QISHLOQ XO‘JALIK EKINLARINI ARALASH EKISHNING TUPROQ HAJM MASSASIGA TA‘SIRI

Qoraqalpog‘iston Respublikasi tuproqlari unumdorligi past, sho‘rlangan. Unumdorligi past tuproqlarda organik moddalar kam bo‘lganligi sababli tuproq zich bo‘ladi, bunday tuproqlarda o‘simlik ildiz tizimi o‘sishi va rivojlanishi qiyin bo‘ladi. Tajribada o‘tmishdosh va siderat ekinlar, organik va noan‘anaviy o‘g‘itlarning tuproq hajm salmog‘iga ta‘siri o‘rganildi.

UOʻT: 631.43:631.51 OʻTMISHDOSH EKINLARNING TUPROQ HAJM OGʻIRLIGIGA TA`SIRI Elemesova Nargiza Isataevna Tadqiqotchi Tel: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: nargiza90@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19458269 Annotaciya. Qoraqalpogʻiston Respublikasi tuproqlari unumdorligi past, shoʻrlangan. Unumdorligi past tuproqlarda organik moddalar kam boʻlganligi sababli tuproq zich boʻladi, bunday tuproqlarda oʻsimlik ildiz tizimi oʻsishi va rivojlanishi qiyin boʻladi. Tajribada oʻtmishdosh va siderat ekinlar, organik va noan`anaviy oʻgʻitlarning tuproq hajm salmogʻiga ta`siri oʻrganildi. Kalit soʻzlar: unumdorlik, shoʻrlanish, organik modda, hajm salmogʻi, zichlanish, oʻtmishdosh, siderat, organik va noan`anaviy oʻgʻitlar, oʻsish va rivojlanish. Аннотация. Почвы Республики Каракалпакстан низко плодородные и засоленные на низко плодородных почвах в связи низким содержанием органических веществ она становится плотными, на таких почвах становится трудными рост и развитие корневой системы растений. На опыте изучены влияние предшествующих и промежуточных культур, органических и нетрадиционных удобрений на объемную массу почвы. Ключевые слова: плодородие, засоление, органическое вещество, объемная масса, уплотнение, предшественник, сидераты, органические и нетрадиционные удобрения, рост и развитие. Abstract. The soils of the Republic of Karakalpakstan are characterized by low fertility and salinity. Due to the low content of organic matter in such soils, they tend to be compacted, which makes the growth and development of plant root systems difficult. The study examined the effects of previous crops and green manure (siderate) crops, as well as organic and non-traditional fertilizers, on soil bulk density. Keywords: fertility, salinity, organic matter, bulk density, compaction, previous crops, green manure, organic and non-traditional fertilizers, growth and development. Kirish. Tuproqning agrofizik xususiyatlari uning unumdorlik koʻrastkichlarining asosiylaridan biri hisoblanadi. Sababi, tuproq unumdorli boʻlgan bilan uning zichligi yuqori boʻlsa, oʻsimlik ildiz tizimi yaxshi rivojlana olmaydi, ya`ni oziq elementlaridan yaxshi foydalana olmaydi. Ilmiy tadqiqotlarga koʻra, tuproq hajm massasini yaxshilashning eng maqbul yoʻllaridan biri organik oʻgʻitlar va siderat qoʻllash hisoblanadi. Tuproq organik qismini boyitishda koʻk oʻgʻitlar qoʻllash samarali hisoblanadi. Dukkakli ekinlardan tayyorlangan koʻk oʻgʻitlar tuproqni azot va organik moddalarga boyitadi. Koʻk oʻgʻitlar tuproqning fizikaviy xossalarini yaxshilaydi. Tuproqdagi 0,25 mm dan katta boʻlgan agregatlar miqdori oʻtloqi tuproqlarda 3-7, ogʻir tuproqlarda 4-9% ga ortadi. Ular ta`sirida tuproqning oʻsimlik ildiz tizimi tarqaladigan qatlamidagi harorat 2-40C ga oshadi, mikroorganizmlar soni 10-17 baravar koʻpayadi va faolligi 45-50 kun davomida maksimal darajada saqlanadi.

Tajriba uslublari. Tajribada 8 variant oʻrganildi. Muttasil kuzgi bugʻdoy ekiladigan nazorat varianti (1-var.), mosh, kunjut va joʻhori ekilib keyin kuzgi bugʻdoy ekiladigan (2, 3 va 4 var.), mosh don uchun + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy (5-var.), mosh don uchun + 10 t/ga goʻng + 2 t/ga goʻng glaukonit + kauzgi bugʻdoy (6-var.), mosh don uchun + 20 t/ga goʻng + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy (7-var.) va mosh don uchun + oraliq ekin (mosh) + 20 t/ga goʻng + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy (8-var.) usullarida ekilganda tuproq unumdorligiga ta`siri oʻrganildi. Natijalari va uslublar. 2022 yili bahorda tuproq hajm ogʻirligi variantlar boʻyicha oʻrtacha 0-30 sm qatlamda 1,34-1,38 g/sm3 boʻldi. Nazorat variantida 1,38 g/sm3, mosh, kunjut va joʻhori don uchun + kuzgi bugʻdoy ekilgan 2, 3 va 4 variantlarda 1,37 g/sm3, mosh don uchun + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy ekilganda (5-var.) 1,36 g/sm3, mosh don uchun + 10 t/ga goʻng + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy ekilganda (7-var.) 1,35 g/sm3, mosh don uchun + oraliq ekin (mosh) + 20 t/ga goʻng + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy ekilganda (8-var.) 1,34 g/sm3 boʻldi. Tajribaning 5, 6, 7 va 8 variantlarida tuproq hajm ogʻirligi nazorat variantiga nisbatan 0,02-0,04 g/sm3 ga kam boʻldi. Kuzga kelib tuproq hajm ogʻirligi 1 variantda 1,45 g/sm3, 2, 3 va 4 variantlarda 1,39-1,41 g/sm3, 5 va 6 variantlarda 1,39 g/sm3, 7 va 8 variantlarda 1,37 va 1,36 g/sm3 ni tashkil etdi. Nazorat variantida tuproq zichlanishi bahordan kuzgacha 0,07 g/sm3 ni, 2, 3 va 4 variantlarda 0,02-0,03 g/sm3, 5 va 6 variantlarda 0,03 g/sm3 hamda 7 va 8 variantlarda 0,02 g/sm3 ni tashkil etdi. Tajribaning 5, 6, 7 va 8 variantlarida nazorat variantiga nisbatan tuproq zichlanishi 0-30 sm qatlamda 0,06, 0,06, 0,08 va 0,09 g/sm3 ga kam boʻldi. Xulosalar. Qoraqalpogʻiston Respublikasi unumdorligi past tuproqlarning unumdorligini oshirish uchun ekinlarni almashlab ekish, ya`ni 1:1:2 tizimida, gʻoʻza : don : gʻalla : gʻalla, kuzgi bugʻdoydan oldin oʻtmishdosh ekin mosh don uchun + oraliq ekin (mosh) + 20 t/ga goʻng + 2 t/ga glaukonit + kuzgi bugʻdoy usulida ekilishi maxsadga muvofiqdir.