QABAQ ÓSIMLIGINDE GEWIKLEWShI ShÍBÍNNÍŃ KELTIRETUǴÍN ZÍYANLÍLÍǴÍ, QARSÍ GÚRES ILAJLARÍ

Maqalada Qaraqalpaqstan sharayatında palız eginlerinde toplanatuǵın hámde zıyan keltiretuǵın zıyankeslerden gewiklewshi shıbınnıń qabaq ósimligine zıyan keltiriw keltirilgen. Zıyankestiń qabaq ósimligindegi sanın kemeytiriw maqsetinde ximiyalıq qarsı gúres ilajların qollanıw arqalı joqarı biologiyalıq nátiyjelilikke erisilgen.

UO’T: 635.62:632.7 QABAQ ÓSIMLIGINDE GEWIKLEWShI ShÍBÍNNÍŃ KELTIRETUǴÍN ZÍYANLÍLÍǴÍ, QARSÍ GÚRES ILAJLARÍ Yusupov Risnazar Orazbaevich., а.x.i.d., dotsent1, Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyaları institutı1 Shamuratov Quralbay Turdıbaevich2 Qaraqalpaqstan diyqanshılıq ilimiy-izertlew institutı2 Tel: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: risnazar@mail.ru https://doi.org/10.5281/zenodo.19457805 Annotatsiya. Maqalada Qaraqalpaqstan sharayatında palız eginlerinde toplanatuǵın hámde zıyan keltiretuǵın zıyankeslerden gewiklewshi shıbınnıń qabaq ósimligine zıyan keltiriw keltirilgen. Zıyankestiń qabaq ósimligindegi sanın kemeytiriw maqsetinde ximiyalıq qarsı gúres ilajların qollanıw arqalı joqarı biologiyalıq nátiyjelilikke erisilgen.

Gilt sózler. Palız eginleri, qabaq, eki qanatlılar, gewiklewshi shıbın, ximiyalıq gúres, biologiyalıq nátiyjelilik.

Аннотация. В статье описывается, как вредители, накапливающиеся на бахчевых культурах в условиях Каракалпакстана, а также вредители, наносящие ущерб растению тыквы. С целью снижения численности вредителя на растении тыквы достигнута высокая биологическая эффективность путем применения химических методов борьбы.

Ключевые слова. Бахчевые культуры, тыква, двукрылые, минерующий муха, химическая борьба, биологическая эффективность.

Abstract. The article describes the pests accumulating in melon crops in the conditions of Karakalpakstan, as well as the pests causing damage to the pumpkin plant. To reduce the number of pests on the pumpkin plant, high biological effectiveness has been achieved through the use of chemical control methods.

Keywords. Melon crops, pumpkin, Diptera, Miner fly, chemical control, biological effectiveness.

Respublikamız sharayatında egislik jerlerdiń tiykarǵı maydanın awıl xojalıǵı eginleri quraydı. Awıl xojalıǵı eginleri tiykarınan suwǵarılıp egiletuǵın maydanlarda jetistirilip kelinbekte. Aymaǵımız topıraq hámde ıqlım sharayatı ózine tán ózgeshelikke iye bolıp, awıl xojalıǵı eginlerin jetistiriwde bir qansha mashqalalar ushırasadı. Fermer hám diyqanlarımız jetistirip atırǵan eginlerinen mol zúráát alıw tiykarǵı maqset etip qoyılǵan. Usınday awıl xojalıǵı eginlerinen palız eginleri aymaǵımız sharayatında 6000 gektardan aslam maydanda jetistirip kelinbekte. Palız eginlerin jetistiriwde tuqım egilgennen dáslepki japıraqlar shıǵıwı menen tárbiyalaw jumısları ótkeriledi. Aymaǵımız sharayatında palız eginlerin jetistiriwde tiykarǵı mashqalalardan vegetaciya dáwiri dawamında hár qıylı túrdegi zıyankeslerdiń zıyan keltiriw dárejesiniń joqarı bolıwında.

Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında kóp jıllıq ilimiy izertlew jumıslarınıń nátiyjesinde palız eginlerinde tamır isik qozǵatıwshı nematoda (Heterodera marionu Cornu.), sım qurtı (Agriotes meticulosus Cond.), gúzlik sovka qurtları (Agrotis segetum Den. et Schif.), úndew belgisi bar sovka qurtları (Agrotis exclmationi L.), ogorod sovkası qurtları (Mamestra oleracea L.), gamma sovkası (Phytometra gamma L.), qawın shıbını (Myiopardalis pardalina Big.), palız qońızı yaki epilyaxna (Epilacha chrysomelina.), gewik payda etiwshi shıbın (Liriomyza bryoniae.), temeki tripsi (Thrips tabaci Land.), palız shırınjası (Aphis gossypii Glov.), erik-qamıs shırınjası (Hyalopterus pruni geoffr.), ıssıxana aqqanatı (Trialeurodes vaporariorum Westw.), temeki yaki ǵawasha aqqanatı (Bemisia tabaci Genn.), órmekshi kene (Tetranychus urticae Koch.), atız kandalası (Lygus pratensis L.), jońıshqa kandalası (Adelphocoris lineolatus Coeze.) túrleri zıyan keltirip, alınatuǵın zúráát muǵdarın hámde sapasın keskin kemeyitip jiberetuǵınlıǵı keltirilgen (Tóreniyazov, 2014; Yusupov, 2018; 2024; Eshmuratov, 2019). Tájiriybemizde gewiklewshi shıbınnıń qabaq ósimligine keltiretuǵın zıyanlılıǵın, qarsı gúres ilajları ótkerildi.

Tájiriybe usılları. Gewiklewshi shıbınnıń qabaq ósimligine keltiretuǵın zıyanlılıǵı, zıyanlanbaǵan túpler menen salıstırıw jolı arqalı V.I.Tanskiy (1988) usıllarınan paydalanıldı.

Qabaq ósimliginde gewiklewshi shıbın erjetkenlerine qarsı gúres ilajlarınıń biologiyalıq paydalılıǵın anıqlaw ushın arnawlı entomologiyalıq usıllardan paydalanıldı (Gar, 1967; Xujaev, 2004).

Zıyankesler sanınıń ózgerislerin anıqlaw ushın hár varianttan (úsh hám tórt qaytalamalı tájiriybeler ótkerildi) 100 ósimlik (20 orınnan 5 ósimlikten) dári sebilmesten aldın hám sebilgennen keyingi hár 3, 7, 14 kún ótkerip kórip shıǵıldı. Alınǵan maǵlıwmatlar Abbot formulası (Abbot, 1925) járdeminde ótkerilgen qarsı gúres ilajınıń biologiyalıq paydalılıǵı esaplandı.

Izertlew nátiyjeleri. Izertlewlerimizde qabaq ósimliginde gewik payda etiwshi shıbınlar nál kógerip shıǵıw dáwirinen baslap, eki qulaqlı nállerdiń japıraqlarına máyeklerin qoyıp, onnan shıqqan qurtları japıraq plastinkaların kemirip jep zıyan keltiredi. Zıyankeske qarsı ximiyalıq preparatlar qollanıp, joqarı biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Ximiyalıq preparatlar qollanılmastan aldın 100 ósimliktegi zıyankes sanı anıqlanıp, zıyanlılıq dárejesi joqarı bolıp ketiw qáwipi bolǵanı sebepli belgilengen múddette hám normada isletildi. Bunda qabaq ósimliginde zıyankeske qarsı tórt variantta ximiyalıq preparatlar járdeminde islew berildi. Bunnan kórinip tur, decis preparatı gektarına 0,7 litr muǵdarında qollanılǵanda 21 kúni 98,5% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Tájiriybemizdegi Amrell 600 preparatı qollanılǵan variantımızda 97,0%, karate preparatı qollanılǵan variantımızda 93,0%, Fufanon preparatı qollanılǵan variantımızda 82,0% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Gewik payda etiwshi shıbınlar joqarıda aytıp ótkenimizdey, ósimlikti japıraq plastinkası menen qurtları azıqlanıp ósip-rawajlanıwdan artta qaldıradı. Demek, tájriybelerden kórinip tur, zıyankeslerge qarsı ximiyalıq preparatlardı qollanıw arqalı 93,0-98,0% biologiyalıq nátiyjelilikke erisiledi.

Juwmaq. Palız eginlerinen qabaq ósimligin jetistiriwde ushırasatuǵın mashqalalardan biri gewiklewshi shıbınnıń qurtları japıraqtıń ishki bólimin kemirip jep zıyan keltiredi. Nátiyjede, ósimliktiń fotosintez processi buzıladı, zúráátlilik muǵdarı keskin kemeyip ketedi. Zıyankestiń zıyan keltiriw dárejesiniń aldın alıwda ximiyalıq preparatlardı qollanıw jaqsı nátiyje beredi. Bulardan decis, amrell, karate, fufanon preparatların 200-300 litr suwlı eritpede gektarına 0,4-0,7 litr muǵdarında qollanıw arqalı 93,0-98,0 procent biologiyalıq nátiyjelilikke erisiwge boladı. Paydalanılǵan ádebiyatlar 1.Gar K.A. Ispıtaniya effektivnosti insekticidov v prirodnıx i polevıx usloviyax –Moskva, 1967. –S -142.

2.Eshmuratov E.Ǵ. Qoraqalpog‘iston sharoitida poliz ekinlarining so‘ruvchi zararkunandalariga qarshi uyg‘unlashgan himoya qilish tizimini yaratish.q.x.f.f.d.(PhD) bo‘yicha diss.avtoreferat. – Toshkent, 2019. - 18 b.

3.Tanskiy V.I. Biologicheskie osnovı vredonosnosti nasekomıx. -Moskva:

«Agropromizdat», 1988. -89-150 b. 4.Xwjaev.Sh.T. Insekticid, akaricid, biologik faol moddalar va fungicidlarni sinash bo‘yicha uslubiy ko‘rsatmalar. –Tashkent,2004. -5-10 b. 5.Yusupov.R.O. Biologiya i vredonosnost` dınnoy muxi i razrabotka mer bor`bı s ney. Avtoref.dokt.fil.s-x.nauk. 06.01.09. - Tashkent, 2018. – 20-25 s. 6.Tóreniyazov E.Sh. Zıyankeslerge qarsı integraciyalıq gúres ilajınıń ilimiy tiykarları. Monografiya. -Nókis: «Bilim», 2014. -11,4 b.t. 7.Yusupov R.O. Ikki qanotlilar turkumi zararkunandalariga qarshi insekticidlarni qollashning biologik samaradorligi.//“Agro kimyo himoya va ósimliklar karantin” jurnali. - № 5. – Toshkent, 2024. – B. 22-24.