ATQULAQ O‘SIMLIGINI‘N‘ DA‘RI‘LI‘K QA‘SIYETLERI HA‘M QOLLANILIWI

Bul maqalada jabaqy tábiyatta keń tarqalǵan shıpalı ósimliklerden biri atqulaq ósimliginiń medicinalıq áhmiyeti, onıń quramındaǵı biologiyalıq aktiv zatlar, dárilik qásiyetleri hám xalq medicinasi menen zamanagóy farmacevtikada qollanılıw jolları úyrenilgen. Ósimliktiń tamırı, japıraqları hám tuqımınıń quramındaǵı kislotalar, vitaminler, iylewshi (tanin) zatlar hám efir maylarınıń insan organizmine tásiri analiz etilgen. Sonday-aq, atqulaqtıń as sin‘iriw sisteması keselliklerin emlewdegi, qan toqtatıwshı, qásiyetleri haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen.

ATQULAQ O`SIMLIGINI`N` DA`RI`LI`K QA`SIYETLERI HA`M QOLLANILIWI DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1018 Pirleshov Sultanbek Qaraqalpaqstan awil xojalig`i ha`m agrotexnologiyalar instituti Ekologiya qa`niygeligi 3-kurs studenti. ANNOTATSIYA Bul maqalada jabaqy tábiyatta keń tarqalǵan shıpalı ósimliklerden biri atqulaq ósimliginiń medicinalıq áhmiyeti, onıń quramındaǵı biologiyalıq aktiv zatlar, dárilik qásiyetleri hám xalq medicinasi menen zamanagóy farmacevtikada qollanılıw jolları úyrenilgen. Ósimliktiń tamırı, japıraqları hám tuqımınıń quramındaǵı kislotalar, vitaminler, iylewshi (tanin) zatlar hám efir maylarınıń insan organizmine tásiri analiz etilgen. Sonday-aq, atqulaqtıń as sin`iriw sisteması keselliklerin emlewdegi, qan toqtatıwshı, qásiyetleri haqqında maǵlıwmatlar keltirilgen. Gilt so`zler: Atqulaq, Tamır sisteması, Ekologiyalıq beyimlesiwi, Ósimliktiń ximiyalıq quramı, Medicinalıq qásiyetleri.

Atqulaq (Rumex) — qırqbuwınlılar shańaraǵına tiyisli kóp jıllıq hám bir jıllıq ósimlikler túri bolıp, xalıq medicinasında hám zamanagóy farmakologiyada óziniń biybaha emlew qásiyetleri menen tanımali. 1. Tamır sisteması: Atqulaaqtıń tamırı quwatlı, oq tamır tipindegi hám kóp baslı boladı. Tamırı topıraqtıń tereń qatlamlarına shekem boylap kiredi, bul oǵan qolaysız sharayatlarda jasap qalıwǵa járdem beredi. 2. Sabag`ı: Tik ósiwshi, ishki tárepi qudıqlı (bo‘s), qabırǵalı bolıp keledi. Boyı túrine qarap 30 sm den 150 sm ge shekem jetiwi múmkin. 3. Pálekleri (Japıraqları): Tamır átirapındaǵı japıraqları iri, uzın saǵaqlı, júrek tárizli yamasa jipek tárizli boladı. Sabaqtaǵı japıraqları bolsa kishirek hám gezeklesip jaylasqan. 4. Gúlleri: Mayda, kóbinese jasıl yamasa qızǵılt reńde bolıp, sabaqtıń ushında sıpıra (panicle) bolıp jıynalǵan. Qaraqalpaqstan tábiyaatında keń tarqalǵan bul ósimlik, ásirese, asqazan-ishek hám teri keselliklerin emlewde tabılmas dári-dárman deregi esaplanadı. Kóbeyiwi Atqulaaq tábiyaatta hám awıl xojalıǵında tiykarınan eki jol menen kóbeyedi: A) Tuqım arqalı kóbeyiw (Generativ) Bul eń keń tarqalǵan usıl. Gúllep bolǵannan keyin, ósimlikte úsh qırlı, qońır reńli kishkene ǵozalar (tuqımlar) payda boladı. Tuqımlar gúzde yamasa báhárde ashıq jerge egiw arqalı kóbeyttiriledi. Atqulaq tuqımları júdá turaqlı bolıp, topıraqta birneshe jıl dawamında ónip shıǵıw qábiletin saqlap qala aladı. B) Vegetativ kóbeyiw Kóp jıllıq atqulaq túrleri tamır arqalı kóbeyiwi múmkin. Tamırdı bóliw: Ámeliyatta eski ósimliktiń tamırı báhárde yamasa gúzde birneshe bólekshelerge (hár birinde ósiw búrtigi bolıwı shart) bólinip, jańa jerge egiledi. Bul usıl ósimliktiń tez rawajlanıwına hám sol jıldıń ózinde-aq jasıl massa beriwine imkaniyat jaratadı.

Egiletuǵın waqtı hám sharayatı Atqulaaq suwǵa hám jaqtılıqqa talapshań, biraq suwıqqa júdá turaqlı ósimlik. Báhárgi egiw: Mart-Aprel aylarında. Jazǵı egiw: Iyun-Iyul aylarında (kelesi jıl ushın tiykar tayarlanadı). Gúzgi egiw: Noyabr aylarında (tuqımlar qıslap shıǵıp, erte báhárden ónip shıǵadı). Eskertpe: Atqulaqtıń ayırım túrleri (mısalı, dári-dármanlıq atqulaaq) quramında kóp muǵdarda kislota saqlaǵanı ushın, onı jıynawda hám paydalanıwda abaylı bolıw usınıs etiledi. Ekologiyalıq beyimlesiwi: Atqulaq shorlang`an hám qurǵaqshıl jerlerde de óse alıw qábileti menen ajıralıp turadı. Bul bolsa onı jergilikli xalıq ushın hár dayım qol jeterli dári-dárman deregine aylandıradı. Ósimliktiń ximiyalıq quramı: Atqulaqtıń tamırı hám japıraqları biologiyalıq aktiv zatlarǵa júdá bay. Onıń quramında: Antraglikozidlar: Ishek iskerligin jaqsılaydı. Emlewshi zatlar (Dubilnye veshestva): Qan toqtatıw hám qabınıwǵa qarsı tásir kórsetedi. Vitaminler: C, K hám B toparı vitaminleri, sonday-aq karotin (A vitamini). Minerallar: Temir, kaliy hám kalsiy duzları. Medicinalıq qásiyetleri: Atqulaq ósimligi óziniń qollanılıw mólsherine qarap hár túrli emlew tásirine iye: Az muǵdarda (0,1–0,3 g): İsh qatıwına qarsı (ózine tán) tásir kórsetedi. Kóp muǵdarda: İsh ketiwin (diareya) toqtatıw ushın qollanıladı. Antiseptik tásiri: Quramındaǵı zatlar zıyanlı mikroblardı óltiriw hám jaranıń pisiwin tezletiw qásiyetine iye. Qollanılıw tarawları: Asqazan-ishek kesellikleri: Kolit, enterokolit hám gemorroyda keńnen paydalanıladı. Teri kesellikleri: Atqulaq japıraqlarınıń ezilgen pyuresi yamasa onıń qaynatpası ekzema, qotır hám hár túrli allergiyalıq bórtpelerdi emlewde sapa beredi. Qan toqtatıw: Ishki qan ketiwlerde hám qızıl iye (desna) qanaǵanda awızdı shayqaw ushın isletiledi. Ót aydaw: Bawır hám ót qaltası jumısların normallastırıwǵa járdemlesedi.

Atqulaq suwretleri Atqulaqtan dári tayarlaw usılları Tamır qaynatpası: 20 g keptirilgen tamırdı 200 ml suwda qaynatıp, kúnine 3-4 márte bir as qasıqtan ishiw asqazan iskerligin jaqsılaydı. Japıraq shiresi: Jańa úzilgen japıraqlarınan alınǵan shire teri jaraqatlarına hám vitamin jetispewshiligine qarsı qollanıladı.

Juwmaqlap aytqanda Atqulaq — bul tek jabayı ósimlik emes, bálki tábiyiy dárixanadır. Onıń dárilik qásiyetlerin durıs hám orınlı qollanıw insan densawlıǵın tiklewde úlken áhmiyetke iye. Biraq, ósimlik quramındaǵı shiye qıshqılı (shavelevaya kislota) kóp bolǵanlıqtan, buyreginde tası bar insanlarǵa onı abaylılıq penen qollanıw usınıs etiledi. "Búgingi kúnde ekologiyalıq taza dáridármanlarǵa degen talap artqan waqıtta, Qaraqalpaqstan florasınıń ajıralmas bólegi bolǵan Atqulaq ósimligin hám onıń xalqımızdıń salamatlıǵın saqlawdaǵı ornın ilimiy tiykarda úyreniw hám ámeliyatta qollanıw úlken áhmiyetke iye." FAYDALANǴAN ÁDEBIYATLAR 1. Xolmatov X.X., Axmedov Ó.A. Farmakognoziya: Dárilik ósimlikler. — Tashkent, 2007. 2. Pratov Ó., Toxtaev A., Azimov Q. Botanika (Morfologiya, Anatomiya, Sistematika). — Tashkent, 2010. 3. Qaraqalpaqstan Respublikası aymaǵındaǵı jabayı dárilik ósimlikler kestesi (Ilimiy maqolalar toplamı).