BAHORGI BUG‘DOYNING MEKSIKA NAMUNALARINING QIMMATLI-XO‘JALIK BELGILARI

Bahorgi bo‘g‘doyning‘ kolleksion namunalarini, yuqori qimmatli-xo‘jalik belgilariga ega mahalliy navlar bilan chatishtirib, Qoraqalpoqstanni  tuproq-iqlim sharoitiga mos qurg‘oqchilik, issiqlik va sho‘rga chidamli bahorgi bo‘g‘doy navlarini yaratish buyicha  tadqiqot olib borilgan.

УЎТ: 631.52:623.11 БАҲОРГИ БЎҒДОЙНИ МЕКСИКА НАМУНАЛАРИНИНГ ҚИММАТЛИХЎЖАЛИК БЕЛГИЛАРИ Қутлимуратова З.А. – Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий-тадқиқот институтининг таянч докторанти Илмий раҳбар-Бекбанов Б.А.-қ.х.ф.н., к.и.ҳ. https://doi.org/10.5281/zenodo.19457649 Аннотация. Bahorgi bo’g’doyning’kolleksion namunalarini, yuqori qimmatli-xoʻjalik belgilariga ega mahalliy navlar bilan chatishtirib, Qoraqalpoqstanni tuproq-iqlim sharoitiga mos qurgʻoqchilik, issiqlik va shoʻrga chidamli bahorgi bo’g’doy navlarini yaratish buyicha tadqiqot olib borilgan. Калит сўзлар. Bahorgi bo’g’doy, nav, kolleksion namunalar, chatishtirish, qimmatli-xoʻjalik belgilar, tuproq-iqlim sharoit, don sifati, tashqi muhyt omili, issiqlik, qurg’oqchiluk, sho’r tuproq Аннотация. Выведение сортов яровой пшеницы скрещиванием местных и интродуцированных коллекционных образцов, устойчивые к засухе, засолению, а также климатическим условиям Каракалпакстана. Ключевые слова. Яровая пшеница, сорт, коллекционные образцы, гибридизация, хозяйственно-ценный признак, почвенно-климатические условия, качества зерна, внешние факторы, засуха, засоление Annotation. The article presents the results of studies of various varieties of spring wheat. Of great imports co is the correct choose of placement and density of standing plants on the field, on which depends the normal growth and development, as well as the formation of all plant organs. Key words. Spring wheat, variety, collection samples, hybridization, economically valuable trait, soil and climatic conditions, grain quality, external factors, drought, salinity

Кириш. Республикамизнинг суғориладиган майдонлари учун маҳаллий шароитларга мос, касаллик ва зараркунандаларга чидамли, ҳосилдор, дон сифати юқори бўлган баҳорги буғдойнинг янги навларини яратиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш, ҳозирги куннинг долзарб муаммоларидан биридир.

Юмшоқ буғдойнинг турли абиотик омилларга, касалликларга чидамли янги навларни яратишда, селекция ишларини ривожлантириш борасида илмий-тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Баҳорги буғдой навларини яратишда ҳар бир минтақанинг ноқулай ташқи муҳит шароитларига бардошли бошланғич манбаларни аниқлаш, селекционер олимлар олдида турган асосий вазифалардан биридир. Янги яратилаётган нав, ҳудудда экилиб келинаётган навлардан юқори ҳосилдор бўлиши, селекциянинг асосий мақсадларидан бири ҳисобланади.

Тадқиқотнинг мақсади. Коллекция кўчатзорида интродукция қилинган нав ва намуналар атрофлича баҳоланиб, ўрганилган намуналардан энг яхшилари танлаб олиниб, дурагайлаш ишларига жалб этилади.

Тадқиқот объекти ва услуби. Халқаро ИCARDA ва СIMMYT ташкилотлари орқали Мексикадан келтирилган баҳорги юмшоқ буғдойни 50 та коллекцион намуналари, колекция кўчатзорида ҳар бири 1 м2 майдонга экилади. Кукариб чиқишдан пишиб етилишгача бўлган даврларига кузатувлар олиб борилади. Тажрибада нав ва намуналарнинг охирги бўғин узунлиги, бошоқ узунлиги ҳамда бошоқчалар сони ҳам аниқланади. Дала тажрибалари қишлоқ хўжалик экинлари навларини синаш Давлат комиссияси услуби асосида олиб борилади.

Юқори сифатли, серхосил, дон сифати юқори эрта пишар навларни ишлаб чиқаришга жорий қилишда, навларни тўғри танлаш ва минтақалар бўйича жойлаштириш асосий талаблардан бири хисобланади [1].

Ўсимликнинг тўплаш ва найчалаш фазасида ҳароратнинг юқори бўлиши, бошоқ умумий вазнини камайишига сабаб бўлиб, бунда асосан бошоқда дон сонининг кам бўлиб қолишига олиб келади [2].

Буғдойнинг республикамиз тупроқ иқлим шароитларига мос жаҳон коллекция намуналарини турли ҳусусиятларини ўрганиш, ҳосилдор, касаллик ва зараркунандаларга чидамли намуналарни ажратиб олиш ва селекция ишларига жалб қилиш, янги навлар яратишда энг долзарб вазифалардан ҳисобланади [3].

Иссиққа чидамлиги бўйича ажратилган буғдойлар протаплазмасидаги оқсиллар коагуляцияси 610 С да бошланиши аниқланган [4].

Бошқа тадқиқотларга кўра [5], буғдойнинг ҳар хил экотипларида бу кўрсатгич 55,0- 58,00С дан ошмаган.

Буғдой донининг йириклиги, ўсиш даврининг давомийлиги, хусусан, бошоқлашпишиб етилиш даврига боғлиқ бўлиб, қурғоқчиликка чидамлилигини курсатиши аниқланган [6].

Кутилаетган натижалар ва уларнинг муҳокамаси. Дала тажрибаси, Қорақалпоғистон деҳқончилик илмий-тадқиқот институтининг тажриба хўжалигида коллекция кўчатзорида олиб борилади. Навларнинг биометрик кўрсаткичларини баҳолаш ва аниқлаш, юқори ҳосилли ўсимликларни танлаб олиш имкониятини беради. Буғдойда битта бошоқдаги дон сони, юқори ҳосилдорликда муҳим аҳамиятга эга. Бу белги навнинг ирсий хусусияти бўлиб,ўсимликни ўстириш шароитига ҳам боғлиқдир. Ҳосилдорликни белгилайдиган структура элементлари: бошоқ узунлиги ва бошоқдаги бошоқчалар сони, навдорлик хусусият бўлиб, маҳсулдор тупланиш, бошоқдаги дон сони ва 1000 та дон вазни ташқи муҳит таъсирида узгариб туради.

Нав ва намуналар ҳосилини юқори бўлишига бошоқ узунлиги ижобий таъсир кўрсатади. Тажрибада бошоқ узунлиги кўрсаткичи 8.5–12 см оралиғида бўлган намуналар ажратилиб, чатиштириш ишларида қўлланилади.

Бошоқдаги бошоқчалар сони муҳим биометрик кўрсаткичлардан бири бўлиб, юқори ҳосил берувчи навларда бошоқчалар сони нисбатан кўп бўлади ва бу белги навнинг ирсий белгиси бўлиб ҳисобланади. Бошоқдаги дон сонига қараб намуналар танлаб олинадиган бўлса, сермаҳсул намуналарни танлаб олиш имконияти анча юқори бўлади. Бу кўрсаткич, навнинг генетик имкониятларига ҳамда ўсимлик ўстирилган муҳит омилларига боғлик. Бошоқдаги бошоқчалар сони кўрсаткичлари 14–25 та оралиғида бўлган намуналарга эътибор қаратилади. Нав ва намуналарнинг бошоқчалар сони билан 1000 дона дон вазни ва 1000 дона дон вазнининг ҳосилдорлик кўрсаткичи билан боғлиқлиги орасида ижобий коррелятив боғлиқлик мавжуд.

Вегетация даврининг давомийлигига каратилган селекция йўналишида, ёз фасли киска булган шимолий ҳудудлар учун тез пишар навлар хал килувчи ахамиятга эга.

Тажрибада нав ва намуналар ўсимлигининг охирги бўғин узунлиги, аниқланади. Охирги бўғин узунлигини аниқлашдан асосий мақсад, қурғоқчиликка бардошли нав ва намуналарни танлаш бўлиб, охирги бўғиннинг узун бўлиши қурғоқчиликка чидамлиликни кўрсатади.

Буғдойнинг иссиқликка чидамлилик қобилияти, унинг таркибидаги намликнинг кескин камайиб кетишига сабаб бўладиган омилларга қарши бардош беришига боғлиқ. Республиканинг маҳаллий иқлим шароитида буғдой бошоғини дон тўлиш даври одатда иссиқ кунларга тўғри келади. Юқори ҳароратнинг узоқ вақт мобайнида таъсир этиши натижасида, ўсимликнинг барглари куяди, турли физиологик жараёнлар бўзилади, ўсиш тўқтайди, оқибатда ўсимлик нобуд бўлади.