Asosiy mazmunga o‘tish

QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASI SHARAYATINDA HAWA TEMPERATURASINIŃ ÓZGERIWSHENLIGI HÁM ONIŃ AWIL XOJALIǴI EGINLERI ÓNIMDARLIǴINA TÁSIRI

Allanbergenovich Absattarov NietbayQoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti2026

KonferensiyalarGlobal ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligiJild 1Son 4Sahifa 6–8

Annotatsiya

Orol dengizining qurishi natijasida yuzaga kelgan iqlim o‘zgarishi Qoraqalpog‘iston Respublikasining ekologik tizimini keskin o‘zgartirib, uni iqlim tahdidlariga eng zaif hudud qilib qo‘ydi. Ushbu tadqiqotda 1960–2025-yillar oralig‘ida Qoraqalpog‘istonda havo haroratining o‘zgarish tendensiyalari miqdoriy jihatdan baholandi va uning paxta hamda kuzgi bug‘doy kabi strategik ekinlarning fiziologik va iqtisodiy mahsuldorligiga bevosita ta‘siri o‘rganildi. O‘zgidromet xizmatining ko‘p yillik meteorologik ma‘lumotlari va Jahon bankining mintaqaviy iqlim modellari Qoraqalpog‘istonda o‘rtacha yillik haroratning har 10 yilda 0.29°C ga ko‘tarilayotganini ko‘rsatdi, bu esa global o‘rtacha ko‘rsatkichdan deyarli ikki barobar yuqoridir. Yozgi harorat +45°C dan +48°C gacha bo‘ladigan anomal issiq kunlarning davomiyligi so‘nggi 30 yil ichida o‘rtacha 12-15 kunga ortdi. Bunday kuchli issiqlik stressi ekinlarda fotosintezni sekinlashtiradi, transpiratsiyani keskin oshiradi hamda gul va kurtaklarning to‘kilishiga olib kelib, hosildorlikni o‘rtacha 20-35% ga kamaytiradi. Iqlim modellariga ko‘ra, chora ko‘rilmasa, 2050-yilga borib ekin hosildorligining 25-63% gacha pasayishi xavfi mavjud.

Boshqa tillarda

ruschaИЗМЕНЧИВОСТЬ ТЕМПЕРАТУРЫ ВОЗДУХА В УСЛОВИЯХ РЕСПУБЛИКИ КАРАКАЛПАКСТАН И ЕЁ ВЛИЯНИЕ НА УРОЖАЙНОСТЬ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ КУЛЬТУР

Изменение климата, вызванное высыханием Аральского моря, коренным образом преобразовало экологическую систему Республики Каракалпакстан, сделав её наиболее уязвимой к климатическим угрозам территорией. В настоящем исследовании количественно оценены тенденции изменения температуры воздуха в Каракалпакстане в период с 1960 по 2025 год и изучено их непосредственное влияние на физиологическую и экономическую продуктивность таких стратегических культур, как хлопчатник и озимая пшеница. Многолетние метеорологические данные службы Узгидромет и региональные климатические модели Всемирного банка показали, что среднегодовая температура в Каракалпакстане повышается на 0,29 °C каждые 10 лет, что почти вдвое превышает среднемировой показатель. Продолжительность аномально жарких дней с летними температурами от +45 °C до +48 °C за последние 30 лет увеличилась в среднем на 12–15 дней. Такой интенсивный тепловой стресс подавляет фотосинтез растений, резко усиливает транспирацию и приводит к опадению цветков и бутонов, снижая урожайность в среднем на 20–35 %. Согласно климатическим моделям, при непринятии мер существует риск снижения урожайности сельскохозяйственных культур до 25–63 % к 2050 году.

inglizchaVARIABILITY OF AIR TEMPERATURE IN THE REPUBLIC OF KARAKALPAKSTAN AND ITS IMPACT ON THE PRODUCTIVITY OF AGRICULTURAL CROPS

Climate change caused by the drying up of the Aral Sea has drastically altered the ecological system of the Republic of Karakalpakstan, making it the most vulnerable area to climate threats. In this study, the trends in air temperature change in Karakalpakstan between 1960 and 2025 were quantitatively assessed, and its direct impact on the physiological and economic productivity of strategic crops such as cotton and winter wheat was studied. Long-term meteorological data from the Uzhydromet service and the World Bank‘s regional climate models have shown that the average annual temperature in Karakalpakstan is rising by 0.29°C every 10 years, which is almost twice the global average. The duration of abnormally hot days with summer temperatures ranging from +45°C to +48°C has increased by an average of 12-15 days over the past 30 years. Such intense thermal stress inhibits photosynthesis in crops, dramatically increases transpiration, and leads to the shedding of flowers and buds, reducing yield by an average of 20-35%. According to climate models, if measures are not taken, there is a risk of crop yields dropping to 25-63% by 2050.

Kalit so‘zlar

  • Qoraqalpog‘iston
  • Orol inqirozi
  • iqlim o‘zgarishi
  • termik stress
  • hosildorlik degradatsiyasi
  • iqlimga moslashgan qishloq xo‘jaligi (CSA)
  • suv taqchilligi

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar6 ta adabiyot

  1. World Bank. (2024). Uzbekistan Country Climate and Development Report (CCDR). World Bank Group, Washington, DC.
  2. Uzhydromet. (2025). Annual Meteorological Observations and Climate Variability Reports in the Aral Sea Basin. Tashkent, Uzbekistan.
  3. Bobojonov, I., & Glauben, T. (2023). Impacts of climate change on agriculture and adaptation strategies in Central Asia: a systematic review. Environmental Research Letters, 18(4), 043001.
  4. Chebotarev, Y.A., & Karimov, A.K. (2024). Thermal stress dynamics and cotton yield fluctuations in Khorezm and Karakalpakstan. Central Asian Journal of Water Research, 10(1), 54-68.
  5. UNDP Uzbekistan. (2025). Developing Climate Resilient Livelihoods in the Vulnerable Areas of Karakalpakstan. Project Evaluation Report, Nukus.
  6. Toderich, K., Popova, V., & Radjabov, T. (2024). New climate-resilient crop technologies for the salt-affected desert environments of the Aral Sea Basin. Journal of Arid Land Studies, 34(2), 89-102.

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-012173
Nashr sanasi
2026-06-02
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
Global ekologik muammolar, cho‘llanish va oziq-ovqat xavfsizligi
Jild
1
Son
4
DOI
10.66073/refocus-conf/qaxai/1000
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
6–8
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
22026-10-10 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-06