Asosiy mazmunga o‘tish
ReLibrary
UZ
Kirish
Konferensiya maqolasiOchiq kirish

QARAQALPAQSTANDA GEWREK (FERULA) DÁRILIK ÓSIMLIGINIŃ ZIYANKESLERI

Bekbergenova Zakhira Omirbekovna1, Beknazarova is the daughter of Perizat Berdakh2, Atayeva Gulrukh Berdibay qizi32026

  1. 1biologiya ilimleriniń (Dsc) doktori, docent
  2. 2magistr
  3. 3Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı, Nókis qalası

Konferensiyalar“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.Jild 1Son 1Sahifa 438–440

Annotatsiya

Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasında tábiyiy halda ósetuǵın gewrek (Ferula) dárilik ósimliginiń zıyankesleriniń túr quramı boyınsha maǵlıwmatlar berilgen. Izertlewlerimiz nátiyjesinde: 8 otryadqa tiyisli 29 túr dizimge alındı: Tuwri qanatlılar (Orthoptera) otryadı - 1, Tripsler (Thysanoptera) otryadı - 1, Teń qanatlılar (Homoptera) otryadı - 5, Yarım qattı qanatlılar yamasa qandalalar (Heteroptera) otryadı - 6, Qattı qanatlılar yamasa qońızlar (Coleoptera) otryadı - 13, Eki qanatlılar (Diptera) otryadı - 1, Teri qanatlılar yamasa qulaq qagıshlar (Dermaptera) otryadı - 1, Qalqan qanatlılar yamasa gúbelekler (Lepidoptera) otryadı -1 túr dizimge alındı.

Boshqa tillarda

ruschaВРЕДИТЕЛИ ГЕВРЕКА (ФЕРУЛЫ) ЛЕЧЕБНЫХ ЖИВОТНЫХ В КАРАКАЛПАКСТАНЕ

В статье представлена ​​информация о видах вредителей лекарственного растения геврека (Ferula), произрастающего в естественных условиях в Республике Каракалпакстан. В результате проведенного исследования было зарегистрировано 29 видов, относящихся к 8 отрядам: прямокрылые – 1, цикадокрылые – 1, гомоптеровые – 5, клоповики – 6, жгутики – 13, двукрылые – 1, дермаптеровые – 1, чешуекрылые – 1.

inglizchaPESTS OF GEWREK (FERULA) MEDICINAL WILDLIFE IN KARAKALPAKSTAN

The article provides information on the types of pests of the medicinal plant gewrek (Ferula), which grows naturally in the Republic of Karakalpakstan. As a result of our research: 29 species belonging to 8 orders were recorded: Orthoptera - 1, Thysanoptera - 1, Homoptera - 5, Heteroptera - 6 Coleoptera - 13, Diptera - 1, Dermaptera - 1, Lepidoptera - 1.

Kalit so‘zlar

  • dárilik ósimlikler
  • gewrek
  • ziyankes
  • túr quramı
  • shıbın-shirkey

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

Matndagi telefon raqamlari shaxsiy ma’lumot sifatida yashirilgan.

UO‘T: 633.11: 631.52 QARAQALPAQSTANDA GEWREK (FERULA) DÁRILIK ÓSIMLIGINIŃ ZIYANKESLERI Bekbergenova Zaxira Omirbekovna, biologiya ilimleriniń (Dsc) doktori, docent, Tel: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: zakhira@mail.ru Beknazarova Perizat Berdax qızı, magistr [telefon raqami yashirilgan] Atayeva Gulrux Berdibay qizi, bakalavr [telefon raqami yashirilgan] Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnologiyalar institutı, Nókis qalası https://doi.org/10.5281/zenodo.19244610 Annotatsiya. Maqalada Qaraqalpaqstan Respublikasında tábiyiy halda ósetuǵın gewrek (Ferula) dárilik ósimliginiń zıyankesleriniń túr quramı boyınsha maǵlıwmatlar berilgen. Izertlewlerimiz nátiyjesinde: 8 otryadqa tiyisli 29 túr dizimge alındı: Tuwri qanatlılar (Orthoptera) otryadı - 1, Tripsler (Thysanoptera) otryadı - 1, Teń qanatlılar (Homoptera) otryadı - 5, Yarım qattı qanatlılar yamasa qandalalar (Heteroptera) otryadı - 6, Qattı qanatlılar yamasa qońızlar (Coleoptera) otryadı - 13, Eki qanatlılar (Diptera) otryadı - 1, Teri qanatlılar yamasa qulaq qagıshlar (Dermaptera) otryadı - 1, Qalqan qanatlılar yamasa gúbelekler (Lepidoptera) otryadı -1 túr dizimge alındı. Tayanish sózler: dárilik ósimlikler, gewrek, ziyankes, túr quramı, shıbın-shirkey. Kirisiw (adebiyatlarǵa sholıw). Gewrek (Ferula) otryadı (Apiaceae) semeystvosına tiyisli bolıp, kóp jıllıq shóp ósimligi. Ómirinde bir ret kóbeyetuǵın monokarpalı ósimlik. Tamırı bekkem rawajlanǵan. Paqalı juwan, biyikligi 80-140 sm, japıraqları iri, gúl shańaraǵı kórinisinde. Báhárde japıraqlı bolıp, aprelde gúlleydi hám may-iyun aylarında quwray baslaydı. Onı túe, qoy hám eshkiler de jaqsı jeydi. Japıraqlarında 24,5% protein, 13-18% belok, 23-27% toqima, 37-47 AEM hám 8% ke shekem may bar. 100 kg qurǵaq massası 88,5 azıqlıq birligine teń. Onıń ortasha ónimi gektarınan 6-7 centnerdi quraydı. Ol kúlreń-jasıl, tamır paqalı jińishke, ultanın eski japıraqlar orap algan boladı. Masaqshası 3-7 hám onnan kóp. Qabırshaq japıraqları ushlı, ashıq reńde, tuqımı kóbik tárizli isken qaltasha ishinde. Qaltası dáslep tegis bórtik, joqarısı gedir-budir, keyinirek kóbik sıyaqlı isingen, uzınlıǵı 2 sm ge shekem, qızıl-qońır, tamırlı boladı, ushı tumshıqlı. Gewrektıń Qaraqalpaqstanda 6 túri: (Ferula assa-foetida L., Ferula caspica B., Ferula dubjanskii K., Ferula lehmanni B., Ferula schair B., Ferula syreicchikovii K.) bar, qumlı shóllerde ósedi. Smola - jelim alıwda qollanıladı. Tábiyatta sasıq gewrek (Ferula assa-foetida L.) keń tarqalgan bolıp, jelim-smola tiykarınan usi túrden alınadı. Bul dárilik ósimlik medicinada nawqas organizmine unamlı tásir etetuǵın biologiyalıq aktiv zat esaplanadı. Dárilik zatlar sıpatında ósimliklerdiń tamırı, japıraǵı, qabıǵı, gúli, miywesi, shiresi hám basqa bólimlerinen paydalanıladı [1]. Qubla Aral boyi sharayatında Ferula assa-foetida L.dıń bioekologiyalıq qásiyetleri, qorǵaw hám aqılǵa say paydalanıw ilajları B. T. Dáwletmuratova (2024) izertlew alıp barǵan [5]. Zarafshan taw dizbektiń 10 ta aymaǵında kuhiston-gewregi entomofaunasınıń tur quramı úyrenilgen. Ferula menen baylanıslı 95 túrdegi shıbın-shirkeyler belgilengen hám olardıń 42 - fitofag, 37 - shańlatıwshılar hám 16 - entomofaglardan ibarat. Eń joqarı túr Omonqo’ton hám Bashir aymaqlarında baqlanǵan. Izertlew aymaqları ferula entomofaunasınıń uqsaslıq

dendrogrammasi dúzilgen. Shańlatıwshı jánliklerdiń 60%ini perdeqanatlilar Crabronidae hám Megachilidae, eki qanatlilar Sırphidae semeystvosı wákilleri quraydi. [2, 8, 9, 10, 11]. Avalbaev O.N., Usanov U. N., Umirov N.U., Zoirova K. A. (2020) Aydar-Arnasoy kól sisteması átirapında tarqalǵan Ferula L. toparı túrlerinde gewrek murtlı qońızı (Placaederus skapularis Fısch. ) dıń zıyanı haqqında bayanlagan [2]. Aqpo'taev A. (2024 ) bul maqala Respublikamız aymaǵında ótken asirde ıqlımlastırılgan, dárilik hám azıq-awqat áhmiyetine qaray awqatqa kohiston gewregi hám sasıq gewrek, tájik gewregi túrlerin sistematikası, kelip shıǵıw túrleri, geografiyalıq tarqalıwı hám bioekologiyasın úyreniwge arnalǵan izertlew nátiyjelerinen biri. Bul ósimliktiń tamırı, gúli, paqal hám mıywe denesi shıpalı qasiyetke iye. Onıń shire quramındaǵı zatta joqarı fiziologikalıq xızmetke iye birikpeler bar [3]. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2018-jıl 20-marttaǵı "Respublikada gewrek plantaciyaların shólkemlestiriw hám olardıń shiyki zatın qayta islew kólemlerin kóbeytiw jáne eksport etiw ilajları haqqında"ǵı PQ-3617-sanlı qararı tiykarında gewrek plantaciyaların shólkemlestiriw hám olardıń shiyki zatın qayta islew associaciyası shólkemlestirilgen [13]. Materiallar hám usıllar. Izertlewlerimiz ulıwma qabıl etilgen entomologiyalıq usıllar tiykarında alıp barıldı. Jánliklerdi ustaw processinde dástúriy usıl entomologiyalıq tutqısh tor hám janlikler duzaǵınan paydalanıldı [4, 6, 7]. Nátiyjeler hám talqılaw. Izertlewlerimiz nátiyjesinde: 8 otryadqa tiyisli 29 túr dizimge alındı: Tuwri qanatlılar (Orthoptera) otryadı - 1, Tripsler (Thysanoptera) otryadı - 1, Teń qanatlılar (Homoptera) otryadı - 5, Yarım qattı qanatlılar yamasa qandalalar (Heteroptera) otryadı - 6, Qattı qanatlılar yamasa qońızlar (Coleoptera) otryadı - 13, Eki qanatlılar (Diptera) otryadı - 1, Teri qanatlılar yamasa qulaq qagıshlar (Dermaptera) otryadı - 1, Qalqan qanatlılar yamasa gúbelekler (Lepidoptera) otryadı -1 túr dizimge alındı. Juwmaq hám usınıslar. Ótkerilgen izertlewlerimizge muwapıq, Ferula ósimliklerinde anıqlanǵan 29 túrdegi zıyankesler ósimliktiń túrli aǵzalarına zıyan keltiretuǵınlıǵı anıqlandı, bunda 2 túri tamırda (6,1%), 6 túri paqalda (0,6%), 7 túri japıraqta (27,6%), 4 túr zıyankes (2,2%) gúllerde hám qalǵan 10 túri (36,5%) aralas halda ósimliktiń óz aǵzalarında azıqlanıp zıyan keltiretuǵınlıǵı atap ótildi.

Paydalanılǵan ádebiyatlar 1.Абдиниязова Г.Ж. Қорақалпоғистон Республикасининг доривор ўсимликлари: Монография. –Тошкент: Bayoz, 2017. – 144 б. 2.Авалбаев О.Н., Усанов У. Н., Умиров Н.У., Зоирова К. А. Айдар-арнасой кўллар тизими атрофида тарқалган Ferula l. туркуми турларининг зараркунандаси // Life Sciences and Agriculture 2.1 - 2020 3.Akbo‘taev A. Sassiq kovrak o‘simligining shifobaxsh xususiyatlari, ularning zararkunandalari va kurash choralari // Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini, №3 2024, 169 бет. 4.Давлетшина А.Г., Радзивиловская М.А. Энтомофауна каврака. //Узб. биол. журн. 1965. № . С.57-62. 5.Dauletmuratova B.T. Janubiy Orolbo‘yi sharoitida Ferula assa-foetida l. ning bioekologik xususiyatlari, muhofaza qilish va oqilona foydalanish choralari // “Barqaror

o‘rmonchilik” IV xalqaro ilmiy-texnik anjuman iv international conference on sustainable forestry – 2024 2024-yil 1-2-noyabr 6.Танский В.И. Вредоносность насекомых и методы ее изучения. – Обзор. Информация. В ИИИТЭИСХ. – Москва, 1975. – С. -17. 7.Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных. – М.: Высшая школа, 1971. – С. 424. 8.Usanov U.U., Rakhimov M.R., Jabborov A.R., Anorboyeva Sh.S. Hover flies (Diptera, Syrphidae) are pollinators of species of the genus ferula l. 1753 in Uzbekistan // BIS Health and Environmental Science Volume 2 2025 | DOI: 10.31603/bishes.242 6th Borobudur International Symposium on Science and Technology (BIS-STE) 2024. 9.Рахимов М.Р., Халимов Ф.З., Хамзаев Р.А., Абдуллаев Э.Н., Усанов У.Н. Экологический анализ энтомофауны ферулы (Ferula kuhistanica) на разных участках Зарафшанского хребта // O‘zbekiston biologiya jurnali, 2021, №3. 10.Khalimov F., Rakhimov M., Khamzaev R., Abdullaev E., Usanov U. Composition and Structure of the Entomofauna of Ferula (Ferula kuhistanica) in Different Sections of the Zarafshan Ridge // Journal of the Entomological Research Society, 25(2), 275-286. 2023. 11.Usanov U.N., Mirsaidov F.S. Vegetative bodies of ferula kuhistanica pests // International Scientific Research Journal ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June, 2022. 12.Abdullayev I.I., Bekbergenova Z.O., Jangabaeva A.S. Pests of the medicinal plant Ferula in Karakalpakstan // Science and Education in Karakalpakstan ISSN 2181-9203№1/2 (47) 2025, 5-7 с. 13.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 20 martdagi “Respublikada kavrak plantatsiyalarini tashkil etish va ularning xom ashyosini qayta ishlash hajmlarini ko‘paytirish xamda eksport qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3617 Qarori

Iqtiboslar dinamikasi

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan Metodologiya

Adabiyotlar13 ta adabiyot

  1. Абдиниязова Г.Ж. Қорақалпоғистон Республикасининг доривор ўсимликлари: Монография. –Тошкент: Bayoz, 2017. – 144 б.
  2. 2.Авалбаев О.Н., Усанов У. Н., Умиров Н.У., Зоирова К. А. Айдар-арнасой кўллар тизими атрофида тарқалган Ferula l. туркуми турларининг зараркунандаси // Life Sciences and Agriculture 2.1 - 2020
  3. 3.Akbo‘taev A. Sassiq kovrak o‘simligining shifobaxsh xususiyatlari, ularning zararkunandalari va kurash choralari // Agro kimyo himoya va o‘simliklar karantini, №3 2024, 169 бет.
  4. 4.Давлетшина А.Г., Радзивиловская М.А. Энтомофауна каврака. //Узб. биол. журн. 1965. № . С.57-62.
  5. 5.Dauletmuratova B.T. Janubiy Orolbo‘yi sharoitida Ferula assa-foetida l. ning bioekologik xususiyatlari, muhofaza qilish va oqilona foydalanish choralari // “Barqaror o‘rmonchilik” IV xalqaro ilmiy-texnik anjuman iv international conference on sustainable forestry – 2024 2024-yil 1-2-noyabr
  6. 6.Танский В.И. Вредоносность насекомых и методы ее изучения. – Обзор. Информация. В ИИИТЭИСХ. – Москва, 1975. – С. -17.
  7. 7.Фасулати К.К. Полевое изучение наземных беспозвоночных. – М.: Высшая школа, 1971. – С. 424.
  8. 8.Usanov U.U., Rakhimov M.R., Jabborov A.R., Anorboyeva Sh.S. Hover flies (Diptera, Syrphidae) are pollinators of species of the genus ferula l. 1753 in Uzbekistan // BIS Health and Environmental Science Volume 2 2025 | DOI: 10.31603/bishes.242 6th Borobudur International Symposium on Science and Technology (BIS-STE) 2024.10.31603/bishes.242
  9. 9.Рахимов М.Р., Халимов Ф.З., Хамзаев Р.А., Абдуллаев Э.Н., Усанов У.Н. Экологический анализ энтомофауны ферулы (Ferula kuhistanica) на разных участках Зарафшанского хребта // O‘zbekiston biologiya jurnali, 2021, №3.
  10. 10.Khalimov F., Rakhimov M., Khamzaev R., Abdullaev E., Usanov U. Composition and Structure of the Entomofauna of Ferula (Ferula kuhistanica) in Different Sections of the Zarafshan Ridge // Journal of the Entomological Research Society, 25(2), 275-286. 2023.10.51963/jers.2023.86
  11. 11.Usanov U.N., Mirsaidov F.S. Vegetative bodies of ferula kuhistanica pests // International Scientific Research Journal ISSN: 2776-0979, Volume 3, Issue 6, June, 2022.
  12. 12.Abdullayev I.I., Bekbergenova Z.O., Jangabaeva A.S. Pests of the medicinal plant Ferula in Karakalpakstan // Science and Education in Karakalpakstan ISSN 2181-9203№1/2 (47) 2025, 5-7 с.
  13. 13.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 20 martdagi “Respublikada kavrak plantatsiyalarini tashkil etish va ularning xom ashyosini qayta ishlash hajmlarini ko‘paytirish xamda eksport qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3617 Qarori

Metama’lumot

Identifikator
REL-C-012000
Nashr sanasi
2026-04-07
Til
o‘zbek
Konferensiyalar
“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.
Jild
1
Son
1
DOI
10.66073/gz81ce70
Nashriyot
LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa
438–440
Litsenziya
Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Ko‘rishlar
12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
Metadata manbasi
Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish
2026-08-06