QARA MIYWELI ARONIYA (ARONIA MELANOCARPA L.) ÓSIMLIGINE

Aroniyanıń 10% muǵdarın glyukoza, fruktoza hám sorbit spirti quraydı. Ol insanlarda qantlı diabet keselligi waqtında qant muǵdarın sezilerli dárejede kemeytiw qásiyetine iye. Aroniya miywesi quramındaǵı antotsian pigmentleriniń ortasha muǵdarı 6,4% ti quraydı. Aroniya ateroskleroz menen awırıytuǵın nawxaslardıń qanındaǵı xolesterindi túsiriwge járdem beredi.

QARA MIYWELI ARONIYA (ARONIA MELANOCARPA L.) ÓSIMLIGINE ADEBIYATLAR BOYINSHA SIPATLAMA DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1028 Yusupbaeva Dilobar Askarbayevna Qaraqalpaqstan awil xojaligi ham agrotexnologiya insitituti 1-basqish magistranti ANNOTATSIYA Aroniyanıń 10% muǵdarın glyukoza, fruktoza hám sorbit spirti quraydı. Ol insanlarda qantlı diabet keselligi waqtında qant muǵdarın sezilerli dárejede kemeytiw qásiyetine iye. Aroniya miywesi quramındaǵı antotsian pigmentleriniń ortasha muǵdarı 6,4% ti quraydı. Aroniya ateroskleroz menen awırıytuǵın nawxaslardıń qanındaǵı xolesterindi túsiriwge járdem beredi. Gilt sózler: Amigdalin glikozidleri, antioksidant, chokeberry (aroniya), metabolikalıq sindrom, gipertenziya, diabet, gastrit, xolesterin.

Global ıqlım ózgerisleri hám regionallıq ekologiyalıq krizisler dáwirinde xalıqtıń azıq-awqat qáwipsizligin támiyinlew menen birge, joqarı emlew qásiyetine iye dári-dármanlıq ósimliklerdi jetistiriw strategiyalıq áhmiyetke iye máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Ásirese, Aral boyı regionınıń ekstremal sharayatında – topıraqtıń shorlanıwı, suw resurslarınıń shekleniskenligi hám hawa-rayınıń keskin kontinentallıǵı jaǵdayında, qolaysız faktorlarǵa turaqlı jańa ósimlik túrlerin introdukciya qılıw hám olardıń ilimiy tiykarlanǵan agrotexnologiyasın islep shıǵıw keshiktirip bolmaytuǵın wazıypa esaplanadı. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ekstremal sharayatında — topıraqtıń kúshli shorlanıwı, suw resurslarınıń jetispewshiligi hám keskin kontinentallıq ıqlım faktorları jaǵdayında — Qara miyweli aroniya (Aronia melanocarpa L.) ósimliginiń introdukciya imkaniyatların úyreniw úlken áhmiyetke iye. Bul izertlew, regiondaǵı qolaysız ekologiyalıq ortalıqqa shıdamlı, dári-dármanlıq áhmiyeti joqarı bolǵan jańa ósimlik túrlerin mádeniylestiriw hám olardıń genofondın qáliplestiriwge xızmet etedi. Izertlew maqseti: Qara miyweli Aroniyanı Qaraqalpaqstan sharayatında introdukciyalaw, introdukciya sharayatında ósimliklerdiń klimatlıq hám topıraq sharayatlarına múnásibeti, bioekologiyalıq ózgesheliklerin analizlew. Házirgi waqıtqa shekem Qaraqalpaqstan sharayatında qara miyweli Aroniyanıń (Aronia melanocarpa L.) ónimdarlığı, ósiw energiyası, tuqımlardıń unıp shıǵıwı, jas nallerdin boyı hám tamır uzınlıǵı boyınsha ilimiy izertlewler alıp barılmaǵan. Ádebiyatlar analizi Qara miyweli aroniya (Aronia melanocarpaL.) Arqa Amerikadan kelip shiqqan, suwiqqa, kesellik hám ziyanlı ortalıq faktorlarına shidamlı, kóp jıllıq puta ósimlik. Házirgi kúnde bul ósimlik Rossiya, Polsha, Germaniya, Chexiya, Belarus, Ukraina hám basqa da Evropa mámleketlerinde keń kólemde jetistirilmekte. Ádebiyatta A. melanocarpa miywelerinde antosianinler, flavonoidlar, polifenollar, askorbin kislotası, karotin hám basqa biologiyalıq aktiv zatlar bolıp, olar organizmde antioksidant, isiniwge qarsı hám immunitetti bekkemlewshi tásir kórsetedi [3]. Sırt el izertlewshileri (Jurikova et al., 2012; Kulling&Rawel, 2008. Jakobek et al., 2007) tárepinen A. melanocarpanıń ximiyalıq quramı, farmakologiyalıq qásiyetleri hám de túrli ekologiyalqı sharayatlarda ósiw qásiyetleri tereń úyrenilgen. Ásirese, Jurikova hám avtorlardıń (2012) maǵluwmatları boyınsha, aroniya miywelerinde antosianin muǵdarı basqa jiyde miywelerge salıstırǵanda joqarı bolıp, bul onıń dárilik qásiyeti artadı. Sonday-aq, Kulling hám Rawel (2008)

tárepinen alıp barılǵan izertlewlerde ósimliktiń fenollik birikpelerge bay ekenligi, olardıń insan salamatlıǵı ushın paydalı biologiyalıq tásiri ilimiy tiykarlap berilgen [4,5,6].Rossiyada alıp barılǵan selekciya hám introdukciya izertlewlerinde (Kucherenko hám basqalar, 2015; Sokolova, 2018) Aronia melanocarpa ósimligi túrli klimat sharayatlarına beyimlesiwsheńligi menen ajıralıp turıwı, hátteki, azlap shorlanǵan yamasa awır mexanikalıq quramlı topıraqlarda da ósiwi múmkin ekenligi anıqlanǵan. Bul ósimlikti shorlanǵan aymaqlarda egiw imkaniyatın keńeytedi.Ózbekstanda bolsa aroniya ósimligin introdukciyalaw hám agrotexnologiyasın islep shıǵıw boyınsha izertlewler sońǵı jıllarda baslanbaqta. Jergilikli ilimpazlar tárepinen bul ósimliktiń klimatqa beyimlesiwi, ónimdarlıq dárejesi, biologiyalıq aktivligi hám farmakologiyalıq áhmietin úyreniw boyınsha dáslepki izleniwler alıp barılmaqta (Abdurahmonova, 2021; Ǵafurov, 2022). Sonıń menen birge, shorlanǵan hám degradaciyaǵa ushıraǵan jerlerdi nátiyjeli ózlestiriwde dárilik hám ekologiyalıq turaqlı ósimlik túrlerin tańlaw máselesi áhmietli bolıp qalmaqta [8]. Joqarıdaǵı dereklerdiń analizi sonı kórsetedi, Aronia melanocarpa ósimligi ekologiyalıq beyimlesiwsheńligi, joqarı biologiyalıq aktivligi hám ekonomikalıq áhmieti menen ajıralıp turadı. Biraq, bul túrdegi ósimliktiń shorlanǵan topıraqlarda ósiw, rawajlanıw hám fiziologiyalıq beyimlesiw mexanizmleri Ózbekstan sharayatında jeterlishe úyrenilmegen. Sol sebepli bul izertlew aroniya ósimliginiń shorlanǵan jerlerde introdukciyası hám bioekologiyalıq ózgesheliklerin anıqlawǵa qaratılǵan bolıp, ámeliy hám ilimiy jaqtan úlken áhmietke ie.Qara miyweli aroniya — boyı 2–3 metrge jetetuǵın kóp jıllıq, shashaq tamırlı putalı ósimlik. Tamırları jerge tereń kirip ketpeydi hám júdá kishkene tarmaqlardan ibarat. Japiraginin eni 4- 6 sm, uzınlıǵı 5-8 sm. Gúlleri aq reńde boladı. Ósimlik mart ayınıń ortalarında búrtik jara baslaydı, gúllew dáwiri mart ayınıń aqırı – aprel ayınıń ortalarına tuwra keledi. Gúllewdiń orta dáwiri 20-22 kún. Miywe baylaw aprel ayınıń basında baslanadı. Ósimlik avgust ayınan baslap miywe tuye baslaydı hám miyweleri gúzge jaqın pisedi. Miywesi qara, jıltırawıq, suwlı bolıp, kólemi hám forması jaǵınan qara júzimge uqsas keledi, diametri 6-8 mm, Qara miyweli aroniyanıń tuqımları júdá kishkene boladı. Japıraqlardıń pisiw dáwirinde olardıń reńi ózgeredi. Sarǵısh hám qızǵısh japıraqlar payda bolıp, olar qara miyweler menen birgelikte ósimlikke júdá gózzal dekorativlik kórinis beredi [3] Jetistiriw texnologiyası: Aroniyanı egiwde barlıq basqıshlardı durıs orınlaw júdá áhmiyetli. Eger ol jeke puta retinde egiletuǵın bolsa, onı basqa ósimliklerden shama menen 3 metr aralıqta egiw kerek. Egiw shuqırın durıs tayarlaw ushın tómendegi kórsetpelerge ámel etiledi: Egiw hám kútip-baplaw boyınsha kórsetpeler: 1) Ólshemleri, yaǵnıy tereńligi 50 sm hám keńligi 50 sm bolǵan shuqır qazıladı; 2) Endi bul shuqırdı toltırıw ushın ónımdar topıraq tayarlanadı; 3) Jer júzine 300 gramm otın qaldıǵı (kúli), 10–20 kg gumus (shirindi) hám 150 gramm superfosfat qosıladı; 4) Payda bolǵan ónımdar aralaspanıń 1/3 bólimi menen shuqır toltırıladı ; 5) Qazılǵan shuqırdıń yarımına shekem 1 shelek suw quyıladı ; 6) Ósimliktiń tamır moyını jer astına 1,5– 2 sm kómiledi hám egiw procesi tamamlanǵannan keyin jáne bir shelek suw quyılıp, átirapı sabań yamasa gumus penen dóńgeleklenedi. Topıraqtı islew 30–40 sm tereńlikte ámelge asırıladı, hár bir kvadrat metrge 5–7 kg shirigen qıy tayarlanadı. Bul jumıslar gúzde de, báhárde de orınlanıwı múmkin. Aroniya basqa ósimliklerden 2–2,5 metr aralıqtaǵı jerge kóshirip egiledi [4,5,]. Suwǵarıw texnologiyası: Eger jaz qurǵaq kelse, aroniyanı suwǵarıw sanın arttırıp barıw kerek. Suwǵarıw waqtında tómendegi kórsetpelerge ámel etiledi: 1) Suwǵarıw jumısların keshki waqıtta orınlaw kerek; 2) Durıs suwǵarıw ushın ósimlik átirapınan 30–40 sm aralıqta qariqshalar payda etiledi; 3) 1 dana ósimlik ushın 2–3 shelek suw talap etiledi; 4) Ósimliktiń jasına qarap suw muǵdarın kóbeytiw yamasa kemeytiw kerek ; 5) Suwǵarıwdan keyin tamırlarǵa ıǵallıqtıń jaqsıraq

kiriwi ushın topıraqtı jińishke shıbıq yamasa sım menen tesiksheler ashıp shıǵıw kerek. Aroniya miywesi jazdıń aqırı hám gúzdiń basında pisedi. Onıń tuqımları júdá kishkene boladı. Aroniya tiykarınan qálemsheler yamasa tamırınan shıqqan náller arqalı kóbeytiledi. Bóleklenip alınǵan nállerde yamasa qatlamalarda ǵárezsiz tamırlar tek ekinshi jılda ǵana qáliplesedi. Soń ana puta menen shegaralas jaǵdayda turaqlı suwǵarıw hám túpke topıraq úyiw arqalı dáslepki tayarlıqtan ótedi [1]. Izerlewdin materiali ham metodikasi. Material esabinda sipatinda Aronia melanocarpa L. nalleri tanlap alindi. Nalleri 10-fevral kuni Urgenish qalasinan alib kelindi. Osimlik uy sharayatinda tubekke otirgizildi ham daslepki basqishda laboratoriya bolmagan sharayatta osirilib, osimliktin osiwi japiraq shigariwi ham rawajlaniwi processleri kuzetilip barildi. Keyinshelik naller ashiq jer maydanina koshirilip dala sharayatinda osiw dinamikasi uyrenilip atir. . Izertlew jumislari Nokis qalasinda ham Taqiyatash rayoninda amelge asirildi. Ósimliktiń jıllıq rawajlanıw siklin úyreniw ushın I.N. Beideman (1974) metodikası tayanısh etip alındı. Bunda tómendegi fenofazalardıń baslanıwı, dawamlılıǵı hám juwmaqlanıw sáneleri turaqlı ráwishte monitoring qılındı. B.A.Dospexovdin dala tajiriybelerin otkiziw metodikasi tiykarinda alib barildi. Osimliktin osiwi ham rawajlaniw korsetkishleri turaqli kuzetilib,alingan natiyjeler jazilip barildi. Osimliklerdi suwgariw topiraq izgarligin esapqa algan halda suwgarildi.Vegetatsiya dawirinde Aronia melanocarpa L. nalleri 4 kunde 1marte norma mugdarda suwgarilib turildi, topiraqtin izgarligi saqlap turildi. Artiqsha suw quyiliwina jol qoyilmadi, sebebi artiqsha suw tamirdin shiriwine alip keliwi mumkin. Togin beriw osimliktin osiw basqishlarin esapqa algan halda amelge asirildi. Tiykarinan azotli togin karbamid qollanildi. Karbamiddi har bir tubke 5gramnan suwga eritib berildi. Toginen maqset osimliktin vegetative osiwin aktivlestiriw ham jasil massa payda boliwin jaqsilawdan ibarat . Uy sharayatinda osimlik 1-mart ayinan baslap burtik shigara basladi

1-suwret. Aroniya melanocarpa L. osimliginin burtik shigariwi.

2-suwret.Aronia melanocarpa L.osimliginin gullewi

4-suwret. Aronia melanocarpa L osimliginin miywelewi

Sonday qilib, hazirgi waqitta Qaraqalpaqstan sharayatinda qara miyweli aroniya ósimligi uyrenilip atir. Bul osimlik darilik ósimlik bolip hazirgi waqitta Tashkent, Samarqand ham Jizzaq walayatinda introduksiya qilingan.Izerlew natiyjesinde Urgenish qalasinan alip kelingen aroniya osimligi Nokis qalasi ham Taxyatash rayoninda egilip osimliktin topiraqqa jaqsi iykemlesiwi bayqaldi.Bunda osimlik 3- mart sanesinen baslap burtik shigara basladi ham burtikler naldin en ushinan baslap burtik shigardi. 11-mart sanesinen baslap gullewi bayqaldi. 31-mart sanesinen miywe bere basladi. Bul osimlik quraminda biologiyaliq aktiv zatlarga bay bolganligi sebepli sannatta ,farmatsevtikada paydalaniladi. FAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR 1. Бурмистров А. Н., Никитина В. А. Медоносные растения и их пыльца: Справочник.—M.: Росагропромиздат, 1990. - С.17.— 192с.—ISBN 5-260-00145-1 2. По данным книги «Универсальная энциклопедия лекарственных растений» (см. раздел Литература) 3. Чаховский А. А. и др. Черноплодная рябина, облепиха и другие перспективные плодовоягодные растения Смольский Н. В..—1-е издание.— Минск: Ураджай, 1976.— С.7.— 79с 4. Sobirova M., Murodova S. Effects of biopraparites on cynara scolymus L., micro and macroelements, and quantity of flavonoids // In E3S Web of Conferences//. 2021. Vol. 258. 5. Sobirova M., Murаdova S., Khojanazarova M., Kiryigitov Kh. Extraction of “Elicitor” and determination of volatile organic substances contained in the elicitor// E3S Web of Conferences 389, 01044 (2023) ttps://doi.org/10.1051/e3sconf/202338901044 UESF-2023 6. O.S. Abduraimov, I.E. Mamatkulova, A.V. Mahmudov “Structure of local populations and phytocoenotic confinement of Elwendia persica in Turkestan ridge, Uzbekistan” biodiversitas ISSN: 1412-033x Volume 24, number 3, March 2023 E-ISSN: 2085-4722 pages: 1621-1628