JANUBIY OROLBO‘YI AGROLANDSHAFTLARIDA CURCULIONIDAE (COLEOPTERA) OILASI VAKILLARINING FAUNISTIK TAHLILI VA FITOSANITAR PROFILAKTIKA CHORALARINI OPTIMALLASHTIRISH

Ushbu tezisda Janubiy Orolbo‘yi, xususan Qoraqalpog‘istonning Muynoq, Amudaryo quyi oqimi va Orolqum bilan tutash agro-landshaftlarida Curculionidae oilasiga mansub qo‘ng‘izlarning faunistik tarkibi, ekologik guruhlari hamda fitosanitar profilaktika choralarining ilmiy asoslari tahlil qilindi. Tadqiqotda so‘nggi nashrlar, Muynoq hududida 2024-2025 yillarda olib borilgan entomofauna monitoringi materiallari va Curculionidae bo‘yicha taksonomik ma‘lumotlar qiyosiy- tahliliy usulda umumlashtirildi. Manbalarda Janubiy Orolbo‘yida kserofil, mezofil va agrofil shakllar uchrashi, qurigan dengiz tubidagi o‘rmon-yaylov o‘simliklarida esa Megamecus variegatus, Chromosomus fischeri va Baris memnonia kabi uzunburun qo‘ng‘izlar qayd etilgani ko‘rsatiladi. Olingan tahlil Curculionidae vakillari cho‘l ekotizimlari barqarorligi va qishloq xo‘jaligi fitosanitariya xavfsizligi uchun indikator ahamiyatga ega ekanini tasdiqlaydi. Profilaktikada monitoring, almashlab ekish, sug‘orishni optimallashtirish va zararkunanda o‘choqlarini erta aniqlash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi.

JANUBIY OROLBO‘YI AGROLANDSHAFTLARIDA CURCULIONIDAE (COLEOPTERA) OILASI VAKILLARINING FAUNISTIK TAHLILI VA FITOSANITAR PROFILAKTIKA CHORALARINI OPTIMALLASHTIRISH DOI: https://doi.org/10.66073/ReFocus-Conf/QAXAI/1009 Oteniyazov R.B., Juginisov T.I., Duysengaliev E.S. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti, Nukus shahri, Qoraqalpog‘iston, O‘zbekiston E-mail: rasuloteniyazov86@gmail.com ANNOTATSIYA Ushbu tezisda Janubiy Orolbo‘yi, xususan Qoraqalpog‘istonning Muynoq, Amudaryo quyi oqimi va Orolqum bilan tutash agro-landshaftlarida Curculionidae oilasiga mansub qo‘ng‘izlarning faunistik tarkibi, ekologik guruhlari hamda fitosanitar profilaktika choralarining ilmiy asoslari tahlil qilindi. Tadqiqotda so‘nggi nashrlar, Muynoq hududida 2024-2025 yillarda olib borilgan entomofauna monitoringi materiallari va Curculionidae bo‘yicha taksonomik ma’lumotlar qiyosiytahliliy usulda umumlashtirildi. Manbalarda Janubiy Orolbo‘yida kserofil, mezofil va agrofil shakllar uchrashi, qurigan dengiz tubidagi o‘rmon-yaylov o‘simliklarida esa Megamecus variegatus, Chromosomus fischeri va Baris memnonia kabi uzunburun qo‘ng‘izlar qayd etilgani ko‘rsatiladi. Olingan tahlil Curculionidae vakillari cho‘l ekotizimlari barqarorligi va qishloq xo‘jaligi fitosanitariya xavfsizligi uchun indikator ahamiyatga ega ekanini tasdiqlaydi. Profilaktikada monitoring, almashlab ekish, sug‘orishni optimallashtirish va zararkunanda o‘choqlarini erta aniqlash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilandi. Kalit so‘zlar: Curculionidae, Janubiy Orolbo‘yi, Qoraqalpog‘iston, Orolqum, fitofag, fitosanitar monitoring. KIRISH Janubiy Orolbo‘yi bugungi kunda Markaziy Osiyodagi eng keskin ekologik transformatsiyaga uchragan hududlardan biri hisoblanadi. Orol dengizining chekinishi natijasida shakllangan Orolqum landshafti qum-tuzli deflyatsiya, tuproq sho‘rlanishi, shamol eroziyasi va o‘simlik qoplami siyraklashuvi bilan ajralib turadi. Mazkur sharoitda fitofag hasharotlar, ayniqsa Coleoptera turkumining Curculionidae oilasi vakillari o‘simlik jamoalari holatini baholashda ham, qishloq xo‘jaligi ekinlari va himoya o‘rmonzorlarini muhofaza qilishda ham muhim bioindikator guruh sifatida namoyon bo‘ladi [1; 2]. Curculionidae - dunyo faunasidagi eng yirik fitofag qo‘ng‘iz guruhlaridan biri bo‘lib, ko‘pchilik turlarining lichinka va imago bosqichlari ildiz, poya, barg, g‘uncha yoki urug‘bilan oziqlanadi. Ularning ayrimlari cho‘l va yarim cho‘l o‘simliklari bilan trofik bog‘langan bo‘lsa, boshqalari agrotsenozlarga moslashib, sabzavot, yem-xashak, texnik ekinlar hamda ko‘chatxonalarda iqtisodiy zarar keltirishi mumkin [3; 4]. Shu sababli Janubiy Orolbo‘yi sharoitida uzunburun qo‘ng‘izlarni faunistik jihatdan o‘rganish faqat zoologik ro‘yxat tuzish emas, balki ekologik xavf va profilaktik boshqaruv tizimini shakllantirish masalasidir. Tadqiqotning maqsadi - Qoraqalpog‘istonning Janubiy Orolbo‘yi hududida Curculionidae vakillarining manbalarda qayd etilgan tarkibini tahlil qilish, ularning ekologik guruhlari va xo‘jalik ahamiyatini baholash hamda fitosanitar profilaktika chora-tadbirlarini ilmiy asoslashdan iborat. MATERIALLAR VA METODLAR Tezisda manbaviy-faunistik tahlil, qiyosiy ekologik baholash va fitosanitar risklarni guruhlash usullaridan foydalanildi. Asosiy ma’lumotlar sifatida Janubiy Orolbo‘yi Curculionidae faunasi bo‘yicha chop etilgan maqola [1], Orol dengizining qurigan tubida haloxylon, salsola va calligonum

kabi qumni mustahkamlovchi o‘simliklar entomofaunasi bo‘yicha 2024-2025 yillardagi monitoring natijalari [2], shuningdek Curculionidae taksonomiyasi va entomologik nazoratga oid umumiy ilmiy manbalar jalb qilindi [3-7]. Dala sharoitida mazkur mavzu bo‘yicha tadqiqot o‘tkazishda marshrutli hisobga olish, entomologik sachok bilan 100 martalik urib yig‘ish, pitfall-tuzoqlar, o‘simlik organlarini ko‘zdan kechirish, tuproqning 0-10 sm qatlamidan namuna olish va GPS koordinatalash kabi usullar tavsiya etiladi. Har bir namuna bo‘yicha biotop turi, o‘simlik-xo‘jayin, fenologik bosqich, zarar belgisi va uchrash chastotasi qayd qilinishi kerak. Bunday yondashuv Curculionidae turlarini faqat nomma-nom aniqlash emas, balki ularning hududiy xavf darajasini baholash imkonini beradi. Natijalar muhokamasi. So‘nggi tahlillar Janubiy Orolbo‘yi sharoitida Curculionidae faunasining ekologik tarkibi bir xil emasligini ko‘rsatadi: bu yerda quruq cho‘l biotoplariga moslashgan kserofil shakllar, nisbatan namroq to‘qay va sug‘oriladigan maydonlarga yaqin mezofil shakllar hamda agrofitotsenozlarda uchraydigan agrofil guruhlar farqlanadi [1]. Bunday mozaiklik Orolbo‘yi landshaftlarining o‘zi kabi dinamik bo‘lib, sho‘rlanish, sug‘orish rejimi, o‘simlik qoplami va antropogen yuklama bilan bevosita bog‘liq. Muynoq hududidagi 2024-2025 yillar monitoringi materiallarida qurigan Orol tubida barpo etilgan o‘rmon-yaylov o‘simliklari entomofaunasi tarkibida Coleoptera turkumiga mansub bir necha oila qayd etilgan. Aynan Curculionidae oilasidan Megamecus variegatus Gebl., Chromosomus fischeri Fahrs. va tukli barid - Baris memnonia Boh. nomlari keltirilgan [2]. Ushbu faktlar Orolqumda shakllanayotgan yangi biotsenozlarda uzunburun qo‘ng‘izlar allaqachon trofik zanjirning faol bo‘g‘iniga aylanganini ko‘rsatadi. 1-jadval. Janubiy Orolbo‘yi sharoitida Curculionidae vakillarining ekologik-faunistik talqini Guruh/tur Biotop yoki bog‘lanish Ahamiyati Profilaktik yondashuv Orolqum, qum-tuzli cho‘l, Cho‘l biotsenozlari Erta bahor va yoz boshida Kserofil shakllar saksovulzor indikatorlari marshrut monitoringi To‘qay qoldiqlari, sug‘orish Nam biotoplar holatini Namlik rejimi va o‘simlikMezofil shakllar kanallari atrofi bildiradi xo‘jayinlarni hisobga olish Ekin maydonlari, Hosil va ko‘chatlarga Almashlab ekish, begona o‘tlarni Agrofil shakllar ko‘chatxona, yem-xashak fitosanitar xavf nazorat qilish agrotsenozi Qurigan Orol tubidagi Mahalliy faunistik Ko‘chatlar ildiz bo‘g‘ini va atrof Megamecus variegatus o‘rmon-yaylov monitoringida indikator tuprog‘ini tekshirish qayd etilgan Cho‘l o‘simliklari bilan O‘simlik qoplami siyrak joylarda Chromosomus fischeri Fitofag kompleks tarkibi bog‘liq qayd kuzatuvni kuchaytirish O‘simlik organlaridagi Tukli barid sifatida qayd Baris memnonia Potensial fitofag guruh shikastlanish belgilarini erta etilgan aniqlash

1-rasm. Muynoq hududida 2024-2025 yillarda qayd etilgan Coleoptera oilalari tarkibida Curculionidae ulushi [2].

Diagrammadan ko‘rinadiki, monitoring ro‘yxatida Elateridae va Tenebrionidae oilalari turlar soni bo‘yicha ko‘proq qayd etilgan, Curculionidae esa uch tur bilan ifodalangan. Ammo turlar sonining nisbatan kamligi ularning xo‘jalik ahamiyatini kamaytirmaydi: uzunburun qo‘ng‘izlarning ko‘pchiligi yashirin oziqlanish xususiyatiga ega bo‘lib, lichinkalari tuproq yoki o‘simlik to‘qimalari ichida rivojlanishi sababli zarar kech aniqlanishi mumkin [5; 6]. Profilaktika masalasida asosiy tamoyil - zararkunanda ko‘payib ketgandan keyin kurashish emas, balki uning biotopda barqaror o‘choq hosil qilishiga yo‘l qo‘ymaslikdir. Janubiy Orolbo‘yi uchun bu, avvalo, saksovul va boshqa cho‘l o‘simliklari ko‘chatxonalarida karantin ko‘rigi, sug‘oriladigan maydonlarda agrotexnik intizom, begona o‘tlarni o‘z vaqtida yo‘qotish, vegetatsiya davomida takroriy entomologik hisobga olish va zarurat tug‘ilgandagina lokal biologik yoki kimyoviy aralashuvni anglatadi [1; 2; 6]. 2-jadval. Janubiy Orolbo‘yida Curculionidae bo‘yicha profilaktik chora-tadbirlar tizimi Bosqich Chora Maqsad Kutiladigan natija Aprel-oktabrda 10-15 kun Imago va lichinka Zarar kengayishidan oldin I. Erta aniqlash oralig‘ida kuzatuv o‘choqlarini topish qaror qabul qilish Almashlab ekish, chuqur Qishlovchi bosqichlar Populyatsiya bosimi II. Agrotexnika yumshatish, o‘simlik sonini kamaytirish pasayadi qoldiqlarini tozalash Suv tanqisligi va ortiqcha Stresslangan o‘simliklarni Ekin va ko‘chat III. Sug‘orish namlikni cheklash himoyalash chidamliligi ortadi Saksovulzor, to‘qay va Zararkunanda Hududiy xavf xaritasi IV. Biotop boshqaruvi agrotsenoz chegaralarini migratsiyasini kuzatish tuziladi nazorat qilish Faqat iqtisodiy zarar xavfi Foydali entomofaunani Kimyoviy yuklama V. Maqsadli kurash oshganda lokal ishlov saqlash kamayadi Ilmiy-amaliy jihatdan Curculionidae oilasini alohida monitoring obyekti sifatida ajratish Janubiy Orolbo‘yi uchun muhimdir, chunki bu guruh vakillari o‘simlik qoplami, tuproq namligi, sho‘rlanish darajasi va agrotexnik tadbirlar o‘zgarishiga tez javob beradi. Qoraqalpog‘iston sharoitida ular bo‘yicha tizimli ma’lumotlar bazasi yaratilsa, saksovulzorlar, yaylovlar va sug‘oriladigan ekin maydonlari o‘rtasidagi zararkunanda migratsiyasini oldindan baholash mumkin bo‘ladi. Shu sababli profilaktika choralari faqat hasharotni yo‘qotish konsepsiyasiga emas, balki biotopni sog‘lom saqlash va zarar o‘chog‘ini erta cheklash konsepsiyasiga tayanishi lozim [1; 2; 6]. 3-jadval. Curculionidae monitoringida baholanishi zarur bo‘lgan indikatorlar Indikator Qayd etish usuli Fitosanitar talqin 100 sachok urishi yoki 1 km Populyatsiya faolligi va migratsiya Imago uchrash chastotasi marshrutdagi son boshlanishini ko‘rsatadi Tuproq kesmasi, ildiz bo‘g‘ini va Yashirin rivojlanayotgan zarar Lichinka va g‘umbak belgisi poya asosini tekshirish o‘chog‘ini aniqlaydi Barg, poya, g‘uncha va urug‘dagi Zarar yo‘nalishi va trofik O‘simlik-xo‘jayin holati shikastlanishlarni baholash bog‘lanishni aniqlaydi Sho‘rlanish, namlik, o‘simlik Zararkunanda uchun qulay ekologik Biotop sharoiti qoplami siyrakligi va antropogen fonni belgilaydi yuklama Ushbu indikatorlar asosida tuzilgan monitoring xaritasi kelgusida Qoraqalpog‘istonning Muynoq, Qo‘ng‘irot, Kegeyli, Chimboy va Amudaryo tumanlarida fitosanitar kuzatuvlarni yagona metodika bo‘yicha olib borishga xizmat qiladi. Eng muhimi, Curculionidae vakillarining ko‘payish o‘chog‘i qaysi biotopdan agrotsenozga o‘tayotganini aniqlash orqali kimyoviy ishlov maydoni qisqartiriladi, foydali entomofauna va cho‘l biotsenozining tabiiy muvozanati saqlanadi. XULOSA Janubiy Orolbo‘yi sharoitida Curculionidae oilasi vakillarini o‘rganish Qoraqalpog‘istonning ekologik xavfsizligi, himoya o‘rmonzorlarini saqlash va agrotsenozlar barqarorligini ta’minlash bilan

bevosita bog‘liq dolzarb yo‘nalishdir. Mavjud aniq ma’lumotlar Orolqum va unga tutash hududlarda uzunburun qo‘ng‘izlar kserofil, mezofil va agrofil shakllar ko‘rinishida uchrashini, Muynoq monitoringida esa Curculionidae oilasiga mansub kamida uch tur qayd etilganini ko‘rsatadi. Shu bois profilaktika tizimi faqat kurash choralaridan iborat bo‘lmasligi, balki muntazam faunistik monitoring, o‘simlik-xo‘jayinlarni kuzatish, agrotexnik intizom, sug‘orishni optimallashtirish va ekologik jihatdan ehtiyotkor lokal nazoratni birlashtirishi zarur. Bunday yondashuv Janubiy Orolbo‘yida zararkunanda fitofaglarning iqtisodiy zararini kamaytirish bilan birga cho‘l biotsenozlarining tabiiy muvozanatini saqlashga xizmat qiladi.