PALIZ EGINLERI BIOCENOZINDA USHIRASATUǴIN TIYKARǴI EKI QANATLILAR TOPARI WÁKILLERINE QARSI XIMIYALIQ PREPARATLARDIŃ BIOLOGIYALIQ PAYDALILIǴI

Palız eginleri biocenozinde eki qanatlılar (Diptera) otryadına tiyisli ziyankes jánlikler keń tarqalgan bolıp, olar ósimliklerdiń ósiwi hám ónimdarlıǵına unamsız tásir kórsetedi. Bul izertlewde palız eginlerinde ushırasatuǵın tiykarǵı eki qanatlılar toparınıń wákillerine qarsı qollanılatuǵın ximiyalıq preparatlardıń biologiyalıq nátiyjeliligi úyrenildi. Nátiyjelerge bola, qollanılǵan insekticidler zıyankes populyaciyasın azaytıp, ósimliklerdiń zıyanlanıw dárejesin tómenletiwi hám ónimdarlıqtı arttırıwǵa unamlı tásir kórsetiwi anıqlandı.

UO‘K: 631.6+628.3. PALIZ EGINLERI BIOCENOZINDA USHIRASATUǴIN TIYKARǴI EKI QANATLILAR TOPARI WÁKILLERINE QARSI XIMIYALIQ PREPARATLARDIŃ BIOLOGIYALIQ PAYDALILIǴI Shamuratov Quralbay Turdibaevich, Smetov Murat Inyatovich. Qaraqalpaqstan diyqanshılıq ilimiy-izertlew institutı E-mail: kkniiz@bk.ru Utemuratov Xojabay Xudaybergenovich Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyaları institutı 1-kurs magistrantı E-mail: qoja1992@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19244631 Annotaciya: Palız eginleri biocenozinde eki qanatlılar (Diptera) otryadına tiyisli ziyankes jánlikler keń tarqalgan bolıp, olar ósimliklerdiń ósiwi hám ónimdarlıǵına unamsız tásir kórsetedi. Bul izertlewde palız eginlerinde ushırasatuǵın tiykarǵı eki qanatlılar toparınıń wákillerine qarsı qollanılatuǵın ximiyalıq preparatlardıń biologiyalıq nátiyjeliligi úyrenildi. Nátiyjelerge bola, qollanılǵan insekticidler zıyankes populyaciyasın azaytıp, ósimliklerdiń zıyanlanıw dárejesin tómenletiwi hám ónimdarlıqtı arttırıwǵa unamlı tásir kórsetiwi anıqlandı. Abstract: Dipteran insect pests are widely distributed in the biocenosis of melon crops and negatively affect plant growth and productivity. This study investigated the biological effectiveness of chemical preparations used against the main representatives of dipteran pests found in melon crops. The results showed that the applied insecticides significantly reduced pest populations, decreased the level of plant damage, and had a positive effect on increasing crop yield. Tayanish sózler: palız eginleri, biocenoz, eki qanatlılar, zıyankes jánlikler, ximiyalıq preparatlar, biologiyalıq nátiyjelilik, insekticidler, ónimdarlıq. Keywords: melon crops, biocenosis, Diptera, insect pests, chemical preparations, biological effectiveness, insecticides, yield. Kirisiw: Qaraqalpaqstan Respublikası sharayatında palız eginleri maydanı 6000 mıń. gektardı quraydı. Fermer hám diyqanlarımız palız eginlerinen qawın, ǵarbız hám qabaqtıń hár qıylı sortların egip, waqtında tuwrı shólkemlestirilgen tárbiya jumısları nátiyjesinde joqarı zúráát alıwǵa erispekte. Aymaǵımızda báhár erte kelgen jılları hár qıylı túrdegi jánliklerde oyanıp rawajlanıw dáwirin ósimliklerde óteydi. Tájriybelerimizde qawın tuqımları may ayınıń dáslepki on kúnliginde egildi, baqlawlar alıp barıldı. Nátiyjede palız eginleri biocenozında rawajlanıp atırǵan eki qanatlılardıń túrleri úyrenilip shıǵıldı. Alınǵan maǵlıwmatlar boyınsha palız eginleri maydanlarında tarqalǵan eki qanatlılar toparı wákillerinen 10 túri baqlandı. Bunda gewik payda etiwshi shıbın - Liriomyza bryoniae (Kaltenbach) ortasha dárejede ushıradı, zıyan keltiriwi ortasha dárejede. Sebebi, bul zıyankes ósimliktiń japıraq plastinkalarında qurtları rawajlanıp, fotosintez processin buzadı. Nátiyjede japıraqtıń rawajlanıwına keri tásir etedi. Shved shıbını - Oscinella frit L. Ushırawı az dárejede, zıyan keltiriwi anıqlanbadı. Qawın shıbını - Myiopardalis pardalina Big. ushırawı hám zıyan keltiriwi joqarı dárejede, qarsı gúres ilajları shólkemlestirilmegen atızlarda. Kapusta shıbını- Delia floralis ushıraw dárejesi az, palız eginlerge zıyanı joq. Alaqanat shıbın – Rhagoletis túrine tiyisli wákilleri dáslepki kúnleri may-iyun` aylarında palız eginleri atızlarında az sanda, ushırastı,

zıyanlılıq dárejesi sezilmedi. Qara shıbın yaki úy shıbın túri - Musca domestica vegetaciya dáwirinde tolıq rawajlanıp atırǵanlıǵı baqlandı. Zıyanlılıq dárejesi tiykarınan shirigen qawınlarda rawajlanadı. Súyir shıbın - Culex pipiens túri bulardıń analıǵı tiykarınan insan, haywanlardıń qanın sorıp, atalıqları ósimlik shireleri menen azıqlanıp tirishilik etedi. Bul jánlik avgust, sentyabr` aylarında palız eginleri atızlarında sanı maksimal dárejege jetedi. Sirfid shıbını- Scaeva pyrastri L., Taxina shıbını- Clytiomyia helluo F., Gallic afidimiza- Aphidoletes aphidimyza Rand. entomofag eki qanatlılar wákilleri palız eginleri maydanlarında az sanda ushırastı. Bul jánliklerdiń palız eginleri vegetativ hám generativ organlarına zıyanlılıq dárejesi joq. Palız eginleri maydanlarında tarqalǵan eki qanatlılar toparı wákilleriniń zıyan keltiriw hám ushıraw dárejesi

Palız eginleri Palız eginlerine № Jánlik ataması Latınsha atı maydanında ushraw keltiretuǵın dárejesi zıyanı Gewik payda Liriomyza bryoniae 1 ortasha + etiwshi shıbın (Kaltenbach) 2 Shved shıbını Oscinella frit L. az - Myiopardalis pardalina 3 Qawın shıbını kóp ++ Big 4 Kapusta shıbını Delia floralis az - 5 Alaqanat shıbın Rhagoletis az - 6 Qara shıbın Musca domestica ortasha - 7 Súyir shıbın Culex pipiens kóp - 8 Sirfid shıbını Scaeva pyrastri L. az - 9 Taxina shıbını Clytiomyia helluo F. az - Aphidoletes aphidimyza 10 Gallic afidimiza az - Rand.

Esletpe: - - zıyan keltirmeydi, + - ortasha dárejede zıyan keltiredi, ++ - joqarı dárejede zıyan keltiredi Tájriybelerimizde qawın shıbını erjetkenlerine qarsı ximiyalıq preparatlardan Decis, 2,5% k.e; Amrell 600; Karate, 5 % k.e.; Fufanon 57% k.e. gektarına kestede keltirilgen muǵdardı arnawlı isshi eritpe tayarlaw arqalı azanǵı saat 5-8 ler aralıǵında isletildi. Baqlawlar preparatlar isletilgennen keyin 3, 7, 14, 21 kúnleri ótkerildi. Izertlewler kishi dala tájriybeleri tiykarında ótkerilip, ximiyalıq preparatlardıń tásir etiw múddeti boyınsha hámde biologiyalıq paydalılıǵı úyrenildi. Kesteden kórinip turǵanınday Decis 2,5% k.e. preparatın gektarına 0,7 litr muǵdarında qollanılǵan variantımızda 21 kúni 97,5% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlanǵan. Amrell 600 preparatın qollanılǵan variantımızda bul kúngi kórsetkish 97,3%, Karate, 5 % k.e. preparatın qollanılǵan variantımızda 91,1% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Andoza fufanon preparatı variantımızda bolsa, bul kúngi kórsetkish 81,1% biologiyalıq nátiyjelilikke erisilgen. Kontrol` variantımızda bolsa, bul kúnleri zıyankes sanınıń qarsı gúres ilajları ótkerilmegenligi esabına kóbeyip ketken. Decis preparatı qollanılǵan variantımızda zıyankes sanı kemeygenligi esabınan, zúráátlilik saqlanıp qalǵan. Qawın shıbınına qarsı ximiyalıq preparatlardıń biologiyalıq paydalılıǵı

100 ósimliktegi, Preparattıń Biologiyalıq paydalılıq, % kúnlerde islewge shekem shıǵın № Preparat bolǵan er norması, túrleri jetkenle-riniń 1 3 7 14 21 l/ga sanı 1 Decis, 2,5% k.e 0,7 4,6 78,4 84,6 95,3 96,2 97,5 2 Amrell 600 0,7 4,3 79,8 85,3 95,4 96,1 97,3 3 Karate, 5 % k.e. 1,0 4,3 72,1 79,3 85,4 89,1 91,1 4 Fufanon 57% k.e. 0,7 4,9 71,2 74,5 79,5 81,2 81,1 5 Kontrol` variant 4,9 - - - - -

Izertlewlerimizde eki qanatlılardan gewik payda etiwshi shıbınlar nál kógerip shıǵıw dáwirinen baslap, eki qulaqlı nállerdiń japıraqlarına máyeklerin qoyıp, onnan shıqqan qurtları japıraq plastinkaların kemirip jep zıyan keltiredi. Zıyankeske qarsı ximiyalıq preparatlar qollanıp, joqarı biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Ximiyalıq preparatlar qollanılmastan aldın 100 ósimliktegi zıyankes sanı anıqlanıp, zıyanlılıq dárejesi joqarı bolıp ketiw qáwipi bolǵanı sebepli belgilengen múddette hám normada isletildi.

Gewik payda etiwshi shıbınnıń erjetken fazasına qarsı ximiyalıq preparatlardıń biologiyalıq paydalılıǵı 100 Biologiyalıq paydalılıq, % ósimliktegi, kúnlerde Preparattıń islewge shekem № Preparat shıǵın bolǵan er túrleri norması, l/ga 1 3 7 14 21 jetkenle-riniń sanı 1 Decis, 2,5% k.e 0,7 2,1 80,1 86,7 96,4 96,8 98,1 2 Amrell 600 0,7 1,3 81,3 89,1 96,8 97,0 97,2 3 Karate, 5 % em.k 1,0 2,2 73,4 80,0 86,6 90,3 92,3 4 Fufanon 57% k.e. 0,7 1,9 72,4 76,1 80,3 83,1 82,3 5 Kontrol` variant 2,1 - - - - -

Bunnan kórinip tur, decis preparatı gektarına 0,7 litr muǵdarında qollanılǵanda 21 kúni 98,1% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Amrell 600 preparatı qollanılǵan variantımızda 97,2%, karate preparatı qollanılǵan variantımızda 92,3%, Fufanon preparatı qollanılǵan variantımızda 82,3% biologiyalıq nátiyjelilik anıqlandı. Eki qanatlılar toparınan búgingi kúnde zıyan keltiriw dárejesi boyınsha qawın shıbın dominant túr esaplanıp, zıyankeske qarsı múddetinde hámde normasında keltirilgen ximiyalıq preparatlardı qollanıw arqalı ónim saqlanıp qaladı. Gewik payda etiwshi shıbınlar joqarıda aytıp ótkenimizdey, ósimlikti japıraq plastinkası menen qurtları azıqlanıp ósip-rawajlanıwdan artta qaldıradı. Demek, tájriybelerden kórinip tur, zıyankeslerge qarsı ximiyalıq preparatlardı qollanıw arqalı 92,0-98,0% biologiyalıq nátiyjelilikke erisiledi. Juwmaq: Palız eginleri biocenozında ushırasatuǵın eki qanatlılar (Diptera) otryadına tiyisli zıyankes jánlikler ósimliklerdiń ósiwi, rawajlanıwı hám ónimdarlıǵına unamsız tásir

kórsetiwshi tiykarǵı faktorlardan biri bolıp esaplanadı. Ótkerilgen izertlewler nátiyjesinde bul zıyankeslerge qarsı qollanılǵan ximiyalıq preparatlar joqarı biologiyalıq nátiyjelilikke ie ekenligi anıqlandı. Ximiyalıq insekticidlerdiń norma hám múddetlerge ámel etken halda qollanılıwı zıyankes populyaciyasın sezilerli dárejede azaytıwı, ósimliklerdiń zıyanlanıw dárejesin tómenletiwi hám palız eginleriniń ónimdarlıǵın arttırıwǵa xızmet etiwi ilimiy jaqtan tiykarlandı. Sonıń menen birge, ximiyalıq preparatlardan nátiyjeli paydalanıw palız eginlerin qorǵawdıń integraciyalasqan sistemasında úlken áhmietke ie bolıp, turaqlı hám sapalı zúráát alıw imkaniyatın beredi.

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYaTLAR 1. Tóreniyazov.E.Sh. Palız eginleriniń qáwipli zıyankesleri hám olarǵa qarsı gúres usılları //Qaraqalpaqstan sharayatında awıl xojalıq eginlerinen joqarı ónim jetistiriw tiykarları. -Nókis, 1991.-13-16 b. 2. Tóreniyazov.E.Sh. Qawın shıbını rawajlanıwı bioekologiyası oǵan qarsı gúres alıp barıw boyınsha usınıslar. -Nókis, 2009. -4-13 b. 3. Rashidov M.I., QoshqarovJ., Eshanov Q.P. Qovun pashshasiga qarshi ilmiy asoslangan kurash tadbirlari. –Xorezm, 2007. -3 b. 4. Kıdırbaeva A. «Qawın shıbını zıyanınıń ónim muǵdarına hám sapasına tásirin úyreniw» //Pitkeriw qanigeligi jumısı, 2011. -61 b. 5. Tolixov D.A. Osobennosti vırashivaniya dın` v Tadjikistane, urojaynost` i kachestva plodov v oroshaemıx usloviyax: Avtoref. dis…kand. sel`skoxozyaystvennıx nauk. – Dushanbe, 2016. – S. 3 - 16. 6. Tóreniyazov E.Sh.,Twxtabaev R.Z., Peviling R., Xabibullaev B. Qovun pashshasi rivojlanishi, bioekologiyasi, unga qarshi kwrash olib borish bwyi-cha tavsiyalar. –Nukus, 2009. - 32 b. 7. Toreniyazov E.Sh., Yusupov R., Eshmuratov E. Palız ónimleri sapasın jaqsılaw, qayta islew usılları jetiskenlikler //Awıl xojalıǵında ilimiy-izertlewler nátiyjelerin óndiriske engiziw tiykarları. Ilim.ámel. konf. Mat. -Nókis,2010. -5 b.