SURXONDARYO VILOYATI OCH TUSLI BO‘Z TUPROQLARI SHAROITIDA GERBITSIDLARNING MOSH VA LOVIYA HOSILDORLIGIGA TA‘SIRI

Maqolada Surxondaryo viloyatining och tusli bo‘z tuproqlari sharoitida mosh ekini begona o‘tlariga qarshi ekish bilan birga Shansgard gerbitsidi 4,0 l/ga, o‘suv davrida Fyuzilad forte gerbitsidi 1,5 l/ga me‘yorda, loviya ekini uchun ekish bilan birga Stomp gerbitsidi 4,0 l/ga, o‘suv darida Zellek super gerbitsidi 1,0 l/ga me‘yorda qo‘llanilganda mosh va loviyaning hosildorligi yuqori bo‘lganligi to‘g‘risida ma‘lumotlar berilgan.

UO‘T: 635.652.2:631.445.56+(632.5.51:632.934/.954) SURXONDARYO VILOYATI OCH TUSLI BO‘Z TUPROQLARI SHAROITIDA GERBITSIDLARNING MOSH VA LOVIYA HOSILDORLIGIGA TA’SIRI Sattorov shoximardon xushmamatovich https://orcid.org/0009-0000-0012-4714 O‘simliklar karantini va himoyasi ilmiy-tadqiqot instituti Xalikov baxodir meylikovich https://orcid.org/0000-0002-7323-4516 Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot institute https://doi.org/10.5281/zenodo.19244552 Annotatsiya: Maqolada Surxondaryo viloyatining och tusli bo‘z tuproqlari sharoitida mosh ekini begona o‘tlariga qarshi ekish bilan birga Shansgard gerbitsidi 4,0 l/ga, o‘suv davrida Fyuzilad forte gerbitsidi 1,5 l/ga me’yorda, loviya ekini uchun ekish bilan birga Stomp gerbitsidi 4,0 l/ga, o‘suv darida Zellek super gerbitsidi 1,0 l/ga me’yorda qo‘llanilganda mosh va loviyaning hosildorligi yuqori bo‘lganligi to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Kalit so‘zlari: Mosh, loviya, och tusli bo‘z tuproq, hosildorlik, begona o‘tlar, gerbitsid. Аннотatsiя: В статье представлены данные о том, что при возделывании маша в условиях светлых серозёмных почв Сурхандарьинской области, применение гербицида Шансгард в норме 4,0 л/га вместе с посевом, а в период вегетaции гербицида Фюзилад Форте в норме 1,5 л/га, а для фасоли гербицида Стомп в норме 4,0 л/га вместе с посевом и гербицида Зеллек Супер в норме 1,0 л/га в период вегетaции обеспечивало высокую урожайность культур маша и фасоли. Ключевые слова: Маш, фасоль, светлая серозёмная почва, урожайность, сорные растения, гербицид. Annotation: The article presents data showing that under the conditions of light sierozem soils in the Surkhandarya region, the use of the herbicide Shansgrad at 4,0 l/ha together with sowing, and Fuzilad Forte at 1,5 l/ha during the vegetative period for mung bean, as well as the herbicide Stomp at 4,0 l/ha together with sowing and Zellek Super at 1,0 l/ha during the vegetative period for common bean, ensured high yields of mung bean and common bean crops. Key words: Mung bean, common bean, light sierozem soil, yield, weeds, herbicide. Kirish. Respublikamizning Markaziy va Janubiy hududlarida bahor mavsumida asosiy ekin sifatida ekiladigan mosh, loviya ekinining rivojlanishida begona o‘tlarning zarari va ularning hosildorlikga ta’siri o‘rganildi. Dalalarda juda ko‘p bir yillik ikki pallali va g‘allasimon begona o‘tlar, jumladan: shamak, ko‘k itqo‘noq, beshbarmoq, sho‘ra, ituzum, oqsho‘ra, temirtikan, ko‘p yillik begona o‘tlardan g‘umay, qamish, salomalaykum, qo‘ypechak va boshqa begona o‘tlar uchraydi. Begona o‘tlar madaniy o‘simliklar urug‘ining unib chiqish davridan boshlab, hosilni yig‘ib olgunga qadar zarar yetkazadi. Natijada hosil kamayib, uning sifati pasayadi. Tadqiqot uslublari. Tadqiqotni bajarishda umumqabul qilingan «Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari», «Gerbitsidlar bilan tajribalar qo‘yish uslublari», begona o‘tlarga qarshi kimyoviy preparatlarni sinash «Qishloq xo‘jalik ekin maydonlarida begona o‘tlarga qarshi gerbitsidlarning davlat sinovini o‘tkazish» kabi uslublar asosida olib borildi. Tadqiqot natijalari. Turli gerbitsidlarning mosh va loviya don hosildorligiga ta’siri bo‘yicha olingan ma’lumotlarga ko‘ra, Surxondaryo viloyatining och tusli bo‘z tuproqlari sharoitida ekish bilan birga gerbitsidlar qo‘llanilganda, eng yuqori don hosili moshga Shansgrad gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilgan 9-variantdan olinib, don hosildorligi uch yilda o‘rtacha 18,9 s/ga ni tashkil etdi. Bunda qo‘shimcha don hosili nazorat variantga nisbatan 3,5 s/ga

ni, Gezagard andoza variantiga nisbatan esa 2,5 s/ga, boshqa turdagi gerbitsidlarga nisbatan 0,8- 2,0 s/ga yuqori bo‘lganligi aniqlandi. Shunga yaqinroq natijalar tajribaning 5-varianti, ya’ni Stomp gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilganda ham olinib, don hosildorligi o‘rtacha 18,6 s/ga ni tashkil etdi. 1-jadval Surxondaryo viloyati och tusli bo‘z tuproqlar sharoitida begona o‘tlarning mosh va loviyaning don hosildorligiga ta’siri. 1-tajriba Don hosildorligi, s/ga Nazoratga Ekin Gerbitsid Me’yori, nisbatan № tur- 2019 2020 2021 Uch yilda turlari l/ga qo‘shimcha lari yil yil yil o‘rtacha hosil, s/ga Nazorat, 1. - 16,1 12,9 17,3 15,4 - (gerbitsidsiz) Zorro, 33% em.k. 2. 4,0 18,0 15,0 19,5 17,5 2,1 (andoza) 3. Stomp, 33% em.k. 2,5 18,4 15,4 19,7 17,8 2,4 4. Stomp, 33% em.k. 3,0 18,7 15,6 20,2 18,1 2,7 5. Stomp, 33% em.k. 4,0 19,4 16,4 20,1 18,6 3,2 Mosh Gezagard 50% 6. 4,0 16,9 14,0 18,5 16,4 1,0 n.kuk. (andoza) Shansgard sus.k. 7. 2,0 17,3 14,5 18,9 16,9 1,5 500 g/l. Shansgard sus.k. 8. 3,0 17,6 14,7 19,3 17,2 1,8 500 g/l. Shansgard sus.k. 9. 4,0 19,4 16,3 21,1 18,9 3,5 500 g/l. Nazorat, 10. - 20,2 17,3 21,7 19,7 - (gerbitsidsiz) Zorro, 33% em.k. 11. 4,0 23,6 21,7 24,1 23,1 3,4 (andoza) 12. Stomp, 33% em.k. 2,5 24,5 22,0 26,3 24,2 4,5 13. Stomp, 33% em.k. 3,0 25,2 22,3 26,0 24,5 4,8 14. Stomp, 33% em.k. 4,0 26,3 23,2 27,1 25,5 5,8 Loviy Gezagard, 50% 15. a 4,0 21,0 17,9 22,1 20,3 0,6 n.kuk. (andoza) Shansgard sus.k. 16. 2,0 23,0 20,1 24,1 22,4 2,7 500 g/l. Shansgard sus.k. 17. 3,0 24,2 21,3 25,1 23,5 3,8 500 g/l. Shansgard sus.k. 18. 4,0 25,4 22,5 26,7 24,8 5,1 500 g/l. Loviya don hosildorligi bo‘yicha olingan ma’lumotlarga ko‘ra, tajribada loviyadan eng yuqori don hosili Stomp gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilgan 14-variantdan olinib, don hosildorligi uch yilda o‘rtacha 25,5 s/ga ni tashkil etdi. Bunda qo‘shimcha don hosili nazorat variantga nisbatan 5,8 s/ga ni, Zorro andoza variantiga nisbatan 2,4 s/ga, boshqa turdagi gerbisidlarga nisbatan 1,0-5,2 s/ga yuqori bo‘lganligi aniqlandi. Shunga yaqinroq natijalar tajribaning 18-varianti, ya’ni Shansgard gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilganda olinib, don hosildorligi o‘rtacha 24,8 s/ga ni tashkil etdi.

Gerbitsidlarni o‘suv davrida qo‘llash bo‘yicha olingan ma’lumotlarga ko‘ra, moshdan eng yuqori don hosili Fyuzilad forte gerbitsidini gektariga 1,5 l me’yorda qo‘llanilgan 5-variantdan olinib, don hosildorligi uch yilda o‘rtacha 18,2 s/ga ni tashkil etdi. Bunda qo‘shimcha don hosili nazorat variantga nisbatan 4,4 s/ga ni, Legion super andoza gerbitsidiga nisbatan esa 0,6 s/ga, boshqa turdagi gerbitsidlarga nisbatan 1,0-1,9 s/ga yuqori don hosili olinganligi aniqlandi. 2-jadval Surxondaryo viloyati och tusli bo‘z tuproqlar sharoitida begona o‘tlarning mosh va loviyaning don hosildorligiga ta’siri. 2-tajriba Don hosildorligi, s/ga Nazoratga Ekin Gerbitsid Me’yori, nisbatan № tur- 2019 2020 2021 Uch yilda turlari l/ga qo‘shimcha lari yil yil yil o‘rtacha hosil, s/ga Nazorat, 1. - 14,4 11,0 16,1 13,8 - (gerbisidsiz) Ramon super, 104 2. 1,0 17,0 13,8 18,1 16,3 2,5 g/l. em.k. (andoza) Zellek super, 104 3. 1,0 17,8 14,6 19,2 17,2 3,4 Mosh g/l. em.k. Legion super, 4. 12,5% em.k. 1,5 18,0 15,0 19,9 17,6 3,8 (andoza) Fyuzilad forte, 15% 5. 1,5 18,9 15,5 20,3 18,2 4,4 em.k. Nazorat, 6. - 19,3 16,2 20,9 18,8 - (gerbisidsiz) Ramon super, 104 7. 1,0 24,0 20,8 25,1 23,3 4,5 g/l. em.k. (andoza) Zellek super, 104 8. Loviy 1,0 25,9 22,6 26,3 24,9 6,1 g/l. em.k. a Legion super, 9. 12,5% em.k. 1,5 23,8 20,6 25,0 23,1 4,3 (andoza) Fyuzilad forte, 15% 10. 1,5 24,7 21,8 25,7 24,0 5,2 em.k. Loviya o‘simligidan eng yuqori don hosili Zellek super gerbitsidini gektariga 1,0 l me’yorda qo‘llanilgan 8-variantdan olinib, don hosildorligi uch yilda o‘rtacha 24,9 s/ga ni, qo‘shimcha don hosili nazorat variantga nisbatan 6,1 s/ga ni, Ramon super andoza variantiga nisbatan 1,6 s/ga, boshqa turdagi gerbitsidlarga nisbatan 0,9-1,8 s/ga ni tashkil etdi. Xulosa. Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan xulosa qilish mumkinki, Surxondaryo viloyatining och tusli bo‘z tuproqlari sharoitida mosh begona o‘tlariga qarshi ekish bilan birga Shansgard gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilganda eng yuqori don hosili 18,9 s/ga ni, loviyadagi begona o‘tlarga qarshi Stomp gerbitsidini gektariga 4,0 l me’yorda qo‘llanilganda 25,5 s/ga ni tashkil etdi. O‘simliklarni o‘suv davrida moshda Fyuzilad forte gerbitsidini gektariga 1,5 l me’yorda qo‘llanilganda 18,2 s/ni, loviyada Zellek super gerbitsidini gektariga 1,0 l me’yorda qo‘llanilganda 24,9 s/ga ni tashkil etdi.