BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MILLIY MUSIQA ESHITISH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH

Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda milliy musiqaga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otish, tinglash madaniyatini shakllantirish va ushbu jarayonda qo‘llaniladigan zamonaviy pedagogik metodlar haqida so‘z boradi.

BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MILLIY MUSIQA ESHITISH KO‘NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH

Tajiboyev Elmurod Maxmudjonovich NamDPI ART pedagogika kafedrasi (PhD) dotsenti Karimova Gulsanam Rahimjon qizi Namangan davlat pedagogika instituti Musiqiy ta’lim yo'nalishi 3-bosqich talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarda milliy musiqaga bo‘lgan qiziqishni uyg‘otish, tinglash madaniyatini shakllantirish va ushbu jarayonda qo‘llaniladigan zamonaviy pedagogik metodlar haqida so‘z boradi. Kalit so‘zlar: milliy musiqa, idrok, eshitish ko‘nikmasi, xalq kuylari, estetik tarbiya, musiqiy meros. Kirish Musiqa san’ati inson ontogenezining ilk bosqichlaridan boshlab uning ruhiy dunyosi, emotsional intellekti va estetik tafakkurini shakllantiruvchi eng qudratli vositalardan biri hisoblanadi. Xususan, boshlang‘ich sinf yoshidagi o‘quvchilarda musiqiy idrokning shakllanishi ularning kognitiv rivojlanishi va ijtimoiy adaptatsiyasi bilan uzviy bog‘liqdir. Ushbu davrda bolalarning asab tizimi va eshitish analizatorlari nihoyatda sezgir bo‘lib, tashqi akustik stimullarga nisbatan yuqori darajadagi egiluvchanlikni namoyon etadi. Binobarin, ta’lim jarayoniga milliy musiqa namunalarini ilmiy asoslangan pedagogik texnologiyalar yordamida tatbiq etish o‘quvchilarning milliy o‘zlikni anglash darajasini oshirish bilan birga, ularning badiiy didini tizimli ravishda tarbiyalaydi. Ilmiy yondashuv nuqtai nazaridan, milliy musiqani tinglash jarayoni shunchaki passiv eshitish emas, balki murakkab psixofiziologik faoliyatdir. Milliy kuylarning ritmik tuzilishi, cholg‘u asboblarining o‘ziga xos tembri va ohanglar diapazoni bolada akustik diqqatni jamlash ko‘nikmasini yuzaga keltiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, milliy musiqiy merosimizga asoslangan dars mashg‘ulotlari o‘quvchilarning analitik fikrlash qobiliyatini o‘stiradi, chunki har bir xalq kuyi o‘zida tarixiy xotira va falsafiy mazmunni mujassam etadi. Bu jarayonda o‘qituvchi o‘quvchi idrokini yo‘naltiruvchi moderator vazifasini o‘tab, musiqiy asarning strukturaviy va mazmuniy qatlamlarini ochib berishi lozim. Musiqiy idrokning rivojlanishi bevosita estetik tarbiya bilan aloqador bo‘lib, u bolaning axloqiy qiyofasiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Milliy musiqani tushunish va uni qadrlash ko‘nikmasi o‘quvchida vatanparvarlik tuyg‘usini mavhum tushunchadan real his-tuyg‘uga aylantiradi. Ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi

namunalari va klassik asarlar orqali bolada milliy madaniyatga nisbatan daxldorlik hissi uyg‘onadi. Shu boisdan, ta’lim tizimida milliy musiqani o‘qitishda an’anaviy metodlardan voz kechgan holda, zamonaviy psixopedagogik yondashuvlarni, jumladan, sinkretik tahlil va musiqiy-obrazli interpretatsiya usullarini qo‘llash dolzarb hisoblanadi. Bu o‘z navbatida, o‘sib kelayotgan yosh avlodning ma’naviyaxloqiy immunitetini mustahkamlashda muhim strategik ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida milliy musiqa idrokini shakllantirish jarayoni pedagogik psixologiya va musiqiy ta’lim metodikasining o‘zaro integratsiyalashgan tizimi sifatida namoyon bo‘ladi. Kichik maktab yoshidagi bolalarda kognitiv jarayonlarning jadal rivojlanishi, xususan, emotsional intellektning shakllanishi milliy musiqiy merosni o‘rganish uchun qulay zamin yaratadi. Bu bosqichda musiqa tinglash shunchaki eshitish akti emas, balki asarning badiiy-estetik mazmunini anglash, uning janriy xususiyatlarini farqlash va milliy koloritni his qilish bilan bog‘liq murakkab intellektual faoliyatdir. Ilmiy nuqtai nazardan yondashganda, bu jarayon o‘quvchining ichki ruhiy kechinmalarini tashqi akustik stimullar bilan muvofiqlashtirishni talab etadi. Musiqani hissiy idrok etish bosqichi bolaning musiqiy tafakkurini uyg‘otishdagi ilk fundamental qadamdir. Bola kuyni tinglash jarayonida uning dinamikasi, sur’ati va lad tuzilishini o‘zining hayotiy tajribasi va hissiyotlari bilan bog‘laydi. Milliy kuylardagi mahzunlik, shodlik yoki qahramonlik motivlarini ajrata olish uchun o‘quvchida assotsiativ fikrlash rivojlangan bo‘lishi lozim. Bu borada "Musiqiy rasm" metodi psixopedagogik jihatdan o‘ta samarali hisoblanib, u bolaga eshitgan tovushlarini vizual obrazlarga ko‘chirish imkonini beradi. Ranglar va chiziqlar orqali musiqiy asarning ichki energiyasini tasvirlash o‘quvchining sinestetik qobiliyatlarini o‘stiradi. Bu metodika orqali bola musiqaning mavhum tabiatini aniqroq tushunishni boshlaydi va undagi har bir o‘zgarishni his qilish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Milliy cholg‘u asboblari bilan tanishtirish o‘quvchining tembral eshitish qobiliyatini rivojlantirishga xizmat qiladi. Dutorning mayin sadosi, nayning nolali tovushi, g‘ijjakning dardli ohangi yoki doiraning jo‘shqin ritmi bolada milliy musiqaga xos akustik manzarani shakllantiradi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, cholg‘ular sadosini farqlash o‘quvchining diqqat konsentratsiyasini oshiradi va unda analitik kuzatuvchanlikni shakllantiradi. Har bir cholg‘uning o‘ziga xos tovush chiqarish xususiyatlarini o‘rganish orqali o‘quvchi milliy ijrochilik maktablarining boyligini anglab yetadi. Bu bosqichda darslarda jonli ijro yoki yuqori sifatli audioyozuvlardan foydalanish o‘quvchining estetik idrokini boyitadi.

Janrli farqlash jarayoni o‘quvchilarda milliy musiqiy merosning tizimli tasavvurini yaratishga qaratilgan. Xalq og‘zaki ijodi namunalari bo‘lgan alla, lapar va yallalarning hayotiy kontekstini tushuntirish orqali bolada musiqa va hayot bog‘liqligi haqida tushuncha hosil bo‘ladi. Masalan, allaning relaksatsion tabiatini his qilish yoki laparning muloqotga asoslangan tuzilishini tahlil qilish bolaning ijtimoiy-madaniy bilimlarini kengaytiradi. Janrlar o‘rtasidagi farqni anglash o‘quvchining mantiqiy xulosalar chiqarish qobiliyatini charxlaydi. Bu esa o‘z navbatida musiqiy asarning shakli va mazmuni o‘rtasidagi dialektik aloqani tushunishga yordam beradi. Metodik tavsiyalarning dars jarayoniga tatbiq etilishi ta’lim samaradorligini kafolatlovchi asosiy omillardan biridir. Interaktiv o‘yinlar, xususan, "Kuyning davomini top" yoki "Sehrli cholg‘u" kabi usullar darsning emotsional muhitini yaxshilaydi va bolalarning faolligini oshiradi. O‘yin shaklidagi ta’lim kichik maktab yoshidagi bolalar uchun tabiiy ehtiyoj bo‘lib, u murakkab musiqiy nazariyalarni sodda va qiziqarli tarzda o‘zlashtirishga yordam beradi. Bunday yondashuv o‘quvchida milliy musiqaga nisbatan ijobiy motivatsiyani shakllantiradi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish musiqa darslarini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi. Maqom ijrochilari yoki xalq ansambllarining videolavhalarini namoyish etish orqali o‘quvchida vizual va auditor xotira sintezi yuzaga keladi. Bu jarayonda bolalar nafaqat musiqani eshitadilar, balki ijrochi mahoratini, kiyinish madaniyatini va sahna etikasi kabi elementlarni ham o‘zlashtiradilar. AKT vositalari darsning ko‘rgazmaliligini ta’minlash bilan birga, milliy qadriyatlarni zamonaviy ruhda yetkazib berishga xizmat qiladi. Suhbat usuli esa o‘quvchining nutqini va o‘z fikrini mustaqil ifodalash ko‘nikmasini rivojlantiradi. Musiqiy asar tahlili jarayonida beriladigan "Bu kuy sizga nimalarni eslatdi?" kabi ochiq savollar bolaning tasavvur dunyosini kengaytiradi. Savol-javoblar orqali o‘quvchi musiqiy asarning mohiyatini chuqurroq tahlil qilishga o‘rganadi. Bu usul o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi sub’ekt-ob’ekt munosabatlarini samarali yo‘lga qo‘yishga yordam beradi. Natijada, milliy musiqa tinglash ko‘nikmasi shunchaki darslik talabi emas, balki o‘quvchining shaxsiy ehtiyoji va madaniy darajasining bir qismiga aylanadi. Xulosa Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida milliy musiqa tinglash va uni idrok etish ko‘nikmalarini rivojlantirish shunchaki estetik ta’limning bir qismi emas, balki barkamol shaxs ma’naviyatini shakllantirishning fundamental poydevori hisoblanadi. Ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan yondashganda, ushbu jarayon bolaning intellektual va ruhiy rivojlanishida strategik

ahamiyatga ega bo‘lib, u yosh avlodning madaniy kodi va milliy identitetini saqlab qolishga xizmat qiladi. Musiqiy idrokning tizimli ravishda shakllantirilishi o‘quvchida nafaqat badiiy didni, balki axloqiy qadriyatlarni ham mustahkamlaydi, bu esa globallashuv sharoitida o‘ta dolzarb pedagogik vazifadir. Ushbu jarayonning izchilligi va metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi o‘quvchining axborot oqimidagi turli xil musiqiy yo‘nalishlarga nisbatan tanqidiy tafakkurini shakllantiradi. Natijada, bola "ommaviy madaniyat" niqobi ostida kirib kelayotgan, mazmunan sayoz va badiiy qiymatga ega bo‘lmagan yot g‘oyalarni haqiqiy san’at namunalaridan mustaqil ravishda ajrata olish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Milliy kuylarimizdagi ichki falsafa, ohanglar tizimi va cholg‘ular sadosi bolaning ma’naviy immunitetini kuchaytiruvchi filtr vazifasini o‘taydi. Bu esa o‘z navbatida yoshlarda milliy g‘urur va vatanparvarlik tuyg‘ularini nazariy tushunchadan real hayotiy pozitsiyaga aylantiradi. Shunday ekan, boshlang‘ich ta’lim bosqichida milliy musiqa tinglash madaniyatini yuksaltirish zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi kerak. Dars jarayonida innovatsion texnologiyalar va an’anaviy merosning uyg‘unligi o‘quvchining ichki dunyosini boyitadi, uning emotsional barqarorligini ta’minlaydi va estetik ideallarini to‘g‘ri yo‘naltiradi. Milliy musiqani anglash orqali shakllangan ma’naviy poydevor kelajakda shaxsning jamiyatdagi madaniy o‘rnini belgilab beradi va uning milliy qadriyatlarga sodiq qolishini kafolatlaydi. Ushbu yo‘nalishdagi ishlarni muntazam takomillashtirib borish xalqimizning ko‘p asrlik musiqiy xazinasini kelajak avlodlarga bezavol yetkazishning eng ishonchli yo‘lidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati: