BO‘LAJAK MUSIQA O‘QITUVCHILARNING MUSTAQIL TA‘LIMINI TASHKIL ETISHDA KREDIT-MODUL TIZIMINING IMKONIYATLARI

Ushbu maqola bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida mustaqil ta‘limning o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Zamonaviy ta‘lim tizimida kredit-modul tizimi talabalarning mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Maqolada ushbu tizimning musiqa pedagogikasi sohasida mustaqil ta‘limni tashkil etishdagi imkoniyatlari atroflicha yoritiladi. Kredit-modul tizimi orqali talabalarga o‘quv dasturlarini moslashtirish, shaxsiy o‘quv traektoriyalarini yaratish, o‘zlashtirish tezligini belgilash hamda ijodiy va amaliy ko‘nikmalarni mustaqil rivojlantirish uchun keng sharoitlar yaratilishi ko‘rsatiladi. Shuningdek, tizimning talabalarda o‘z-o‘zini boshqarish, tanqidiy fikrlash va mas‘uliyatni oshirishdagi roli hamda musiqa o‘qituvchilarining kelajakdagi faoliyatida zarur bo‘lgan pedagogik va ijrochilik mahoratini rivojlantirishdagi samaradorligi asoslab beriladi. Maqola kredit-modul tizimini musiqa ta‘limi amaliyotiga joriy etish bo‘yicha metodik tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.

BО’LАJАK MUSIQA О‘QITUVСHILАRNING MUSTАQIL TА’LIMINI TАSHKIL ЕTISHDА KREDIT-MODUL TIZIMINING IMKОNIYАTLARI

Toshmatov G‘ulomjon Olimjonovich NamDPI ART pedagogika kafedrasi v.b dotsenti Turgʻunboyeva Dilshoda NamDPI Musiqa ta‘limi yo‘nalishi 1-bosqich talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqola bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining kasbiy tayyorgarligida mustaqil ta’limning o‘rni va ahamiyatini tahlil qiladi. Zamonaviy ta’lim tizimida kredit-modul tizimi talabalarning mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirishda muhim vosita hisoblanadi. Maqolada ushbu tizimning musiqa pedagogikasi sohasida mustaqil ta’limni tashkil etishdagi imkoniyatlari atroflicha yoritiladi. Kredit-modul tizimi orqali talabalarga o‘quv dasturlarini moslashtirish, shaxsiy o‘quv traektoriyalarini yaratish, o‘zlashtirish tezligini belgilash hamda ijodiy va amaliy ko‘nikmalarni mustaqil rivojlantirish uchun keng sharoitlar yaratilishi ko‘rsatiladi. Shuningdek, tizimning talabalarda o‘z-o‘zini boshqarish, tanqidiy fikrlash va mas’uliyatni oshirishdagi roli hamda musiqa o‘qituvchilarining kelajakdagi faoliyatida zarur bo‘lgan pedagogik va ijrochilik mahoratini rivojlantirishdagi samaradorligi asoslab beriladi. Maqola kredit-modul tizimini musiqa ta’limi amaliyotiga joriy etish bo‘yicha metodik tavsiyalarni ham o‘z ichiga oladi. Kalit so‘zlar: Kredit-modul tizimi, Mustaqil ta’lim, Musiqa pedagogikasi, Bo‘lajak o‘qituvchilar, Kasbiy kompetensiya

KIRISH Hozirgi global transformatsiyalar davrida ta’lim tizimini modernizatsiya qilish, xususan, oliy ta’limda talabalar mustaqil ta’limini rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekistonda ham ushbu yo‘nalishda keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda bo‘lib, ta’lim jarayonida o‘qitish metodlari va shakllariga yangicha yondashuvlar joriy etilmoqda. Musiqa o‘qituvchilarini tayyorlash tizimida mustaqil ta’limning samaradorligini oshirish alohida e’tibor talab qiladi, chunki bu ularning ijodiy salohiyatini yuzaga chiqarish, kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish va zamonaviy pedagogik talablarga javob berishida hal qiluvchi omil hisoblanadi. An’anaviy ta’lim usullari ko‘pincha talabalarning shaxsiy o‘rganish sur’atlari va qiziqishlarini to‘liq hisobga olmasligi, mustaqil fikrlash va muammolarni yechish ko‘nikmalarini yetarlicha rivojlantirmasligi mumkin. Shu bois, ta’lim jarayonini yanada moslashuvchan, shaxsga yo‘naltirilgan va talabaning faolligini oshiruvchi tizimlarni joriy etish zaruriyati yuzaga kelmoqda. Kredit-modul tizimi aynan ana shunday yondashuvlardan biri bo‘lib, u talabalarga o‘quv dasturlarini o‘z ehtiyojlari va maqsadlariga moslashtirish, o‘quv

yuklamasini mustaqil boshqarish hamda o‘zlashtirish jarayonida mas’uliyatni his qilish imkoniyatini yaratadi. Bu tizim mustaqil ta’limni faollashtirish, talabalarda o‘z-o‘zini rivojlantirish motivatsiyasini shakllantirish va ularning ijodiy yondashuvlarini rag’batlantirish uchun keng imkoniyatlar ochadi. Mazkur maqola bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining mustaqil ta’limini tashkil etishda kredit-modul tizimining salohiyatini, uning afzalliklari va samaradorligini har tomonlama tahlil qilishga, shuningdek, ushbu tizimni musiqa ta’limi amaliyotida qo‘llash mexanizmlarini o‘rganishga qaratilgan. Ushbu tadqiqot natijalari musiqa pedagogikasi sohasida mustaqil ta’limni takomillashtirishga va malakali kadrlar tayyorlashga xizmat qiladi.

ADABIYOTLAR SHARHI Kredit-modul tizimi oliy ta’limda keng tarqalgan bo‘lib, talabalarga o‘quv jarayonini moslashuvchan rejalashtirish hamda o‘z o‘quv yuklamalarini mustaqil boshqarish imkonini beradi. Bu tizim mustaqil ta’limni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega, chunki u talabaning o‘z-o‘zini boshqarish, mas’uliyat va shaxsiy javobgarlik hissini oshiradi. Pedagogika sohasida, xususan, bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarini tayyorlashda mustaqil ta’limning roli alohida ahamiyatga ega. Musiqa pedagogikasi talabalari nafaqat nazariy bilimlarni egallashlari, balki ijrochilik va metodik ko‘nikmalarni ham mustaqil ravishda takomillashtirishlari lozim [3]. Ayrim tadqiqotchilar ta’kidlashicha, kredit-modul tizimi o‘quv dasturlarini modullarga ajratish orqali talabalarga o‘z ehtiyojlari va qiziqishlariga mos yo‘nalishlarni tanlash imkonini beradi, bu esa ularning motivatsiyasini oshiradi. Mustaqil ta’limning samaradorligi talabaning o‘quv resurslaridan foydalanish qobiliyati va o‘z-o‘zini baholash ko‘nikmalariga bevosita bog’liqdir. Musiqa ta’limida esa bu ijodiy jarayonlarni chuqurlashtirish, shaxsiy ijrochilik mahoratini rivojlantirish va kasbiy kompetensiyalarni shakllantirish uchun zarurdir. Mavjud adabiyotlar kredit-modul tizimi sharoitida musiqa o‘qituvchilarini tayyorlashda mustaqil ta’limga ajratilgan soatlarning ko‘payishi talabalarning professional kompetensiyalarini shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ko‘rsatadi. Biroq, ushbu tizimning musiqa ta’limi kontekstida mustaqil ta’limni tashkil etishdagi o‘ziga xos imkoniyatlari va muammolari hali to‘liq o‘rganilmagan. Mavjud adabiyotlar asosan umumiy pedagogik yondashuvlarni yoritadi, musiqa pedagogikasi o‘ziga xosliklarini hisobga olgan holda chuqur tahlil kam uchraydi. Kredit-modul tizimi va mustaqil ta’lim bo‘yicha asosiy adabiyotlar tahlili Muallif/Manba Tadqiqotning asosiy Kredit-modul tizimi Mustaqil ta’limga yo‘nalishi bilan bog’liqligi qo‘shgan hissasi Tretyakov P.I., Pedagogik jarayonda Kredit-modul tizimi Talabalarning o‘quv Kamaliyev R.M. mustaqil ta’limni tashkil mustaqil ishlarni faoliyatini individualizatsiya etishning nazariy tizimlashtirish, nazorat qilish, shaxsiy mas’uliyatini

asoslari va amaliy qilish va baholashda oshirish va faollashtirish mexanizmlari. samarali vosita mexanizmlarini ishlab ekanligini ko‘rsatadi. chiqqan. Omonov J., Oliy ta’limda kredit- Tizimning ta’lim Modullar doirasida mustaqil Abduxalilov A. modul tizimini joriy sifatini oshirish, o‘quv topshiriqlar hajmini aniq etishning milliy jarayonini belgilash orqali talabalar tajribasi, afzalliklari va moslashuvchan qilish mustaqilligini yuzaga kelayotgan va xalqaro rag’batlantirish usullarini muammolar. standartlarga taklif etgan. integratsiyalashuvdagi rolini tahlil qilgan. Mirzayeva N.L. Bo‘lajak musiqa Musiqa ta’limida Talabalarning mustaqil o‘qituvchilarining individual o‘quv ijodiy izlanishlari, repertuar kasbiy traektoriyalarini tanlash, tahlil qilish va ijro kompetensiyalarini yaratishda kredit- etish bo‘yicha rivojlantirishda modul tizimining ko‘nikmalarini innovatsion salohiyatini ochib shakllantirishga alohida yondashuvlar va bergan, ijodiy ahamiyat bergan. zamonaviy erkinlikni ta’minlashga texnologiyalar. e’tibor qaratgan. Karimova G.S. Talabalarda o‘z-o‘zini Kredit-modul tizimi Mustaqil ta’lim boshqarish va o‘quv sharoitida talabalardan samaradorligini oshirish motivatsiyasini yuqori darajada uchun talabalarga vaqtni shakllantirishning mustaqillik, boshqarish, o‘quv psixologik-pedagogik tashabbuskorlik va resurslaridan samarali asoslari va shart- o‘z-o‘zini tashkil etish foydalanish va o‘z-o‘zini sharoitlari. talab etilishini asoslab baholash bo‘yicha amaliy bergan. tavsiyalar bergan.

METODOLOGIYA Tadqiqot metodologiyasi aralash usulga asoslangan bo‘lib, u kredit-modul tizimi sharoitida bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining mustaqil ta’limini tashkil etish imkoniyatlarini chuqur o‘rganishga qaratilgan. Ushbu yondashuv miqdoriy va sifat tahlil usullarini uyg’unlashtirib, mavzuga keng qamrovli yondashuvni ta’minlaydi. Tadqiqotning empirik bosqichida O‘zbekiston Respublikasining bir nechta oliy ta’lim muassasalarida musiqa ta’limi yo‘nalishida tahsil olayotgan talabalar (N=380) va professor-o‘qituvchilar (N=50) ishtirokida standartlashtirilgan so‘rovnomalar o‘tkazildi. So‘rovnomalar mustaqil ta’limga bo‘lgan munosabat, kredit-modul tizimining afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, uning musiqa ta’limidagi o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan edi. Sifat tahlili uchun tanlangan universitetlarning musiqa fakultetlarida faoliyat yuritayotgan yetakchi mutaxassislar va tajribali o‘qituvchilar bilan yarimstrukturalashtirilgan intervyular o‘tkazildi. Intervyular mustaqil ta’limni tashkil etishda kredit-modul tizimining pedagogik imkoniyatlari, mavjud muammolar va ularni hal etish yo‘llari haqidagi ekspert fikrlarini yig’ishga xizmat qildi. Bundan tashqari, musiqa ta’limi bo‘yicha amaldagi o‘quv rejalari, dasturlar va o‘quvuslubiy materiallar chuqur tahlil qilinib, kredit-modul tizimi asosida mustaqil ta’limni samarali tashkil etish mexanizmlari o‘rganildi. To‘plangan miqdoriy ma’lumotlar statistik usullar (SPSS dasturi yordamida ANOVA va korrelyatsiya tahlili) bilan, sifat ma’lumotlari esa tematik tahlil yordamida kompleks tahlil qilindi. Tadqiqotda ishtirokchilarning huquqlari va shaxsiy ma’lumotlari maxfiyligi ta’minlandi.

NATIJALAR O‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining mustaqil ta’limini tashkil etishda kredit-modul tizimining (KMT) muhim imkoniyatlarini yaqqol namoyish etdi. Tajriba-sinov ishlari davomida talabalarning mustaqil o‘rganish ko‘nikmalari sezilarli darajada oshgani kuzatildi. Xususan, KMT joriy etilgan guruhlarda talabalarning o‘quv adabiyotlari bilan ishlash, ma’lumotlarni tahlil qilish va ijodiy yondashuvni qo‘llash qobiliyatlari 25-30% ga yaxshilangani aniqlandi. So‘rovnomalar natijalariga ko‘ra, talabalarning 85% dan ortig’i KMT ularning o‘quv jarayoniga bo‘lgan motivatsiyasini oshirganini va shaxsiy o‘quv traektoriyalarini shakllantirishda ko‘proq erkinlik berganini ta’kidladi. Bu esa musiqa ta’limi yo‘nalishida o‘ziga xos ijodiy yondashuvlarni rivojlantirishga zamin yaratdi. Amaliy mashg’ulotlarda KMT doirasida mustaqil bajarilgan loyihalar va tadqiqot ishlari talabalarning kasbiy kompetensiyalarini, ayniqsa, asbobda chalish, vokal ijro etish va musiqa nazariyasini chuqur o‘zlashtirish borasidagi malakalarini sezilarli darajada oshirdi. O‘rtacha ballar statistikasi KMT qo‘llanilgan guruhlarda o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari nazorat guruhlariga nisbatan 15-20% yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Bu natijalar KMT ning kelajak musiqa o‘qituvchilarini tayyorlashdagi samaradorligini tasdiqlaydi. Kredit-modul tizimining bo‘lajak musiqa o‘qituvchilari mustaqil ta’limiga ta’siri natijalari

O‘quv jarayonining jihati An’anaviy ta’lim tizimi Kredit-modul ta’lim tizimi Mustaqil ishni tashkil Qat’iy belgilangan, nazoratga Moslashuvchan, talabaning etish asoslangan, talaba tanlov individual ehtiyojlariga imkoniyati cheklangan. yo‘naltirilgan, mustaqil rejalashtirish imkoniyati keng. O‘qitish metodikasi va Asosan ma’ruzalar, standart Modulli dasturlar, zamonaviy resurslari darsliklar, cheklangan raqamli axborot-kommunikatsiya resurslar. texnologiyalari (AKT), keng elektron resurslar bazasi. Baholash va nazorat Davriy nazoratlar, yakuniy Ball-reyting tizimi, oraliq va imtihonlar, ko‘pincha jarayon yakuniy baholash, talabaning emas, natijaga qaratilgan. faolligi va erishgan kreditlari asosida, shaffoflik. Kompetensiyalarni Asosan nazariy bilim va ijrochilik Shaxsiy va kasbiy rivojlantirish ko‘nikmalariga urg’u, tanqidiy kompetensiyalarni rivojlantirish, fikrlash kam rag’batlantirilgan. ijodiy va tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini shakllantirish. O‘quv motivatsiyasi va Tashqi rag’batlantirishga bog’liq, Talabaning o‘z ta’lim mas’uliyat ba’zan majburiy hisoblanadi, traektoriyasini tanlash imkoniyati, mas’uliyatni shakllantirish sust. ichki motivatsiyani oshirish, o‘zlashtirishga va o‘z-o‘zini boshqarishga mas’uliyatni kuchaytirish.

MUHOKAMA Kredit-modul tizimi bo‘lajak musiqa o‘qituvchilarining mustaqil ta’limini tashkil etishda muhim imkoniyatlar yaratadi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, ushbu tizim talabalarga o‘z o‘quv traektoriyasini shakllantirish, o‘quv yuklamasini mustaqil boshqarish va shaxsiy qiziqishlariga mos keladigan fanlarni tanlash imkonini beradi. Bu esa ularning mas’uliyatini oshirib, o‘z-o‘zini rivojlantirish, shuningdek, tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlaydi. Musiqa o‘qituvchilari nafaqat nazariy bilimlarni chuqur egallaydi, balki ijodiy fikrlash, musiqiy muammolarni yechish va innovatsion pedagogik yondashuvlarni qo‘llash qobiliyatini ham samarali shakllantiradi. Ushbu topilmalar zamonaviy pedagogik yondashuvlar va xalqaro ta’lim standartlariga to‘liq mos keladi. Tadqiqotimiz shuni tasdiqladiki, kredit-modul tizimi mustaqil ta’lim jarayonini faollashtirib, talabalarning o‘zlashtirish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Xususan, musiqa pedagogikasi fanlarida modulli yondashuv talabalarga murakkab mavzularni bosqichma-bosqich o‘zlashtirish, amaliy ko‘nikmalarni chuqurlashtirish, ijrochilik mahoratini takomillashtirish va ijodiy loyihalarni amalga oshirish uchun keng sharoit yaratadi. Bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatida raqobatbardosh bo‘lishiga zamin yaratadi. Garchi tizimning afzalliklari ko‘p bo‘lsa-da, uning to‘liq salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun pedagogik va metodik qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish, jumladan,

interaktiv o‘quv materiallarini ishlab chiqish zarur. Kelajakdagi tadqiqotlar kreditmodul tizimi sharoitida musiqa ta’limining o‘ziga xos xususiyatlarini, ayniqsa talabalarning ijodiy jarayonlarini baholash mexanizmlarini chuqurroq o‘rganishga qaratilishi mumkin.

XULOSA Ushbu tadqiqot kelajak musiqa oʻqituvchilarining mustaqil taʼlimini tashkil etishda kredit-modul tizimining salohiyatini chuqur oʻrganib chiqdi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, mazkur tizim talabalarga oʻquv jarayonini individual tarzda rejalashtirish, oʻzlashtirish tezligini belgilash va materialga chuqurroq yondashish imkoniyatini beradi. Bu ularda mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va kasbiy mas’uliyatni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kredit-modul tizimi, ayniqsa, musiqa taʼlimi kontekstida, talabalarning ijodiy salohiyatini roʻyobga chiqarish va amaliy koʻnikmalarini rivojlantirish keng imkoniyatlar yaratadi. Talabalar oʻz qiziqishlaridan kelib chiqib, qoʻshimcha modullarni tanlashlari, ijodiy loyihalarda ishtirok etishlari va oʻz ijro mahoratini mustaqil ravishda oshirishlari mumkin. Bu ularning kelajakdagi pedagogik faoliyatida zarur innovatsion yondashuvlarni egallashiga yordam beradi. Tizimning moslashuvchanligi talabalarga oʻz kuchli tomonlarini aniqlash va ularni rivojlantirishga qaratilgan oʻquv yoʻnalishlarini shakllantirishga imkon beradi. Xulosa qilib aytganda, kredit-modul tizimi boʻlajak musiqa oʻqituvchilarini zamonaviy taʼlim talablariga javob beradigan, mustaqil va ijodkor mutaxassislar sifatida tayyorlashda fundamental vosita hisoblanadi. U oʻqituvchi-talaba munosabatlarida ham yangi yondashuvlarni ragʻbatlantirib, talabaning faolligi va subyektligini oshiradi. Shu bois, ushbu tizimni musiqa taʼlimi jarayoniga toʻliq integratsiya qilish kelajak avlod musiqa pedagoglarining sifatini oshirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi.