Asosiy mazmunga o‘tish

QISQA NAVBATLI ALMASHLAB EKISHNING BIR KO‘SAKDAGI PAXTA VAZNIGA TA‘SIRI

Ismailov Dauletbay Uzagbaevich1, Tileuimbetova Personally22026

  1. 1Qishloq xo‘jaligi fanlari falsafa doktori (PhD)
  2. 2Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti.

Konferensiyalar“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.Jild 1Son 1Sahifa 553–557

Annotatsiya

Mazkur maqolada qisqa navbatli almashlab ekish tizimlarining g‘o‘za o‘simligining bir ko‘sakdagi paxta vazni va umumiy hosildorligiga ta‘siri o‘rganilgan. Izlanishlar natiyjasida nazorat variantiga ekilgan g‘o‘zaning bir kusakdagi paxta vazni 3,5-3,7 g, almashlab ekilgan variantlarda 3,7-4,4 g ekanligi aniqlandi va bu nazoratga nisbatan 0,2-0,7 g ko‘p bo‘ldi.

Boshqa tillarda

ruschaВЛИЯНИЕ КОРОТКОРОТАЦИОННОГО СЕВООБОРОТА НА ВЕС ХЛОПКА В ОДНОЙ КОРОБОЧКЕ

В данной статье изучается влияние систем короткого севооборота на массу коробочек хлопка и общий урожай хлопчатника.В результате исследования установлено, что масса хлопка в одном бушеле хлопчатника, высаженного в контрольном варианте, составляет 3,5-3,7 г, в вариантах с чередованием посадок — 3,7-4,4 г, что на 0,2-0,7 г больше, чем в контрольном варианте.

inglizchaTHE EFFECT OF SHORT ROTATION CROPPING ON THE WEIGHT OF COTTON IN ONE BOLL

In this article, the effect of short rotation cropping systems on cotton boll weight and total yield of cotton plant is studied.As a result of the research, it was found that the weight of cotton in one bushel of cotton planted in the control option is 3.5-3.7 g, in the alternate planted options it is 3.7-4.4 g, and this is 0.2-0.7 g more than the control.

Kalit so‘zlar

  • almashlab ekish
  • tuproq unumdorligi
  • sifat ko‘rsatkichlari
  • takroriy ekin
  • oraliq ekin
  • kuzgi bug‘doy
  • jo‘xori
  • mosh
  • kunjut
  • hosildorlik

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

Matndagi telefon raqamlari shaxsiy ma’lumot sifatida yashirilgan.

ЎДК: 63.631.635 ҚИСҚА НАВБАТЛИ АЛМАШЛАБ ЭКИШНИНГ БИР КЎСАКДАГИ ПАХТА ВАЗНИГА ТАЪСИРИ Исмаилов Даулетбай Узақбаевич Қишлоқ хўжалиги фанлари фалсафа доктори (PhD) Тел: [telefon raqami yashirilgan] ORCID: https://orcid.org/0009-0006-7395-3488 Тилеуимбетова Шахсанем 1-курс магистр. ORCID: https://orcid.org/0009-0000-5032-9531 Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти. https://doi.org/10.5281/zenodo.19458218 Аннотация. Мазкур мақолада қисқа навбатли алмашлаб экиш тизимларининг ғўза ўсимлигининг бир кўсакдаги пахта вазни ва умумий ҳосилдорлигига таъсири ўрганилган.

Изланишлар натийжасида назорат вариантига экилган ғўзанинг бир кусакдаги пахта вазни 3,5-3,7 г, алмашлаб экилган вариантларда 3,7-4,4 г эканлиги аниқланди ва бу назоратга нисбатан 0,2-0,7 г кўп бўлди.

Калит сўзлар: Алмашлаб экиш, тупроқ унумдорлиги, сифат кўрсатгичлар, такрорий экин, оралиқ экин, кузги буғдой, жўхори, мош, кунжут, хосилдорлик.

Аннотация. В данной статье изучено влияние короткоротационных систем севооборота на массу хлопка-сырца одной коробочки и общую урожайность хлопчатника.

В результате исследований установлено, что вес хлопка-сырца одной коробочки хлопчатника в контрольном варианте составил 3,5-3,7 г, в вариантах севооборота 3,7-4,4 г, что на 0,2-0,7 г больше по сравнению с контролем.

Ключевые слова: Севооборот, плодородие почвы, показатели качества, повторная культура, промежуточная культура, озимая пшеница, сорго, маш, кунжут, урожайность.

Abstract. In this article, the influence of short-rotation crop rotation systems on the weight of cotton in one boll and the overall yield of cotton plants was studied.

As a result of the research, it was established that the weight of raw cotton in one boll in the control variant was 3.5-3.7 g, in the crop rotation variants 3.7-4.4 g, which is 0.2-0.7 g more than in the control. Keywords: Crop rotation, soil fertility, quality indicators, repeated crop, intermediate crop, winter wheat, corn, mung beans, sesame, yield.

Кириш. Қишлоқ хўжалигида юқори ва барқарор ҳосил олишда экинларни илмий асосда жойлаштириш, айниқса, алмашлаб экиш тизимларини қўллаш муҳим аҳамиятга эга. Пахтачилик тармоғида узоқ йиллар давомида якка экин сифатида ғўза етиштирилиши тупроқ унумдорлигининг пасайишига, касаллик ва зараркунандаларнинг кўпайишига ҳамда ҳосил сифатининг ёмонлашишига олиб келмоқда. Шу боис, замонавий деҳқончиликда қисқа навбатли алмашлаб экиш тизимларини жорий этиш долзарб масалалардан бири ҳисобланади.

Қисқа навбатли алмашлаб экиш — бу ғўзани 2–4 йиллик даврда дуккакли, донли ёки сидерат экинлар билан навбатлаб экишга асосланган тизим бўлиб, у тупроқнинг агрофизик, агрохимик ва биологик хоссаларини яхшилашга хизмат қилади. Айниқса, дуккакли экинлардан кейин ғўза экилиши натижасида тупроқда биологик азот миқдори ошади, озиқа моддаларнинг ўзлаштирилиши яхшиланади.

Қисқа навбатли алмашлаб экиш тизимларининг қўлланилиши ғўзанинг ўсиши ва ривожланишига ижобий таъсир кўрсатиб, бир кўсакдаги пахта вазнининг ортиши ва умумий ҳосилдорликнинг ошишига замин яратади.

Адабиётлар тахлили ва методология. Қишлоқ хўжалигида алмашлаб экишни жорий этиб, тупроқ унумдорлигини сақлаш ва мунтазам ошириб бориш деҳқончилик илмининг асосий негизи ҳисобланади. Экинларини алмашлаб экиш орқали тупроқ унумдорлигини ошириш ва мелиоратив ҳолатини яхшилаш, ердан самарали фойдаланиш, қишлоқ хўжалиги экинларидан юқори ҳамда сифатли ҳосил етиштириш учун олдинги йилларда кўплаб илмий изланишлар олиб борилган ҳар битта тупроқ-иқлим шароитлари учун белгиланган экинлар структурасидан келиб чиқиб, ўша тупроқ-иқлим шароитларига керакли тавсиялар берилган.

С.Усмонов [1] нинг тадқиқот ишларида, кузги оралиқ экинларни тупроққа ҳайдаб юборилгандан сўнг ғўза парваришланиши натижасида гектаридан 30,4 центнер пахта ҳосили олишга эришилган.

Азимова ва Бахрамова [2] лар Сурхондарё вилоятининг тупроқ иқлим шароитларида ўтказилган тадқиқот натижаларига кўра, қишлоқ хўжалигида алмашлаб экиш тизимида такрорий, оралиқ ва сидерат экинларнинг бир кўсакдаги пахта вазни ва пахта ҳосилига ижобий таъсир этиши аниқланган. Биринчи теримда ғўзани такрорий, оралиқ ва сидерат экинларидан сўнг экилганда бир кўсакдаги пахта вазни 4,7-5,7 г, назорат вариантида 4,6-5,5 г эканлиги аниқланган. Пахта ҳосили назорат вариантида 29,1-33,7 ц/га ташкил этган, алмашлаб экиш тизимидаги такрорий, оралиқ ва сидерат экинларидан сўнг ҳосилдорлик 30,6-38,8 ц/га қўшимча 1,5-5,1 ц/га ҳосил олинган.

Шунингдек алмашлаб экишнинг тупроқ унумдорлигини сақлаш ва ошириш билан бир қаторда экинлар ҳосилини оширишда аҳамияти катта эканлигини Исмаилов, Туреев [3]; Исмаилов, Сейтназаров, [4]; Ибрагимов, Исмаилов, Турениязов [5]; Исмаилов М, Айтымбетов [6]; Исмаилов, Айтымбетов, Қутыбаева [7]; Жоллыбеков, Исмаилов М, Абсаттаров, [8]; Ботиров [9] каби бир қанча олимлар ҳам тасдиқлайди.

Материаллар ва услублар. Тадқиқот ўтказишда барча кузатув, ўлчов ва таҳлиллар “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” услубий қўлланмасидан фойдаланилган ҳолда амалга оширилди.

Натижалар ва мунозара. Ғўза ҳосилдорлиги, тупроқ унумдорлиги ва унинг мелиоратив ҳолатига тўғридан тўғри боғлиқ. Тупроқ ўсимликни озиқ, сув ва ҳаво билан яхши таъминлай олса ҳосилдордик юқори бўлади, аксинча ер омилларидан бирортаси ўсимлик талаб қилган даражадан кам бўлса, ҳосилдорлик паст бўлади.

Ҳосилдорликнинг қандай даражада бўлишини таъминлайдиган омиллардан бири бу бир кўсакдаги пахта вазни ҳисобланади. Шунинг учун, ғўза монокультураси шароитида биз ҳар бир теримдан олдин бир кўсакдаги пахта вазнини аниқладик.

Жадвал маълумотларида кўриниб турганидек биринчи теримдан кейинги теримларга қарасак бир кўсакдаги пахта вазни камайиб борди.

2017 йилда бир кўсакдаги пахта вазни ҳамма теримлар бўйича ўртача 4,6 г бўлди, 2018 йилда бир кўсакдаги пахта вазни 4,5 г бўлиб, бу 2017 йилдагига нисбатан 0,1 г га камайди, ушбу маълумотлар 1-жадвалда келтирилган. 1-жадвал Бир кўсакдаги пахта вазни, г Теримлар Вар. № Ўртача 1 2 3 4 2017 йил 1 5,8 5,3 4,2 3,2 4,6 2018 йил 1 5,6 5,1 4,3 3,1 4,5

Теримлар бўйича бир кўсакдаги пахта вазни (2019 й) 3,7-4,4 г бўлди. Бир кўсакдаги пахта вазни бўйича энг паст кўрсаткич ғўзадан кейин ғўза экилган назорат (1-вар.) вариантида (3,7 г) ва алмашлаб экишнинг 1:2 тизимида, кузги буғдойдан кейин + такрорий экин (жўхори) экилган 4-вариантда кузатилди (3,7 г). Алмашлаб экишнинг бошқа ҳамма вариантларида бир кўсакдаги пахта вазни кузги буғдойдан кейин + такрорий экинлар мош ва кунжут экилган 2 ва 3 вариантларда 0,1 г ортиқ, кузги буғдойдан кейин + такрорий экин (жўхори) + 20 т/га гўнг берилган 5-вариантда 0,5, алмашлаб экишнинг кузги буғдойдан кейин + такрорий экин (мош) + оралиқ экин (мош) экилган 6 ва 7 вариантларда 0,4-0,5 г ва кузги буғдойдан кейин + такрорий экин (жўхори) + 20 т/га гўнг берилган 8 вариантда 0,7 г га кўп бўлди. Бир кўсакдаги пахта вазни бўйича келтирилган маълумотлар 2- жадвалда келтирилган. 2- жадвал Бир кўсакдаги пахта вазни, г. (2019 йил) Теримлар Вар. № Ўртача Фарқи,  1 2 3 4 1 4,7 3,8 3,1 3,0 3,7 00 2 4,8 4,1 3,3 3,1 3,8 +0,1 3 4,8 4,2 3,0 3,0 3,8 +0,1 4 4,8 3,9 3,0 3,0 3,7 00 5 5,3 4,7 3,5 3,1 4,2 +0,5 6 5,1 4,6 3,6 3,2 4,1 +0,4 7 5,2 4,7 3,5 3,2 4,2 +0,5 8 5,6 4,8 3,7 3,3 4,4 +0,7

3- жадвал Бир кўсакдаги пахта вазни, г. (2020 йил) Теримлар Фарқи, Вар. № Ўртача 1 2 3 4  1 4,6 3,5 3,0 2,7 3,5 00 2 4,7 3,6 3,0 2,9 3,6 0,1 3 4,9 3,6 3,1 3,0 3,7 0,2 4 4,8 3,7 3,2 2,9 3,7 0,2

5 5,2 4,3 3,8 3,3 4,2 0,7 6 5,1 4,0 3,6 3,1 4,0 0,5 7 5,1 4,2 3,8 3,1 4,1 0,6 8 5,4 4,3 4,1 3,2 4,3 0,8

Бир кўсакдаги пахта вазни бўйича фарқлар 2020 йил қуйидагича бўлди. Вариантлар бўйича ўртача 3,5-4,3 граммни ташкил этиб, Бунда энг паст кўрсаткич назорат вариантида (1-вар.) кузатилди (3,5 г). Кузги буғдойдан кейин фақат такрорий экинлар экилган 2-4 вариантларда 3,6-3,7 граммни ташкил этди. Такрорий экиндан (жўхори) кейин 20 т/га миқдорида гўнг берилган 5 вариантда 4,2 г., такрорий ва оралиқ экинлар экилган 6 ва 7 вариантларда 4,0-4,1 г. ҳамда такрорий ва оралиқ экинлардан кейин 20 т/га миқдорида гўнг берилган 5 вариантда 4,3 грамм бўлди. Жадвалларда кўриниб турганидек бир кўсакдаги пахта вазни ҳамма алмашлаб экиш тизимларида (2-8 вар.) назорат вариантига нисбатан ортиқ бўлиши кузатилади. 2019-2020 йилларда ўртача бир кўсакдаги пахта вазни 4- жадвалда келтирилган. 4-жадвал Қисқа навбатлаб экишнинг бир кўсакдаги пахта вазнига таъсири Вар.№ 2019 йил 2020 йил Ўртача Фарқи, ± 1 3,7 3,5 3,60 00 2 3,8 3,6 3,70 0,10 3 3,8 3,7 3,75 0,15 4 3,7 3,7 3,70 0,10 5 4,2 4,2 4,20 0,60 6 4,1 4,0 4,05 0,45 7 4,2 4,1 4,15 0,55 8 4,4 4,3 4,35 0,75

Ғўза ҳосилдорлиги даражаси ҳар бир ўсимликдаги кўсаклар сони ва бир кўсакдаги пахта вазнига боғлиқ бўлади. Хулоса. Қисқа навбатли алмашлаб экиш тизимлари ғўза етиштиришда юқори агроиқтисодий самара беради. Айниқса, ғўзанинг дуккакли ёки донли экинлардан кейин экилиши натижасида тупроқ унумдорлиги сақланиб қолинади ва яхшиланади. Қисқа навбатли алмашлаб экиш шароитида ғўза ўсимлигининг озиқланиш режими мувозанатлашади, илдиз тизими яхшироқ ривожланади ҳамда фотосинтез жараёнлари фаоллашади. Бу эса ўз навбатида бир кўсакдаги пахта вазнининг ошишига ва кўсаклар сонининг кўпайишига олиб келади. Натижада ғўза ҳосилдорлиги якка экиш тизимига нисбатан сезиларли даражада юқори бўлади. Алмашлаб экишни пахтачиликда кенг жорий этиш ғўзанинг ҳосилдорлиги ва маҳсулот сифати ошишини таъминлаш билан бирга, тупроқ унумдорлигини сақлаш ва экологик барқарор деҳқончиликни ривожлантиришда муҳим омил ҳисобланади. Фойдаланилган адабётлар

1. Усмонов С.О. Пахтачиликда алмашлаб экиш учун юқори махсулли озуқа экинлари, ғўза ва йўлдош экинлар ўстириш технологияси. УзНИХИ илмий ишлар тўплами. –Тошкент. – 1994. -88-90 б. 2. Азимова М., Бахрамова Н. Пахта етиштиришда такрорий ва оралиқ экинларнинг аҳамияти. // “Агро илм” журнали – Тошкент. 2019 - №3 (60) – Б. 23-24. 3. Исмаилов У.Е., Тореев А. Теоритические основы повышение плодородия почвы. // Нукус. - 2010. -24 с. 4. Исмайлов У.Е., Сейтназаров. С. Дийқаншылық машқалалары ҳәм оларды шешиў жоллары. // Нөкис. - 2011. “Билим” – 26 б. 5. Ибрагимов М., Исмайлов. У., Төрениязов Е. Жаңа агротехнологияны қолланыў. // Нөкис. - Билим. - 2012. - 200 б. 6. Исмайлов У.Е. Исмайлов М, Айтымбетов А. Жазлық ҳәм гүзлик бийдайдан жоқары зүәәт алыў илажлары. ТашМАУ НФ Конференция материаллары. // Нөкис. - 2007. 31-33 б. 7. Исмайлов У.Е., Айтымбетов А., Қутыбаева Э. Влияние севооборотов на плодородие почвы. // Труды. НФ.ТашГАУ. Нукус. - 2007. - С. 67-70. 8. Исмайлов У.Е. Худайбергенов М. Дийханшылықты раўажландырыў, топырақ өнимдарлығын ҳәм егинлердиң зүрәәтлигин арттырыў илажлары. Нөкис. “Билим” 1999 – 48 б. 9. Исмаилов У.Е., Жоллыбеков Б., Исмаилов М., Абсаттаров Н., Исмаилов Д. Биологизация земледелия в условиях засоленных земель Южного Приаралья. - Нукус. - 2011. Типография КГУ – 56 с. 10. Ботиров М. Кузги буғдой билан беда парваришлашнинг тупроқ гумуси ва мелиоратив ҳолатига таъсири. // “Агроилм” журнали. – 2018 - №1 (51) – 19-20 б.

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar10 ta adabiyot

  1. Усмонов С.О. Пахтачиликда алмашлаб экиш учун юқори махсулли озуқа экинлари, ғўза ва йўлдош экинлар ўстириш технологияси. УзНИХИ илмий ишлар тўплами. –Тошкент. – 1994. -88-90 б.
  2. Азимова М., Бахрамова Н. Пахта етиштиришда такрорий ва оралиқ экинларнинг аҳамияти. // “Агро илм” журнали – Тошкент. 2019 - №3 (60) – Б. 23-24.
  3. Исмаилов У.Е., Тореев А. Теоритические основы повышение плодородия почвы. // Нукус. - 2010. -24 с.
  4. Исмайлов У.Е., Сейтназаров. С. Дийқаншылық машқалалары ҳәм оларды шешиў жоллары. // Нөкис. - 2011. “Билим” – 26 б.
  5. Ибрагимов М., Исмайлов. У., Төрениязов Е. Жаңа агротехнологияны қолланыў. // Нөкис. - Билим. - 2012. - 200 б.
  6. Исмайлов У.Е. Исмайлов М, Айтымбетов А. Жазлық ҳәм гүзлик бийдайдан жоқары зүәәт алыў илажлары. ТашМАУ НФ Конференция материаллары. // Нөкис. - 2007. 31-33 б.
  7. Исмайлов У.Е., Айтымбетов А., Қутыбаева Э. Влияние севооборотов на плодородие почвы. // Труды. НФ.ТашГАУ. Нукус. - 2007. - С. 67-70.
  8. Исмайлов У.Е. Худайбергенов М. Дийханшылықты раўажландырыў, топырақ өнимдарлығын ҳәм егинлердиң зүрәәтлигин арттырыў илажлары. Нөкис. “Билим” 1999 – 48 б.
  9. Исмаилов У.Е., Жоллыбеков Б., Исмаилов М., Абсаттаров Н., Исмаилов Д. Биологизация земледелия в условиях засоленных земель Южного Приаралья. - Нукус. - 2011. Типография КГУ – 56 с.
  10. Ботиров М. Кузги буғдой билан беда парваришлашнинг тупроқ гумуси ва мелиоратив ҳолатига таъсири. // “Агроилм” журнали. – 2018 - №1 (51) – 19-20 б.

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-012031
Nashr sanasi
2026-04-07
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.
Jild
1
Son
1
DOI
10.66073/shx7ha70
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
553–557
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-06