Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
Konferensiya maqolasiOchiq kirish

O‘ZBEKISTON KULOLCHILIGIDA RANGLAR UYG‘UNLIGI VA TABIIY BO‘YOQLARNING AHAMIYATI

Oripov Bobirjon Badirjonovich, Tojiboyeva Ruxshona Bunyodbek qiziNamangan davlat pedagogika instituti https://ror.org/037z3rx482026

KonferensiyalarART PEDAGOGIKANING ZAMONAVIY PARADIGMALARI, RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari to‘plamiJild 1Son 2Sahifa 212–216

Annotatsiya

Ushbu maqolada O‘zbekiston an‘anaviy kulolchilik san‘atining ajralmas qismi bo‘lgan ranglar uyg‘unligi va tabiiy bo‘yoqlar tayyorlash texnologiyasi ilmiy-tadqiqiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Maqolada xomashyo manbalari, mineral va o‘simlik asosli pigmentlarning kimyoviy-texnik xususiyatlari hamda ularning amaliy san‘at asarlaridagi estetik vazifalari yoritilgan. Shuningdek, hududiy kulolchilik maktablarining (Rishton, G‘ijduvon, Xorazm) o‘ziga xos ranglar palitrasi va bu ranglarning zamonaviy kulolchilikdagi transformatsiyasi masalalari keng qamrovli tarzda bayon etilgan.

Boshqa tillarda

ruschaЗНАЧЕНИЕ ЦВЕТОВОЙ ГАРМОНИИ И НАТУРАЛЬНЫХ КРАСИТЕЛЕЙ В ГОНЧАРСТВЕ УЗБЕКИСТАНА

В данной статье с научно-исследовательской точки зрения анализируются гармония цветов и технология изготовления натуральных красителей, являющиеся неотъемлемой частью традиционного гончарного искусства Узбекистана. В статье освещены источники сырья, химико-технические свойства пигментов минерального и растительного происхождения, а также их эстетические функции в произведениях прикладного искусства. Кроме того, всесторонне изложены вопросы своеобразной цветовой палитры региональных гончарных школ (Риштан, Гиждуван, Хорезм) и трансформации этих цветов в современном гончарном искусстве.

inglizchaTHE IMPORTANCE OF COLOUR HARMONY AND NATURAL DYES IN UZBEKISTAN POTTERY

This article analyses, from a scientific and research perspective, colour harmony and the technology of preparing natural dyes, which form an integral part of the traditional pottery art of Uzbekistan. The article examines sources of raw materials, the chemical and technical properties of mineral- and plant-based pigments, and their aesthetic functions in works of applied art. It also presents in a comprehensive manner the distinctive colour palettes of the regional pottery schools (Rishton, Gijduvon, Khorezm) and the questions of the transformation of these colours in contemporary pottery.

Kalit so‘zlar

  • ta‘lim
  • san‘at
  • metodika
  • pedagogik yondashuv
  • ijodiy rivojlanish
  • estetik tafakkur

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

O‘ZBEKISTON KULOLCHILIGIDA RANGLAR UYG‘UNLIGI VA TABIIY BO‘YOQLARNING AHAMIYATI

Oripov Bobirjon Badirjonovich Namangan davlat pedagogika instituti Art pedagogika kafedrasi dotsenti Tojiboyeva Ruxshona Bunyodbek qizi Namangan davlat pedagogika instituti Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi yo‘nalishi 3- bosqich talabasi

Annotatsiya: Ushbu maqolada O‘zbekiston an’anaviy kulolchilik san’atining ajralmas qismi bo‘lgan ranglar uyg‘unligi va tabiiy bo‘yoqlar tayyorlash texnologiyasi ilmiy-tadqiqiy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Maqolada xomashyo manbalari, mineral va o‘simlik asosli pigmentlarning kimyoviy-texnik xususiyatlari hamda ularning amaliy san’at asarlaridagi estetik vazifalari yoritilgan. Shuningdek, hududiy kulolchilik maktablarining (Rishton, G‘ijduvon, Xorazm) o‘ziga xos ranglar palitrasi va bu ranglarning zamonaviy kulolchilikdagi transformatsiyasi masalalari keng qamrovli tarzda bayon etilgan. Kalit so‘zlar: Kulolchilik, ishqorli sir, tabiiy bo‘yoqlar, pigmentlar, lojuvard, gulkulol, oksid, mineral, badiiy uyg‘unlik, an’ana, innovatsiya, texnologiya, sirlash. O‘zbekiston zaminida shakllangan va asrlar osha sayqallanib kelayotgan kulolchilik san’ati nafaqat moddiy madaniyat namunasi, balki xalqimizning estetik dunyoqarashi, falsafiy mushohadalari va tabiat bilan uyg‘un yashash tamoyillarining oliy ko‘rinishidir. Kulolchilik mahsulotining badiiy qimmati uning shakli bilangina emas, balki undagi ranglar jilosi, sirlash mahorati va naqshlar mutanosibligi bilan belgilanadi. O‘zbek kulolchiligida rang shunchaki vizual element emas, u buyumga "jon" bag‘ishlovchi, uning hududiy mansubligini va ustaning ichki dunyosini ifodalovchi asosiy vositadir. Tarixan har bir kulolchilik markazi o‘zining maxfiy bo‘yoq tayyorlash retseptlariga ega bo‘lgan va bu sirlar "ustoz-shogird" an’anasi asosida avloddan-avlodga o‘tib kelgan. An’anaviy kulolchilikda ranglar uyg‘unligiga erishish murakkab texnologik jarayon bo‘lib, u eng avvalo tabiiy xomashyoni to‘g‘ri tanlashdan boshlanadi. O‘zbek kulollari qadimdan bo‘yoq va sir tayyorlashda faqat tabiiy minerallar, metall oksidlari va o‘simlik dunyosi ne’matlaridan foydalanganlar. Masalan, Farg‘ona vodiysining, xususan, Rishton kulolchilik maktabining dunyoga mashhur bo‘lishiga sabab bo‘lgan "ishqorli sir" (yoki koliyli sir) mutlaqo tabiiy jarayon mahsulidir. Bu sirni tayyorlash uchun cho‘l hududlarida o‘suvchi "qirqbo‘g‘in", "cho‘gan" yoki "sho‘ra" kabi o‘simliklar yig‘ilib, maxsus usulda yondiriladi. Hosil

bo‘lgan kul (ishqor) tarkibidagi kaliy, natriy va kalsiy birikmalari loy buyum yuzasida shaffof, shishasimon va juda mustahkam qatlam hosil qiladi. Ushbu texnologiyaning eng mo‘’jizaviy tomoni shundaki, ishqorli sir ostidagi ranglar o‘nlab, hatto yuzlab yillar davomida o‘zining dastlabki yorqinligini yo‘qotmaydi. Ranglar palitrasini shakllantirishda metall oksidlarining roli beqiyosdir. O‘zbekistonning turli hududlarida tuproq tarkibi va minerallar xilma-xilligi sababli ranglar jilosi ham turlicha shakllangan. Masalan, moviy va lojuvard ranglarni olish uchun mis oksidi (zang) va kobalt pigmentidan foydalanilgan. Mis oksidi ishqorli muhitda yorqin firuza rangni bersa, qo‘rg‘oshinli sir tarkibida yashil rangni namoyon qiladi. G‘ijduvon va Samarqand kulolchiligiga xos bo‘lgan issiq ranglar — sarg‘ish, jigarrang va qo‘ng‘ir tuslar esa temir oksidi (mumiya) hamda marganes minerallari yordamida hosil qilingan. Bu ranglar o‘zbek xalqining yerga, zaminga bo‘lgan sadoqatini, quyoshli o‘lkaning iliqligini aks ettiradi. Ushbu ranglar tizimi shunchaki tasodifiy tanlanmagan; ularda chuqur ramziylik mavjud. Moviy rang — osmon va suv, poklik va hayot manbayi ramzi bo‘lsa, yashil rang — tabiatning yangilanishi, jannatmonand hayot va ezgulik timsolidir. Jigarrang va sariq tuslar esa baraka, mo‘l-ko‘lchilik va insonning tuproqdan yaralganligi haqidagi falsafiy qarashlar bilan bog‘liqdir. Kulolchilikda tabiiy bo‘yoqlar bilan ishlash texnologiyasi o‘ta aniqlik va sabrni talab qiladi. Pigmentlarni tayyorlashda minerallarni hovonchada tuyish, ularni suvda tindirish va turli qo‘shimchalar bilan aralashtirish jarayonlari oylab vaqt olishi mumkin. Masalan, an’anaviy "gulkulol" (gul chizish bo‘yog‘i) tayyorlashda bo‘yoqning loy yuzasiga qanchalik chuqur singishi yoki pishirish jarayonida erib ketmasligi muhim ahamiyatga ega. Pishirish jarayoni esa rang genezisining yakuniy nuqtasidir. Xumbuzlarda (maxsus pechlarda) haroratning 900-1100 darajagacha ko‘tarilishi natijasida kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘ladi: xira va tushunarsiz ko‘ringan xom ashyo olov ta’sirida yorqin va shaffof san’at asariga aylanadi. Aynan shu bosqichda ustaning tajribasi, olovni qanday boshqarishi ranglarning tiniqligini belgilaydi. O‘zbekiston kulollari "olov bilan o‘ynashish" san’atini mukammal egallagan bo‘lib, ular kislorod yetishmasligi (tiklanish muhiti) orqali ranglarni yanada chuqurlashtirish yoki oksidlanish orqali ularni yoritish sirlarini bilishgan. Zamonaviy davrga kelib, an’anaviy kulolchilik san’atida yangi bir bosqich — an’ana va innovatsiya uyg‘unligi davri boshlandi. Bugungi kunda jahon bozorida ekologik toza va qo‘lda yasalgan buyumlarga talab oshishi bilan birga, tabiiy bo‘yoqlarga qaytish tendensiyasi kuzatilmoqda. Garchi zamonaviy kimyo sanoati tayyor pigmentlar va sirlarni taklif etayotgan bo‘lsa-da, haqiqiy ustalarning an’anaviy usulda olingan bo‘yoqlardan voz kechmagani tahsinga loyiq. Chunki kimyoviy bo‘yoqlar beradigan "sovuq" mukammallikdan ko‘ra, tabiiy

bo‘yoqlardagi "jonli" notekisliklar, ranglarning o‘zaro tabiiy o‘tishlari inson ruhiga yaqinroqdir. Hozirgi kunda Rishton ustalari tomonidan ishqorli sirni qayta tiklash, Xorazmda "badia" uslubini modernizatsiya qilish, G‘ijduvonda esa tabiiy pigmentlar asosida yangi dekorativ shakllar yaratish ishlari jadal olib borilmoqda. Ranglar uyg‘unligini ta’minlashda zamonaviy kulollar nafaqat klassik naqshlarni, balki ranglar orqali fazoviy kenglik yaratish, abstrakt kompozitsiyalar orqali ichki hissiyotlarni ifodalashga intilmoqdalar. Bu esa milliy kulolchilik san’atining nafaqat muzey ashyosi, balki yashayotgan va rivojlanayotgan tirik organizm ekanligini isbotlaydi. Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston kulolchilik san’atidagi ranglar olami — bu tabiat, texnologiya va inson qalbi birlashgan yagona san’at turidir. Tabiiy bo‘yoqlar bilan ishlash texnologiyasini chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodlarga bezavol yetkazish milliy o‘zlikni anglashning muhim shartlaridan biridir. Ranglardagi mutanosiblik, ularning sirlash texnikasi bilan uyg‘unligi o‘zbek kulolchiligini jahon madaniyati xazinasidagi eng yorqin sahifalardan biri sifatida saqlab qoladi. Kelajakda ushbu san’atni yanada rivojlantirish uchun qadimiy retseptlarni ilmiy asosda tadqiq etish, tabiiy pigmentlar manbalarini muhofaza qilish va zamonaviy dizayn bilan an’anaviy koloritni o‘zaro sintez qilish ustuvor vazifa bo‘lib qoladi. Zero, loydan yaratilgan bu mo‘’jizalardagi har bir rangda ona yerning harorati va xalqimizning boqiy merosi yashirin ekanligi shubhasizdir.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar31 ta adabiyot

  1. Komoldinov, S. J. O. (2026). The pedagogical significance of composition in pencil drawing lessons. European Journal of Economic Dynamics and Policy, 2(1), 21-24.
  2. Komoldinov, S. J. O. G. L., & Isaboyeva, M. I. Q. (2026). Manzara janrini o ‘rgatishda rangtasvir texnikalarining metodik qo ‘llanilishi. Science and Education, 7(2), 344-349.
  3. Jomoldin o’g’li, K. S. SCIENCE, RESEARCH AND DEVELOPMENT.
  4. Komoldinov, S. (2023, December). Qalamtasvir mashg’ulotlarida kompozitsiyaning ahamiyati. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE on the topic:“Priority areas for ensuring the continuity of fine art education: problems and solutions” (Vol. 1, No. 01).
  5. Rakhimov, K. (2023). The place of graphics in the fine arts. Solution of social problems in management and economy, 2(2), 5-8.
  6. Rakhimov, K. (2023). THE ROLE OF PORTRAIT ARTISTS IN FINE ARTS. Models and methods in modern science, 2(2), 13-19.
  7. Rakhimov, H. U. (2023). ANALYZING THE PROFESSIONAL QUALITIES OF FUTURE FINE ARTS TEACHERS BASED ON ART STUDIES. Экономика и социум, (1-1 (104)), 50-53.
  8. Pulatov, D. S., & Kh, R. U. (2019). On fine arts and its varieties. Вестник магистратуры, (4-4 (91)), 89-90.
  9. ogli Rakhimov, H. U. AJMR. AJMR.
  10. Oripov, B. B. (2025). Ideals of the third renaissance and their artistic expression in the fine art of Uzbekistan. Academic Journal of Science, Technology and Education, 1(8), 28-32.
  11. Oripov, B. B. (2025, December). INCREASING THE SCIENTIFIC COMPONENT OF THE ART OF POTTERY IN STUDENTS. In International Conference Platform (No. 6, pp. 134-137).
  12. Oripov, B. B. (2025). The connection of fine arts to biological science. Science and Education, 6(12), 621-626.
  13. BADIRJANOVICH, O. (2020). THE ROLE OF CERAMICS IN PROFESSIONAL TRAINING OF YOUNG PEOPLE IN THE MODERN EDUCATION SYSTEM. THE AMERICAN JOURNAL OF SOCIAL SCIENCE AND EDUCATION INNOVATIONS Учредители: The USA Journals, 2(9), 447-451.
  14. Oripov, B. (2025). O ‘QUVCHILARNING RUHIYATINI SHAKLLANTIRISHDA VA TARBIYALASHDA, XALQ AMALIY SAN’ATINING O ‘RNI. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 2, 4-3.
  15. Oripov, B. N. (2008). Tasviriy sanʼat taʼlimida didaktika.
  16. Oripov, B. N. (2006). Fine art and its teaching methodology. Tashkent-2005." SCIENCE- INTELLIGENCE.
  17. Oripov, B. (2004). Jahon san'ati tarixi. 3 qismli.
  18. Oripov, B. (2004). San'at tarixidan qisqacha izohli lug'at.
  19. Yuldashev, J. (2024). BO ‘LAJAK TARIX O ‘QITUVCHILARINI TAYYORLASH JARAYONIGA AKSIOLOGIK YONDASHUVNI JORIY ETISHNING METODIK XUSUSIYATLARI. Farg'ona davlat universiteti, (5), 6-6.
  20. Yuldashev, J. (2024). BOʻLAJAK TARIX OʻQITUVCHILARIDA AKSIOLOGIK POZITSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI. " ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ" международный научно-методический журнал, 1(9).
  21. Yuldashev, J. BO ‘LAJAK TARIX O ‘QITUVCHILARINING AKSIOLOGIK POZITSIYASINI RIVOJLANTIRISH METODIKASI. DENE TÁRBIYASÍ HÁM SPORT, 251.
  22. Ogli, Y. J. A. The Content of the Introduction of the Development of the Axiological Approach in Future History Teachers. JournalNX, 10(10), 34-38.
  23. Yuldashev, J. (2024). DEVELOPING THE AXIOLOGICAL POSITION OF FUTURE HISTORY TEACHERS–AS AN IMPORTANT DIRECTION OF HISTORY EDUCATION. Академические исследования в современной науке, 3(50), 33-36.
  24. Abdurakhimovich, Y. J. (2024, December). THE MAIN CRITERIA FOR DEVELOPING A SYSTEM OF VALUES IN THE TRAINING OF FUTURE HISTORY TEACHERS. In International Conference on Economics, Finance, Banking and Management (pp. 201-205).
  25. Abdurakhimovich, Y. J. (2024, December). THE MAIN CRITERIA FOR DEVELOPING A SYSTEM OF VALUES IN THE TRAINING OF FUTURE HISTORY TEACHERS. In International Conference on Economics, Finance, Banking and Management (pp. 201-205).
  26. Yuldashev, J. (2024). DEVELOPING THE AXIOLOGICAL POSITION OF FUTURE HISTORY TEACHERS–AS AN IMPORTANT DIRECTION OF HISTORY EDUCATION. Академические исследования в современной науке, 3(50), 33-36.
  27. Ogli, Y. J. A. The Content of the Introduction of the Development of the Axiological Approach in Future History Teachers. JournalNX, 10(10), 34-38.
  28. Abdurakhimovich, Y. J. (2024, December). THE MAIN CRITERIA FOR DEVELOPING A SYSTEM OF VALUES IN THE TRAINING OF FUTURE HISTORY TEACHERS. In International Conference on Economics, Finance, Banking and Management (pp. 201-205).
  29. Yuldashev, J. (2024). DEVELOPING THE AXIOLOGICAL POSITION OF FUTURE HISTORY TEACHERS–AS AN IMPORTANT DIRECTION OF HISTORY EDUCATION. Академич��ские исследования в современной науке, 3(50), 33-36.
  30. Ogli, Y. J. A. The Content of the Introduction of the Development of the Axiological Approach in Future History Teachers. JournalNX, 10(10), 34-38.
  31. Yuldashev, J. (2024). BOʻLAJAK TARIX OʻQITUVCHILARIDA AKSIOLOGIK POZITSIYANI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI. " ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ АКМЕОЛОГИЯ" международный научно-методический журнал, 1(9).

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-012072
Nashr sanasi
2026-04-16
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
ART PEDAGOGIKANING ZAMONAVIY PARADIGMALARI, RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari to‘plami
Jild
1
Son
2
DOI
10.66073/refocus-conf/2062
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
212–216
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-25