O‘QUVCHI YOSHLARNING ESTETIK KAMOLOTIDA MUSIQANING O‘RNI

ushbu maqolada musiqa san‘atining o‘quvchi yoshlarda estetik dunyoqarash, badiiy did va ma‘naviy tarbiyani shakllantirishdagi roli yoritilgan. Musiqa orqali yosh avlodda go‘zallikni his qilish, badiiy qadriyatlarni anglash, madaniy merosga hurmat ruhini shakllantirish jarayonlari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, ta‘lim muassasalarida musiqa ta‘limining samaradorligini oshirish, estetik tarbiyani musiqiy mashg‘ulotlar orqali chuqurlashtirish yo‘llari bayon etiladi. Tadqiqot natijalari musiqaning estetik kamolotdagi o‘ziga xos o‘rnini namoyon etadi.

OʻQUVCHI YOSHLARNING ESTETIK KAMOLOTIDA MUSIQANING O‘RNI A’zamova Muhlisaxon A’zam qizi Namangan davlat pedagogika instituti magistranti

Annotatsiya: ushbu maqolada musiqa san'atining oʻquvchi yoshlarda estetik dunyoqarash, badiiy did va ma'naviy tarbiyani shakllantirishdagi roli yoritilgan. Musiqa orqali yosh avlodda goʻzallikni his qilish, badiiy qadriyatlarni anglash, madaniy merosga hurmat ruhini shakllantirish jarayonlari tahlil qilinadi. Maqolada shuningdek, ta'lim muassasalarida musiqa ta’limining samaradorligini oshirish, estetik tarbiyani musiqiy mashgʻulotlar orqali chuqurlashtirish yoʻllari bayon etiladi. Tadqiqot natijalari musiqaning estetik kamolotdagi o‘ziga xos o‘rnini namoyon etadi. Kalit so’zlar: musiqa san'ati, estetik kamolot, o‘quvchi yoshlar, badiiy tarbiya, madaniy meros, musiqiy ta’lim, ma’naviy-axloqiy tarbiya. Har qanday jamіyatda yosh avlod tarbіyasі davlat oldіda turgan eng dolzarb masalalardan bіrі bo‘lіb kelgan. Chunkі, jamіyatnіng jamіyat sіfatіda ravnaq topіshі va rіvojlanіshі ana shu kelajak avlodі tarbіyasіga bog‘lіq. Ma’lumkі, tarbіya shaxsnі jamіyatdagі іjtіmoіy-іqtіsodіy іshlab chіqarіsh munosabatlarіga tayyorlash, shunіngdek, unіng ma’navіy, aqlіy, jіsmonіy va musіqіy rіvojlanіshіga muntazam ta’sіr etіb boruvchі uzluksіz jarayon. Endіlіkdagі asosіy vazіfa ana shu yoshlarga ta’lіm va tarbіya berіsh, ularnіng kuch va sadoqatіnі ana shu Vatanga muhabbat, yurt tіnchlіgі va osoyіshtalіgі, respublіka mustaqіllіgіnі mustahkamlash yo‘lіda safarbar etіshdіr. Bunі dunyonіng ko‘pgіna davlatlarі qatorі O‘zbekіston Respublіkasі hukumatіnіng olіb borayotgan odіlona sіyosatі natіjasіda amalga oshіrіlayotgan keng іshlar ko‘lamіda payqash qіyіn emas.18 Qadіmgі davrlarda musіqa san’atіnі o‘zіga kasb qіlmoqchі bo‘lgan yoshlar usta san’atkorga shogіrd tushіb, yіllar mobaynіda unіng uyіda yashab, nafaqat ustoznіng san’at bobіdagі mahoratіnі, balkі unіng barcha yaxshі fazіlatlarіnі o‘zіga sіngdіrіb olgan. Vaqt o‘tіshі bіlan ustoz-shogіrd an’anasі mahorat maktablarіnіng vujudga kelіshіda poydevor vazіfasіnі o‘tagan. Bunday maktablarnіng samaralі faolіyatі mazmunіda shaxsnі jamіyatda kamol topіshі va o‘z o‘rnіnі belgіlashіda musіqa haqіqіy ma’nodagі kasbіy tarbіya vosіtasі ekanlіgі o‘z іfodasіnі topdі. O‘zbek xalqіnіng yuksak mіllіy qadrqіmmatі, or-nomusі va shon-sharafі unіng o‘ta mehrіbonlіgі va sof vіjdonlіgіga asoslangandіr. Farzand tug‘іlіshі bіlan unga alla orqalі ota-onanіng orzu umіdlarі, hіs’hayajonlarі, o‘y-kechіnmalarі ohang orqalі sіngdіrіlіb borіladі. Bola ulg‘ayіb borgan sarі unga turlі janrdagі qo‘shіq-aytіm va

Hamroqulov Naimjon Baxronovich, Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, SJIF 2023 = 6.131 / ASI Factor = 1.7, (E)ISSN:2181-1784 www.oriens.uz 3(6), June, 2023.

kuy-ohanglar hamroh bo‘ladі. Qo‘shіq aytіmnіng kuy-ohang va she’rіy ma’no mazmunі o‘sіb kelayotgan yosh avlodnі o‘z tarbіyasіga oladі. Bolanіng hattі harakatlarіda namoyon bo‘la boshlaydі. Bu jarayonda farzandlarіmіz qanday kuy qo‘shіq eshіtayotganlіgі orqalі unіng xattі-harakatlarіdagі o‘zgarіshlarnі kuzatіb borіsh mumkіn bo‘ladі. Yosh avlodni yuksak madaniyatli estetik didi yuqori darajada rivojlangan komil insonlar qilib tarbiyalashda musiqa ta’limining ahamiyati beqiyosdir.Xususan o’zbek musiqa san’ati bu borada katta imkoniyatlarga egadir. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimov o’zining “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” asarida navqiron avlod tarbiyasi haqida gapirar ekan “ Eng muhimi bugungi kunda musiqa san’ati navqiron avlodimizning yuksak ma’naviyat ruhida kamol topishida boshqa san’at turlariga qaraganda ko’proq va kuchliroq tasir ko’rsatmoqda”19 deb ta’kidlagan edi. O‘quvchilarning musiqa san’atiga qo‘shiq kuylash orqali olib kirish, musiqiy estetik tarbiyasining yangi yo‘llarini izlash, uni nazariy jihatdan asoslab berish, musiqiy pedagogikaning doimo diqqat markazida bo‘lgan muammolaridir. Qo‘shiq kuylash har - bir bola uchun estetik hissiyotlar, kayfiyatlar va badiiy ehtiyojlarini ifodalashning oddiy va tabiiy yo‘lidir. Qo‘shiqning ifodasi, ijrosi bolalarning hissiy ta’sirchanligini o‘stirib, musiqiy obrazlarni yanada chuqurroq tushunishlariga, ularda musiqa madaniyatini tarkib toptirishda yordam beradi. Qo‘shiq kuylash tufayli bolalarda metodik garmonik, eshituv musiqiy xotira, matnining badiiy mazmunini tushunish kabi qobiliyatlari rivoj topadi, kuylash apparati mustahkamlanadi. Qon aylanish yaxshilanadi. Bolalar qo‘shiqchiligi nafaqat mahsus pedagogikaning tadqiqot predmeti, balki estetika, metodika, psixologiya, fiziologiya, san’atshunoslik sohalari ham qo‘shiqchilikning ko‘pgina jihatlarining tadqiqi bilan shug‘ullanadi. Hozirgi davrda bolalar vokal tarbiyasi asosan umumta’lim maktablarida musiqa madaniyati darslarida zamoaviy (xor) aytish faoliyati sinfdan tashqari xor, maqom, falklor ansamllari asosida olib boriladi. Jamiyatning kelajagi, ravnaqi va taraqqiyoti tarbiya bilan bevosita bog‘liqdir. Zero, tarbiya inson tafakkurini yuksaltiradi. Bolalarda O‘zbekona milliy g‘ururni ma’naviy ongni yuksaltirish, uning milly an’analariga, tilimiz va madaniyatimizga muhabbat va hurmat ruxida tarbiyalash, tarbiya muammolarini to‘la hal qilish pedagoglar oldiga qo‘yilgan asosiy vazifalardan biridir. Tarbiya, xususan milliy tarbiya, davlat va jamiyat taraqqiyotida muhim o‘rinni egallaydi. O‘zbek xalqining tarixiga nazar tashlansa, bir umr tarbiya muammosini hal qilish asosiy o‘rinni

1Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent. “Ma’naviyat” 2008 yil

egallagan. Mashxur Yusuf Xos Hojib, Al-Beruniy, Al-Farobiy singari olimu-u shoirlarimiz o‘z asarlarida ham tarbiya masalasida alohida e’tibor berishgan.20 Zamonaviy ta’lim jarayonining asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarning estetik didini shakllantirish, ularni go‘zallikni anglashga, qadrlashga va yaratishga o‘rgatishdir. Bu jarayonda musiqa san’ati eng ta’sirchan vositalardan biri sifatida alohida o‘rin egallaydi. Musiqa inson qalbiga bevosita ta’sir etadi, ruhiy olamni boyitadi, ma’naviy kamolotga zamin yaratadi. Ayniqsa, o‘quvchi yoshlarning shakllanish davrida musiqaning roli ulkan bo‘lib, ularning dunyoqarashi, axloqiy qadriyatlari va estetik zavqini tarbiyalashda beqiyos ahamiyatga ega. Musiqa orqali o‘quvchilarda go‘zallikni his qilish, badiiy ifodaning nozik tomonlarini anglash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni qadrlash hissi shakllanadi. Bolalar qo‘shiqlari, xalq kuy-qo‘shiqlari, klassik asarlar, zamonaviy musiqiy namunalar yoshlarning didini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘quvchi musiqa darslarida nafaqat eshitish va ifodalash orqali san’at bilan tanishadi, balki ijodkorlik faoliyatiga ham kirishadi. Bu esa uning o‘z fikrini estetik shaklda ifodalash, his-tuyg‘ularini boshqalar bilan bo‘lishish qobiliyatini oshiradi. O‘quvchilarning estetik kamolotini ta’minlashda musiqa ta’limining tizimli tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Musiqa fanini o‘qitishda quyidagi maqsadlar ko‘zda tutiladi: • o‘quvchilarda musiqiy eshituv, ritm va intonatsiyani rivojlantirish; • xalq og‘zaki ijodiga hurmat uyg‘otish; • milliy va jahon musiqiy merosini tushunishga yo‘naltirish; • musiqiy madaniyat va axloqiy qadriyatlarni uyg‘un holda singdirish. Shuningdek, musiqiy to‘garaklar, tanlovlar va kontsertlar orqali o‘quvchilarning musiqaga bo‘lgan qiziqishi va ijodiy faoliyati yanada oshadi. Bu orqali ular ijtimoiy faol, ma’naviy yetuk, estetik qarashlarga ega bo‘lgan shaxs sifatida shakllanadi. Barcha oʻquv fanlari qatori musiqiy taʼlimda ham milliy musiqiy meroslardan toʻlaqonli foydalanish imkonini beradi. Bular ommaviy xalq kuy va qoʻshiqlarida, xonanda va sozandalarning ijodiy faoliyatlari, maqom, shashmaqom, dostonlar hamda bugungi zamonaviy musiqiy faoliyatda oʻz aksini topadi. Musiqa sanʼatining bu kabi imkoniyatlari yangi avlodni tarbiyalashda, ularning barkamol boʻlib yetishishlarida oʻziga xos va takrorlanmas manba boʻlib xizmat qiladi. Musiqa taʼlimidan davlat taʼlim standartlari asosida yangi taʼlim mazmuni oʻquvchilarning musiqiy bilim va malakalari bilan birga ularda kuzatuvchanlik, xotirani mustahkamlash, obrazli tasavvur qilish, ijodkorlik, mustaqillik, tashabbuskorlik, badiiy va musiqiy did kabi xislatlarni rivojlantirishni taʼminlaydi.

AhmadjonYuldashyev Oltinoy Mahmudova, "Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal / ISSN 2181-063X Volume 4 Issue 1 / February 2023.

Oʻquvchilarning musiqiy estetik rivojlanishlari uchun oʻqituvchi oʻzining ish faoliyatida sidqidildan tayyorlanib, darslarni yuksak metodik darajada oʻtilishini taʼminlashi lozim. Zero, dars oʻqituvchidan katta irodaviy kuch, izlanish, hozirjavoblik hamda turli pedagogik vaziyatlarga tezda munosabat bildirishini talab etadi. Samarasiz, omadsiz dars, kamchiliklar uzoq vaqt oʻqituvchiga orom, halovat bermaydi, ortga nazar solib uning sabablarini qidirishga ehtiyoj sezadi. Musiqa madaniyati darsi – maktabda musiqa tarbiyasini tashkil etishning asosiy shaklidir. Musiqiy toʻgaraklar, fakultativ mashgʻulotlar ham amaliyotda boʻlsada, dars hech qachon oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydi. Musiqa madaniyati darslari musiqiy faoliyatning turli shakllarini oʻz ichiga oladi. Bular - ommaviy jamoaviy aytim, musiqiy ritmik harakatlarni bajarish, musiqa tinglash, savodxonlik, musiqa ijodkorligi, bolalar cholgʻu asboblarida chalish faoliyatidir. Musiqa darslari boshqa fanlar darslaridan oʻzining badiiyligi, qiziqarliligi va bolalarda koʻproq ijodiy zavq, emotsional tuygʻular va obrazli kechinmalar uygʻotishi bilan ajralib turadi. Musiqa, ayniqsa, bolalarning aqliy va axloqiy rivojlanishiga katta ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Zero, “Musiqa tarbiyasisiz bolalarga aqliy tarbiyani etarli darajada bajarib boʻlmaydi”. Shuning uchun musiqa darslari, eng avvalo, tarbiya darsidir. Badiiy tarbiya uning mantiqiy mazmunidir.21 Musiqa aniq vaqt oʻlchovi bilan bogʻlayotgan sanʼatdir. Ijro etilayotgan musiqa tempiga sozlanib, uning har bir elementini ilib olib tinglamasa, asar mukammal idrok etilmaydi. Shuning uchun klassik asarlarni ham bir qayta tinglaganda uning yangi badiiy qirralarini his etamiz. Musiqa vositasida ifodalanadigan his-tuygʻularni soʻz bilan ifodalash qiyin. “Qachonki soʻz ojizlik qilsa, musiqa yordamga keladi”. Uchinchidan, musiqa bolalarga faol estetik taʼsir koʻrsatadi, quvontiradi, ijobiy kechinmalar uygʻotadi. Yahshi, mazmunli, qiziqarli muciqa darsidan bolalar quvnoq, xursand boʻlib, xordiq chiqaradilar. Demak, agar musiqa darsi oxirgi darsda qoʻyilgan boʻlganda ham, bolalar hordiq chiqarib, charchoqlari tarqaladi.