciyaları bolsa bul mashqalalardi azaytadı, sebebi olar jer astı resursların qazıp almaydı hám pataslandırıwshı zatlar shıǵarmaydı. Qayta tikleniwshi energiya paydalanıwdıń unamlı aqıbetleri arasında jaqsılanǵan jámáátlik den sawliq, kóbirek jumıs orınların hám jergilikli ekonomikalar, jaqsılanǵan suw sapası hám bar ekenligi, kemrek Karbon emissiyaları, turaqlı hám arzanlaw energiya kiredi. Bul faktorlar birgelikte tábiyiy ekosistemalardıń saw rawajlanıwına úles qosadı hám Biodiversitetti saqlawǵa járdem beredi. XULOSA Alternativ energiya dáreklerin, atap aytqanda, quyash hám samal energiyasın keń qóllaw ekologiyalıq tárepten úlken payda keltiredi. Birinshiden, bul energiya dárekleri Íssıxana gazları, ásirese CO₂ emissiyasın sezilerli dárejede azaytadı hám ıqlım ózgeriwine qarsı gúreste zárúrli rol oynaydı. Ekinshiden, olar hawa sapasın jaqsılaw arqalı insan sawlıgın qorǵaydi, dem aliw hám júrekqan tamır keselliklerin azaytadı. Úshinshiden, suw resursların tejeydi hám tábiyiy ekosistemalardı qorģaydi. 2025-jıl maǵlıwmatları sonı kórsetedi, quyash hám samal energiyası Globallıq elektr támiynatında rekord úleske eristi jáne bul tendentsiya dawam etpekte. Dúnya mámleketleriniń 80 procentten aslamında qayta tikleniwshi energiya quwatlılıq tez pat penen ósip atır, bul bolsa keleshekte taza energiya derekleriniń jáne de keń tarqalıwın boljaw etedi. Solay etip, quyash hám samal energiyasın rawajlandırıw tekǵana ekologiyalıq, bálki ekonomikalıq jáne social tárepten de maqsetke muwapiq. Bul energiya dárekleri turaqlı rawajlanıw maqsetlerine erisiw, qorshaģan-ortalıqtı qorǵaw hám keleshek áwladlar ushın jasawǵa qolay dúnya qaldırıwdıń eń nátiyjeli qurallarınan birewi. FAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR 1. International Energy Agency (IEA). "CO2 Emissions – Global Energy Review 2025." 2. World Health Organization (WHO). "Health and air pollution co-benefits of climate change mitigation." (2024). 3. U.S. Energy Information Administration (EIA). "Short-Term Energy Outlook 2025- 2026."Energetika tarawındaǵı jaqın keleshek ushın islep shıǵarılǵan prognozlar hám 2025-jıldaǵı rekord kórsetkishlerdiń rásmiy kórsetkishi. 4. Ember. "Highlights of the global energy transition in 2025." 5. United Nations (UN). "Renewable energy – powering a safer future." (2025).Alternativ energiyanıń sociallıq hám global qáwipsizlik (suw resursların qorǵaw, azıq-awqat qáwipsizligi) boyınsha strategiyalıq áhmiyeti 6. International Renewable Energy Agency (IRENA). "Renewable energy statistics 2025."Qayta tikleniwshi energiya quwatlılıqlarınıń dúnya boyınsha ósiw pátin hám texnikalıq kórsetkishlerin analizlew ushın eń abıroylı xalıq aralıq derek. 7. Climate Central. "A Decade of Growth for U.S. Solar and Wind." (2025). 8. ScienceDirect (Xie, Y. et al.). "Large-scale renewable energy brings regionally co-benefits for air quality and health." (2023). Akademiyalıq izertlew bolıp, iri masshtablı quyash hám samal parkleriniń regionallıq ekologiyaǵa tásirin ilimiy metodlar menen dálilleydi.