ODDIY JAG‘JAG‘ O‘SIMLIGINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI, XALQ TABOBATIDA ISHLATILISHI VA RESURSLARI

Maqolada Capsella bursa-pastoris (L.) Medik-o‘simligining botanik tavsifi, kimyoviy tarkibi, urugining o‘nuvchanligi, xom ashyosi, xalq tabobatida ishlatilishi boyincha ma‘lumotlar keltirilgan. Urug‘i oval, yassisimon, uzunligi 1–2,5 mm, eni 0,5–0,75 mm. Urug‘lik unumdorligi yuqori - bir kishi 70 mingtagacha, boshqa manbalarga ko‘ra, 40 mingtagacha urug‘ ishlab chiqarishi mumkin. Xalq tabobatida jag‘-jag‘ bachadondan qon ketish, xoletsistit, urolitiyoz, revmatizm, gastrit, diareya va dizenteriya kasalliklarida, biriktiruvchi va yaralarni davolovchi vosita sifatida ishlatilgan.

ODDIY JAG‘JAG‘O‘SIMLIGINING DORIVORLIK XUSUSIYATLARI, XALQ TABOBATIDA ISHLATILISHI VA RESURSLARI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1023 Baxieva Luiza Aminovna Qoraqalpoq davlat universiteti Biologiya Biologiya fanlari nomzodi, dotsenti. ANNOTATSIYA Maqolada Capsella bursa-pastoris (L.) Medik-o‘simligining botanik tavsifi, kimyoviy tarkibi, urugining o‘nuvchanligi, xom ashyosi, xalq tabobatida ishlatilishi boyincha ma’lumotlar keltirilgan. Urugʻi oval, yassisimon, uzunligi 1–2,5 mm, eni 0,5–0,75 mm. Urug‘lik unumdorligi yuqori - bir kishi 70 mingtagacha, boshqa manbalarga ko‘ra, 40 mingtagacha urug‘ishlab chiqarishi mumkin. Xalq tabobatida jag‘-jag‘bachadondan qon ketish, xoletsistit, urolitiyoz, revmatizm, gastrit, diareya va dizenteriya kasalliklarida, biriktiruvchi va yaralarni davolovchi vosita sifatida ishlatilgan. Kalit sozlar: xom-ashyo, sifati, tibbiyotda qo‘llanilishi va kimyoviy tarkibi, podagra, revmatizmda fitonsid, gomeopatiya.

Capsella bursa-pastoris (L.) Medik-o‘simligining boʼyi 20,0-60,0 sm ga yetuvchi bir yillik oʼsimlik. Ushbu oʼsimlikning vatani Janubiy Yevropa va kichik Osiyo mamlakatlari hisoblanadi. Poyasi bitta, tik oʼsuvchi, shoxlangan. Ildizi oʼq ildiz tizimini hosil qiladi. Barglari yaxlit, oʼtkir uchburchaksimon, ildiz oldi barglari choʼziq-lansetsimon, chetki qismi qirrali, poyadagi barglari bandsiz, ildiz oldi barglari esa bandli holda poyaga birikib turadi. Gullari soyabonsimon, oq rangli, shingil toʼpgulga yigʼilgan, uzunligi 0,25 sm ni tashkil etadi. Gulkosabarglari 4 ta, gulojbarglari 4 ta, changchilari 6 ta, bitta xalqa 4 ta, ikkinchi xalqada esa 2 ta boʼlib joylashgan, Gullar muntazam, to‘rt a’zoli bo‘lib, pog‘onada to‘plangan, dastlab soyabon shaklida, keyin esa cho‘ziladi. Sepals uzunligi 0,25 sm, gulbarglari uzunligi 0,35 sm gacha, obovat, oq[1,2]. Urugʼchilari 1 ta, 2 ta mevabarglarni qoʼshilishidan hosil boʼladi. Mevasi qoʼshaloq pista meva, uzunligi 3-5 mm ni, eni esa 5-8 mm ni tashkil etadi. Oʼsimlik aprel-may oylarida (baʼzan avgustga qadar) gullaydi, mevalari may-sentyabr oylarida pishib yetiladi. Urugʻi oval, yassisimon, uzunligi 1–2,5 mm, eni 0,5–0,75 mm. Urug‘lik unumdorligi yuqori - bir kishi 70 mingtagacha, boshqa manbalarga ko‘ra, 40 mingtagacha urug‘ishlab chiqarishi mumkin[2]. Xom-ashyo tayyorlanishi va uning sifati. Oddiy achambitining yer ustki qismi o‘simlik gulga kirgan vaqtda, quruq ob-havo sharoitida, qaychilar orqali yig‘ib olinadi. Ko‘pchilik hollarda butun o‘simlikni ildizi bilan sug‘urib olib, keyin uni yer ostki qismini olib tashlab tayyorlash ham mumkin. O‘simlik mevalash davriga o‘tib ketgan bo‘lsa, unday o‘simliklardan xom-ashyo tayyorlanmaydi[3]. O‘simlikning yer ustki qismi bostirmalar ostida, quritgichlar ustida quritiladi. Yaxshi ob-havoda, ochiq sharoitda va shamolda ham quritish mumkin. Bunday sharoitlarda o‘simlik 5-7 kun ichida quriydi. Xom-ashyoning chiqishi 26-28%. Namligi 13% dan oshmasligi lozim. Tibbiyotda qo‘llanilishi va kimyoviy tarkibi. Tibbiyotda o‘simlikning yer ustki qismi qo‘llaniladi. Oddiy achambiti o‘ti tindirma va ekstraktlari ginekologik kasalliklarda qon to‘xtatuvchi vosita sifatida, va bachadon muskulaturasini ishini kuchaytirish maqsadida foydalaniladi[1,4]. O‘simlikning tindirmasini tuberkulyozni muvaffaqiyatli davolashi to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud. Oddiy achambiti tarkibida ramno-glikozid gossopin, bursa kislotasi, oshlovchi moddlar, olma va uzum kislotalari, holinlar, inozit, askorbin kislotalari mavjud. Urug‘ida 28% yog‘lar mavjud.

Qadimgi tibbiyot hisoblashicha jag‘-jag‘ichni qotiradi, qonni toʼxtatadi, ichki aʼzolar xaroratini pasaytiradi, qusish, ich ketishni toʼxtatadi. Аgar 25,5 gramm jag‘-jag‘ni isteʼmol qilinsa koʼkrakdan kelayotgan qonni toʼxtatadi. Uning ezilgan barglarini tashqaridan oshqozon ustiga qoʼyilsa, oshqozon shishlarida yordam beradi[3,4]. Xalq tibbiyotida jagʼ-jagʼning damlamasi dizenteriya, gastritlar, oshqozon yara kasalligini, bachadon oʼsmalarini, yurak, jigar, buyrak, siydik pufagi kasalliklarini davolashda, ichki aʼzolardan qon ketishini toʼxtatuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Uning sharbati (50 tomchi aroqda) ich ketishlarni davolashda ishlatiladi. Jagʼjagʼni podagra va revmatizmda samarali deb hisoblaydilar. Ilmiy tibbiyotda chag-chagni qon toʼxtatuvchi sifatida ishlatiladi. Kimyoviy tarkibi. Ko‘p miqdorda K vitamini, askorbin kislotasi, xolin, glikozid gissopin, organik kislotalar (fumar, olma, limon, tartarik), flavonoid rutin, taninlar, alkaloid bursin, mineral tuzlar (asosan kaliy) mavjud. Jag‘-jag‘ning barglari oziq-ovqat uchun ishlatiladi (salatlarga, sho‘rvalarga qo‘shiladi), maydalangan urug‘lardan xantalga o‘xshash sous tayyorlanadi. Jag‘-jag‘ning havo qismida hisopin ramnoglikozidi, oqsil va taninlar, uglevodlar, efir moyi, o‘ziga xos bursit kislotasi, xolin va atsetilxolin, saponinlar, fumarik, olma, limon, K vitamini, tartarik kislotalar, vitaminlar - tiamin, riboflavinon, filol, askorbin kislotasi, karotin; urug‘larda yog‘li yog‘ (20% gacha) va oz miqdorda allil xantal yog‘i mavjud[4]. Urug‘larda 20-38% yog‘li, quritmaydigan yog‘mavjud bo‘lib, ular texnik qo‘llanilishi mumkin. Uni yaylovda va pichanda chorvalar qoniqarli iste’mol qiladilar. Ovqat pishirishda foydalanadi. Bahorda yosh o‘simlikning barglari vitaminlarga boy, ular sho‘rvalar, borsch, salatlar tayyorlash uchun va pirog uchun to‘ldirish uchun ishlatiladi. Ko‘plab mamlakatlarda tibbiyot ichki qon ketish uchun gemostatik vosita sifatida jag‘-jag‘ning sumkasidan foydalanadi. Jag‘-jag‘ning sumkasidan dori vositalarining diuretik va gipotenziv ta’siri va o‘pka tuberkulyozini davolashda foydalanish mumkin bo‘lgan eksperimental ma’lumotlar mavjud. O‘simlik infuzioni o‘tkir va surunkali pielonefritni davolashda yaxshi terapevtik ta’sir ko‘rsatishi klinik jihatdan isbotlangan. Jag‘-jag gomeopatiyada qo‘llaniladi. Xalq tabobatida jag‘-jag‘bachadondan qon ketish, xoletsistit, urolitiyoz, revmatizm, gastrit, diareya va dizenteriya kasalliklarida, biriktiruvchi va yaralarni davolovchi vosita sifatida ishlatilgan. Xalq tabobatida yurak kasalliklari, bezgak, ayrim jinsiy yo‘l bilan yuqadigan kasalliklar, oshqozon yarasi, tif isitmasi, shuningdek veterinariya amaliyotida qonli oqindi paydo bo‘lishi uchun ishlatilganligi haqida dalillar mavjud. siydik. Maysa iyun-iyul oylarida quruq ob-havoda pichoq yoki qaychi bilan kesish yoki ildizi bilan tortib olish orqali yig‘iladi; keyin ildizlar kesilib, rozet qoldiradi. Pishgan mevalar bilan o‘simliklarni yig‘ish qabul qilinishi mumkin emas. Xom ashyoni quritgichlarda 45 ° C dan yuqori bo‘lmagan haroratda yoki soyabonlar ostida, chodirlarda, soyada ochiq havoda quriting, yupqa qatlam bilan yoyiladi [3]. Jag‘-jag‘kasal yoki shikastlangan barglaridan foydalanish tavsiya etilmaydi, chunki ularni yuqtirgan qo‘ziqorinlar ko‘pincha zaharli hisoblanadi. Qizig‘i shundaki, jag‘-jag‘nafaqat barglari, balki gullari va poyalari ham inson tanasiga foydali ta’sir ko‘rsatadi. Sharbat ham qimmatlidir va hatto eng jiddiy kasalliklarga qarshi kurashda ham olinishi mumkin. U ko‘plab kasalliklarni infuzionga qaraganda tezroq va samaraliroq engadi. Agar siz revmatizmdan aziyat cheksangiz yoki bo‘g‘imlarda og‘riqlar bo‘lsa, kuniga uch marta qirq-ellik tomchi sharbatni suv bilan suyultirishingiz kerak. Diareya uchun bu sharbatni kuniga uch marta o‘ttiz tomchi oling (ellik gramm aroq bilan aralashtiring).

Jag‘-jag‘ning sumkasidan qat’iy belgilangan maqsadda foydalanish kerak. Homilador ayollar yoki laktatsiya davrida, shuningdek, tromboflebit bilan kasallanganlar tomonidan qabul qilinmasligi kerak.