QAYRAG‘OCHNING XALQ XO‘JALIGI VA ETNOMADANIYATIDAGI O‘RNI

Atamuratova is the daughter of Khurliman Rustem; Naurizbaeva Guldana Pakhratdinovna; Baltaniyazov Zhaksybay Sarsenbaevich

doi:10.66073/twm70h33

QAYRAG‘OCHNING XALQ XO‘JALIGI VA ETNOMADANIYATIDAGI O‘RNI

Atamuratova is the daughter of Khurliman Rustem, Naurizbaeva Guldana Pakhratdinovna, Baltaniyazov Zhaksybay SarsenbaevichQoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti2026

Konferensiyalar“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.Jild 1Son 1Sahifa 426–429

Annotatsiya

Mazkur maqolada qayrag‘och (Ulmus) daraxtining biologik xususiyatlari, uning tabiat va inson hayotidagi o‘rni, shuningdek, etnomadaniyatdagi ahamiyati keng yoritilgan. Muallif qayrag‘ochning morfologik tuzilishi, uning qurg‘oqchilikka chidamliligi va shahar ekologiyasidagi tutgan o‘rnini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Shu bilan birga, daraxt yog‘ochining mustahkamlik xususiyatlari, uning qadimgi mehnat qurollari (xususan, omochlar) va mebelsozlikdagi qo‘llanilishi tarixiy manbalar asosida ko‘rib chiqiladi. Maqolada qayrag‘och bilan bog‘liq xalq afsonalari va uning madaniy meros sifatidagi qiymati ham alohida ta‘kidlanadi.

Boshqa tillarda

ruschaМЕСТО КАЙРАГАЧА В НАЦИОНАЛЬНОЙ ЭКОНОМИКЕ И ЭТНОКУЛЬТУРЕ

В данной статье подробно рассматриваются биологические свойства вяза (Ulmus), его роль в природе и жизни человека, а также его значение в этнокультуре. Автор анализирует морфологическую структуру вяза, его засухоустойчивость и роль в городской экологии с научной точки зрения. Одновременно рассматриваются прочностные свойства древесины дерева, ее использование в древних орудиях труда (в частности, в плугах) и производстве мебели на основе исторических источников. В статье также освещаются народные легенды, связанные с вязом, и его ценность как культурного наследия.

inglizchaTHE PLACE OF KAYRAGACH IN THE NATIONAL ECONOMY AND ETHNOCULTURE

This article extensively discusses the biological properties of the elm tree (Ulmus), its role in nature and human life, as well as its significance in ethnoculture. The author analyzes the morphological structure of the elm, its drought resistance, and its role in urban ecology from a scientific perspective. At the same time, the strength properties of the tree‘s wood, its use in ancient tools (in particular, plows) and furniture making are considered based on historical sources. The article also highlights folk legends associated with the elm and its value as a cultural heritage.

Kalit so‘zlar

Qayrag‘och (Ulmus)
yog‘och teksturasi
etnomadaniyat
dehqonchilik
omoch
ekologik barqarorlik
hunarmandchilik

To‘liq matn

Litsenziya: CC BY 4.0 litsenziya matni

Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.

UO‘K: 5995 QAYRAG‘OCHNING XALQ XO‘JALIGI VA ETNOMADANIYATIDAGI O‘RNI Atamuratova Xurliman Rustem qizi Naurizbaeva Guldana Paxratdinovna Ilmiy rahbar: Baltaniyazov Jaqsibay Sarsenbaevich Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar institute https://doi.org/10.5281/zenodo.19244587 Annotatsiya: Mazkur maqolada qayrag‘och (Ulmus) daraxtining biologik xususiyatlari, uning tabiat va inson hayotidagi o‘rni, shuningdek, etnomadaniyatdagi ahamiyati keng yoritilgan. Muallif qayrag‘ochning morfologik tuzilishi, uning qurg‘oqchilikka chidamliligi va shahar ekologiyasidagi tutgan o‘rnini ilmiy nuqtai nazardan tahlil qiladi. Shu bilan birga, daraxt yog‘ochining mustahkamlik xususiyatlari, uning qadimgi mehnat qurollari (xususan, omochlar) va mebelsozlikdagi qo‘llanilishi tarixiy manbalar asosida ko‘rib chiqiladi. Maqolada qayrag‘och bilan bog‘liq xalq afsonalari va uning madaniy meros sifatidagi qiymati ham alohida ta’kidlanadi. Kalit so‘zlar: Qayrag‘och (Ulmus), yog‘och teksturasi, etnomadaniyat, dehqonchilik, omoch, ekologik barqarorlik, hunarmandchilik. Barcha qayrag‘ochlar qurg‘oqchilikka chidamli, soyaga chidamli va ekilganda soya beruvchi qo‘shnilari bilan oson chiqishib ketadi. Qayrag‘och qariguncha har yili gullaydi. Qayrag‘ochning barglari juda zich ekilgan bo‘lib, havodagi changlarni yaxshi ushlab qoladi. Qayrag‘ochning sharoitimizda pakana qayrag‘och, po‘kakli qayrag‘och, qizil qayrag‘och, dala qayrag‘ochi, sada qayrag‘och turlari mavjud. Qayrag‘och Evropa mintaqasida keng tarqalgan. Qayrag‘ochning o‘rtacha umri 80-120 yil. 400 yillik turlari ham ma’lum. Qayrag‘och taxminan 40 million yil oldin paydo bo‘lgan deb keltiriladi va bir necha o‘nlab turlarni o‘z ichiga oladi. Volga daryosi bo‘yida, Janubiy Uralda, Kavkazda, Markaziy Osiyoda mayda bargli qayrag‘och va pakana bo‘yli qayrag‘och ko‘plab tarqalgan. Qayrag‘ochlar ko‘plab aholi yashash punktlarining ko‘chalarini bezab turadi. Qayrag‘ochdoshlar oilasi salobatli daraxt va butalar turkumi bo‘lib, ularning aksariyati qishda bargini to‘kadi. “Qayrag‘och” atamasq qadimgi turkiy til ildizlariga borib taqaladi. “Qayra” so‘zi ba’zi tarixiy ma’lumotlarda “qattiq” yoki “mustahkam” degan ma’nolarni anglatadi, ya’ni bu daraxtning yog‘ochi juda mustahkam va chidamli ekaniga ishora qiladi. Qayrag‘och daraxt turining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli o‘z nomini olgan. Qadimda yog‘ochidan kema va chanalar ishlangan. Qayrag‘och daraxtining lotincha nomi – Ulmus (1-rasm).

1-rasm: Qayrag‘och daraxti umumiy va barglari ko‘rinishi Qayrag‘och qayrag‘ochdoshlar oilasiga mansub. Bu o‘rtacha kattalikdagi daraxt bo‘lib, balandligi 40 metrga etishi mumkin. Uning silliq kulrang po‘stlog‘i va qalin yoyilgan shoxshabbasi bor. Qayrag‘ochning barglari oddiy, ketma-ket joylashgan, bandli, pastki qismida ikkita bargchasi bor. Ular ellips shaklida bo‘lib, uchi o‘tkirlashgan. Bargning chetlari tishli. Bargning ustki tomoni to‘q yashil, pastki tomoni ochroq. Daraxt erta bahorda, barg chiqarmasdan oldin gullay boshlaydi. Gullari mayda, yashilroq rangda, to‘p-to‘p bo‘lib joylashgan. Qayrag‘och mevasi qanotchali bo‘lib, shamol orqali uzoq masofalarga tarqaladi. Qayrag‘och Shimoliy yarim sharning mo‘‘tadil kengliklarida keng tarqalgan. U sernam unumdor tuproqlarni va soya joylarni afzal ko‘radi. Qayrag‘och yog‘ochi juda mustahkam bo‘lib, qurilishda va duradgorlikda ishlatiladi. Qayrag‘och - slavyan mifologiyasi va folьklorida alohida o‘rin tutadigan daraxt. Qayrag‘och sehrli kuchga ega va tabiat ruhlari uchun uy hisoblanadi. Bu daraxt bilan bog‘liq ko‘plab afsonalar mavjud. Ulardan biri qayrag‘och orzularni ro‘yobga chiqarishi mumkinligi haqida. Odamlar uning oldiga iltimos bilan kelishar, sovg‘alar qoldirishar va daraxt ularga yordam berishiga ishonishardi. Qayrag‘och shoxlari ko‘pincha bir-biriga chirmashib, zich shox-shabba hosil qiladi. Shuningdek, qayrag‘och o‘zining mustahkamligi va egiluvchanligi bilan mashhur bo‘lib, bu uni mebel va turli xil bezaklar uchun mashhur materialga aylantirgan. Qayrag‘ochning yog‘ochi qattiq, pishiq, yopishqoq, qayishqoq, ishlov berish oson. Uning yadrosi to‘q jigarrang, zabolon ochroq bo‘lib, siniq yoki parallel chiziqlardan iborat o‘ziga xos naqshga ega, tor o‘zak nurlari mavjud. Teksturasi chiroyli (2-rasm).

2-rasm: Qayrag‘ochning yog‘ochidan ishlangan buyumlar va teksturasi ko‘rinishi Suvda u chirishga yaxshi qarshilik ko‘rsatadi, lekin tuproq bilan aloqada bo‘lganda bu xususiyati yo‘qoladi. O‘sayotgan daraxtni ko‘pincha zararkunanda hasharotlar va parazit zamburug‘lar zararlaydi. Qayrag‘och haqidagi dastlabki yozma ma’lumotlar Miken davriga to‘g‘ri keladi. Knoss jangida foydalanilgan aravalarning g‘ildiraklari qayrag‘ochdan yasalgan edi. Qadimgi Yunonistonda undan ko‘pincha omochlar yasalgan (3-rasm).

3-rasm: Qayrag‘och yog‘ochidan ishlangan Omoch mehnat quroli Qayrag‘ochdan qilingan o‘tin va qayrag‘och juda yaxshi yonadi, uning yog‘ochi nam holatda ham yonib ketish xususiyatiga ega. Bu daraxtning shox-shabbalaridan har qanday gulxanni osongina yoqish mumkin. To‘g‘ri, o‘tinlardan o‘t yoqish mumkin, lekin bu o‘tinlarni tayyorlash unchalik oson emas.

Iqtiboslar dinamikasi

0

2026

Bu ilmiy ishga ReLibrary’da chop etilgan ilmiy ishlarda hali iqtibos topilmadi.

ReLibraryTekshirilgan 2026-11-02Metodologiya

Adabiyotlar6 ta adabiyot

Baltaniyazov J. S., Kamalova N. B. Environmental and decorative properties linden leaved (Tilia cordata) under Karakalpakstan // Современное экологическое состояние природной среды и научно-практические аспекты рационального природопользования. – 2017. – С. 820-821.
Bekturganovna K.N., Sarsenbaevich B.J. Qoraqalpog‘iston respublikasi avtomobil yo‘l bo‘ylarini ko‘kalamzorlashtirishda asosiy daraxt va buta turlarini tanlash // Conferences. – 2025. – Т. 1. – №. 4. – С. 587-589. mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya
Lykholat Y. et al. Modeling the invasiveness of Ulmus pumila in urban ecosystems in conditions of climate change //Regulatory Mechanisms in Biosystems. – 2018. – Т. 9. – №. 2. – С. 161-166.
Qayumov A., Boltaniyozov J. S. Dust-holding properties of wood and shrub species in the conditions of the republic of Karakalpakstan // The American Journal of Applied sciences. – 2020. – Т. 2. – №. 09. – С. 170-174.
Sarsenbaevich B.J. et al. Agrotechnology of cultivation and care plants lycium barbarum // American journal of social science. – 2025. – Т. 3. – №. 5. – С. 67-70.
Su H. et al. Changes in water use with growth in Ulmus pumila in semiarid sandy land of northern China //Trees. – 2014. – Т. 28. – №. 1. – С. 41-52.

Metama’lumot

Identifikator: REL-C-011997
Nashr sanasi: 2026-04-07
Til: o‘zbek
Konferensiyalar: “SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.
Jild: 1
Son: 1
DOI: 10.66073/twm70h33
Nashriyot: LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
Sahifa: 426–429
Litsenziya: Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
Metadata manbasi: Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
Oxirgi yangilanish: 2026-08-06

[1] Baltaniyazov J. S., Kamalova N. B. Environmental and decorative properties linden leaved (Tilia cordata) under Karakalpakstan // Современное экологическое состояние природной среды и научно-практические аспекты рационального природопользования. – 2017. – С. 820-821.

[2] Bekturganovna K.N., Sarsenbaevich B.J. Qoraqalpog‘iston respublikasi avtomobil yo‘l bo‘ylarini ko‘kalamzorlashtirishda asosiy daraxt va buta turlarini tanlash // Conferences. – 2025. – Т. 1. – №. 4. – С. 587-589. mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy konferensiya

[3] Lykholat Y. et al. Modeling the invasiveness of Ulmus pumila in urban ecosystems in conditions of climate change //Regulatory Mechanisms in Biosystems. – 2018. – Т. 9. – №. 2. – С. 161-166.

[4] Qayumov A., Boltaniyozov J. S. Dust-holding properties of wood and shrub species in the conditions of the republic of Karakalpakstan // The American Journal of Applied sciences. – 2020. – Т. 2. – №. 09. – С. 170-174.

[5] Sarsenbaevich B.J. et al. Agrotechnology of cultivation and care plants lycium barbarum // American journal of social science. – 2025. – Т. 3. – №. 5. – С. 67-70.

[6] Su H. et al. Changes in water use with growth in Ulmus pumila in semiarid sandy land of northern China //Trees. – 2014. – Т. 28. – №. 1. – С. 41-52.