ARTISHOK (Cynara scolymus L.) SABZAVOTÍNÍŃ XALÍQ XOJALÍǴÍNDAǴÍ HÁM INSAN SALAMATLÍǴÍ UShÍN ÁHMIYETI.

Maqalada Artishok (Cynara scolymus L.) ósimliginiń biologiyalıq aktiv elementleri, farmakologiyalıq qásiyetleri hám onıń insan salamatlıǵına tásiri haqqında sóz etiledi. Artishok quramındaǵı inulin, cinarin, fenol birikpeler hám flavonoidlar bawır xızmetin jaqsılaw, lipid hám uglevod almasıwın normallastırıw hámde antioksidant qorǵanıwdı kúsheytiwde áhmiyetke iye ekenligi ilimiy derekler tiykarında jarıtılǵan. Izertlew nátiyjeleri artishoktı funkcional azıq-awqat hám fitoterapiyalıq qural retinde qollanıw perspektivalı ekenligin kórsetedi.

UDK. 635.32:635.321; 615.322. ARTISHOK (Cynara scolymus L.) SABZAVOTÍNÍŃ XALÍQ XOJALÍǴÍNDAǴÍ HÁM INSAN SALAMATLÍǴÍ UShÍN ÁHMIYETI. 1Turdıbaeva Gúlsanem Jumamuratovna., 2Abdigapbarov Azamat Saymbetovich.

11-kurs tayanısh doktorantı. Sabzavotshılıq qániygeligi. Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám

agrotexnologiyalar institutı. Qaraqalpaqstan Respublikası. 2 a.x.i.f.d. (PhD). «Miywe-sabzavotshılıq hám palızshılıq» kafedrası aǵa oqıtıwshısı.

Qaraqalpaqstan awıl xojalıǵı hám agrotexnoloogiyalar institutı. Qaraqalpaqstan Respublikası. abdiaza079@. mail.ru. 1-kurs tayanch doktoranti. Sabzavotchilik mutaxassisligi. Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti. Qoraqalpog‘iston Respublikasi. q.x.f.f.d. (PhD). "Meva-sabzavotchilik va polizchilik" kafedrasi katta o‘qituvchisi. Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti. Qoraqalpog‘iston Respublikasi. abdiaza079@. mail.ru. Базовый докторант 1-го курса. Специальность овощеводства. Каракалпакский институт сельского хозяйства и агротехнологий. Республика Каракалпакстан. доктор философи наук сельского хозяйства (PhD). Старший преподаватель кафедры "Плодоовощеводство и бахчеводство." Каракалпакский институт сельского хозяйства и агротехнологий. Республика Каракалпакстан. abdiaza079@. mail.ru. 1th year basic doctoral student. Specialization in vegetable growing. arakalpak Institute of Agriculture and Agrotechnologies. Republic of Karakalpakstan. Doctor of Philosophy in Agricultural Sciences (PhD). Senior Lecturer, Department of Fruit and Vegetable Growing and Melon Growing. Karakalpak Institute of Agriculture and Agrotechnologies. Republic of Karakalpakstan. abdiaza079@. mail.ru. https://doi.org/10.5281/zenodo.19244491 Annotaciya. Maqalada Artishok (Cynara scolymus L.) ósimliginiń biologiyalıq aktiv elementleri, farmakologiyalıq qásiyetleri hám onıń insan salamatlıǵına tásiri haqqında sóz etiledi. Artishok quramındaǵı inulin, cinarin, fenol birikpeler hám flavonoidlar bawır xızmetin jaqsılaw, lipid hám uglevod almasıwın normallastırıw hámde antioksidant qorǵanıwdı kúsheytiwde áhmiyetke iye ekenligi ilimiy derekler tiykarında jarıtılǵan. Izertlew nátiyjeleri artishoktı funkcional azıq-awqat hám fitoterapiyalıq qural retinde qollanıw perspektivalı ekenligin kórsetedi. Tayanısh sózler: artishok, cinarin, inulin, gepatoprotektor, antioksidant, funkcional azıqlıq.

Kirisiw. Dárilik ósimliklerden nátiyjeli paydalanıw medicina hám farmacevtika tarawında áhmiyetli wazıypalardan biri bolıp esaplanadı. Artishok Astralılar tuwısına tiyisli bolıp, áyyemnen Evropa hám Aziya mámleketlerinde dárilik zat retinde qollanılıp kelingen. Onıń quramındaǵı biologiyalıq aktiv birikpeler bawır kesellikleri, ateroskleroz hám zat almasıwınıń buzılıwların profilaktikalawda áhmiyetli rol atqaradı. Usı maqalada analitik-obzorlıq xarakterge iye bolıp, sońǵı jıllarda basıp shıǵarılǵan ilimiy maqalalar, klinikalıq izertlew nátiyjeleri hám farmakologiyalıq maǵlıwmatlar analizlendi. Bioximiyalıq quramı hám farmakologiyalıq tásirler boyınsha salıstırmalı analiz usılı qollanıldı. Jáhán kóleminde xalıqtıń azıq-awqat qáwipsizligin támiyinlewde agrar tarawdıń ornı hám áhmiyeti kúnnen-kúnge artıp barmaqta. Sonıń ishinde, elimizde de bar resurs hám imkaniyatlardan aqılǵa uǵras paydalanıp, xalıqtı awıl xojalıǵı ónimleri menen kepillikli támiyinlew, zúráátlilik hám mápdarlıqtı jáne de arttırıw, tarawǵa ilim jetiskenlikleri hám zamanagóy kózqaraslardı engiziw áhmiyetli másele.

Áhmiyeti. Búgingi kúnde dúnya kóleminde shóp tárizli dárilik zat ósimliklerdi mádeniylestiriw, olardıń dárilik hám azıq-awqatlıq ózgesheliklerinen jáne de tolıǵıraq paydalanıw, shiyki zatı tiykarında tábiyiy dári-darmaqlar islep shıǵarıwdı keńeytiwge ayrıqsha itibar qaratılmaqta. tikenli artishok (Cynara scolymus L) Ózbekstan ushın jańa dárilik zat hám azıqawqat ósimligi bolıp tabıladı [3;4]. Artishok (Cynara scolymus L.) - bul kóp jıllıq sabzavot ósimligi bolıp, tiykarınan gúlbası (ashılmaǵan gúl toplamı) jew ushın paydalanıladı. Artishok Ózbekstan ushın dástúriy emes bolǵan, perspektivalı bahalı ósimlik bolıp, onnan jasıl túrinde silos, senaj hám qurǵaq ot-jem sıpatında paydalanıladı hám de azıqawqat, farmacevtika sanaatı ushın shiyki zat hám mallarǵa azıq retinde

úlken áhmiyetke iye. Artishoktıń ıǵal salmaǵı quramında 18% protein, 15% belok, 1,92% inulin hám bunnan tısqarı, sharwa haywanlarınıń rawajlanıwı ushın zárúr bolǵan vitaminler hám basqada organikalıq zatlar bar. Artishok azıq-awqat sanaatında keń qollanıladı, shiyki, quwırılǵan hám konservalanǵan túrinde paydalanıladı. Onıń gúl kesesiniń ishindegi jumsaq qabıǵı júdá jaǵımlı dámge iye bolıp, az kaloriyalı dietalıq ónim bolıp esaplanadı, ol salat tayarlawda yamasa quwırılǵan jaǵdayda, hár qıylı souslar menen birgelikte paydalanıladı. Artishok úlkenler hám balalar ushın júdá paydalı ónim esaplanadı, asqazan kislotalılıǵı joqarı bolǵan nawqaslarǵa járdem beredi, organizmde kaliy hám natriy duzlarınıń muǵdarın normallastırıwda qatnasadı [1;4]. Kelip shıǵıwı. Artishoktıń tiykarǵı watanı esaplanǵan Jer Orta teńizi boyı aymaǵı hám Kanar atawlarınıń fizikalıq-geografiyalıq ózgeshelikleri bul ósimliktiń ósiwi ushın qolaylı esaplanadı. Artishok ósimligin áyiemnen baslap-aq insanlar paydalanıp kelgen. Ol óziniń dámi hám dárilik qásiyetleri menen barǵan sayın tarqalıp barmaqta. Ol dietalıq hám shıpalı ónim sıpatında qádirlenedi. Onnan dawalaw quralı sıpatında Gippokrat dáwirinen baslap qollanıladı. Teofrasttıń (eramızdan aldınǵı 341-jıl) maglıwmatlarında artishok Greciya hám Siciliyada júdá áyyemnen mádeniy jaǵdayda egilip kiyatırǵan ósimliklerden biri ekenligi atap ótilgen. Dioskorid, Galen, Ateniyler pikirinshe, Greciyada bir qansha grek jazıwshılarınıń shıǵarmalarında artishok ósimligi áyemnen belgili ekenligi kórsetilgen. Házir bul ósimlik Evropa hám Jer Orta teńizi átirapındaǵı bir qansha mámleketlerde azıqlıq hám dekorativlik ósimlik sıpatında keń egilmekte. Artishok zamanagóy ilimiy medicinada da qollanıladı [6;7]. Shıpalılıq qásiyetleri. Artishoktan dári sıpatında qollanılıwı ázelden belgili. Onnan bawır, búyrek keselliklerin emlewde qollanılatuǵın preparatlar tayarlanadı, artishoktan qantlı diabet keselligin emlewde paydalanıw múmkin. Ásirese balalarda gepatitti, ót-tas kesellikleri hám de aterosklerozdı emlewde, allergiyalar, hár túrli psoriaz hám ekzemalardı emlewde keń qollanılmaqta. Artishok bawır hám búyrek operaciyalarınan aldın hám keyin qollanıwǵa usınıs etiledi. Artishoktıń ekstraktı adam hám haywanlar tárepinen qabıl etilgende ót suyıqlıǵı qurǵaq qaldıq hám xolesterin muǵdarın asırıp, xoleretik tásir kórsetedi. Azotemiya menen awırǵan nawqaslarda ekstrakt diurezdi kúsheyttirip, ulıwma jaǵdayın jaqsılaydı. Artishoktıń dárilik qásiyetlerin esapqa alıp, ósimliktiń shiyki zatın Ózbekstan sharayatında jetistiriw hám onnan mámleketimizdiń farmacevtika kárxanalarında dárilik preparatlardı tayarlaw ekonomikalıq jaqtan nátiyjeli esaplanadı [4]. Antioksidant aktivligi. Flavonoidlar hám fenol birikpeler erkin radikallardı neytrallap, oksidlewshi stressti kemeyttiredi.

Gipolipidemik tásiri. Izertlewler artishok ekstrakti qandaǵı ulıwma xolesterin hám tómen tıǵızlıqtaǵı lipoproteidler muǵdarın kemeyttiretuǵınlıǵın kórsetken. Bul bolsa júrek-qan tamır kesellikleri qáwpin azaytadı. Inulin dárilik zatı ishekte glyukozanıń sorılıwın ástenlestiredi hám qandaǵı qant muǵdarın turaqlastıradı. Gepatoprotektor tásiri. Artishok japıraqlarında bar cinarin hám xlorogen kislotası bawır kletkaların toksik tásirlerden qorǵaydı. Ót bóliniwin kúsheytiwi arqalı bawırdıń detoksikaciya funkciyasın aktivlestiredi. Xalıqtı sapalı, zıyansız hám arzan dári-dármaqlar menen támiyinlew zamanagóy farmaciyanıń tiykarǵı wazıypası esaplanadı. Usılardı esapqa alıp, sintetik jol menen alınǵan dári preparatları menen bir qatarda ósimlik shiyki zatı tiykarında tayarlanǵan dári quralların islep shıǵıw áhmiyetli wazıypalardan esaplanadı. Artishoktan tayarlanǵan hár qıylı ajıratpalar hám ekstraktlar medicinada ót aydawshı, sidik aydawshı, gepatoprotektor, gipolipidemik tásirge iye dárilik zat sıpatında qollanıladı. Artishok quramındaǵı flavonoidlar, kafeol hám sekviterpenlakton, inulin, sinarin, dawalawshı dárilik zatlar, kaliy, natriy, kal`ciy, magniy duzları, askorbin kislotası, karotin, B1 hám B2 vitaminleri terapevtik tásirge iye. Ximiyalıq quramı. Artishokni jer ústki bóliminde 3% ke jaqın belok, 7 den 15% ke shekem uglevodlar, 0,4 mg% karotin, 3-11 mg% vitamin S, maylar, nuklein kislotaları, vitaminlarden V1 , V2 ,P, PP, K, E, azıqlıq tala 1,27%, ashlawshı zatlar, makro hám mikroelementler ushıraydı. Uglevodlar quramında inulin bar bolıp, onnan qantlı diabet keselligin dawalawda paydalanıladı (keste-1). Artishok miywesiniń azıqlıq quramı (1-keste) Azıqlıq quramı Mineral elementler Vitaminler Kaloriyalıǵı 47 kKal Kal`ciy 44,0 mg Vitamin A 1,0 mkg Maylar 0,15 g Temir 1,3 mg Vitamin E 0,2 mg Belok 3,27 g Magniy 60,0 mg Vitamin K 14,8 mkg Uglevod 10,51 g Fosfor 90,0 mg Vitamin S 11,7 mg Suw 84,94 g Kaliy 370,0 mg Vitamin V1 0,1 mg Kúl 1,13 g Natriy 94,0 mg Vitamin V2 0,1 mg Qant 1,0 g Cink 0,5 mg Vitamin V3 1,0 mg Azıqlıq tala 5,4 g Mıs 0,2 mg Vitamin V4 34,4 mg Marganec 0,3 mg Vitamin V5 0,3 mg Selen 0,2 mkg Vitamin V6 0,1 mg Vitamin V9 68,0 mkg Ilimiy-ámeliy juwmaq: Bawır iskerligin jaqsılaydı - artishok ekstraktı bawır kletkaların qorǵaydı, ót bóliniwin aktivlestiredi hám detoksikaciya processlerin qollap-quwatlaydı. Qan quramın jaqsılaydı - xolesterin muǵdarın tómenletiwge járdem beredi, júrek-qan tamır sisteması kesellikleri qáwipin azaytadı. Qantlı diabette paydalı - inulin zatı qandaǵı glyukoza muǵdarın normallastırıwǵa járdem beredi. As siniriwdi jaqsılaydı - asqazan-ishek iskerligin aktivlestiredi, ish qatıwın kemeytedi. Antioksidant qásiyetke iye - organizmdi erkin radikallar tásirinen qorgaydı. Juwmaq. Joqarıda keltirilgen maǵlıwmatlarǵa tiykarlanıp aytıw múmkin, artishok joqarı biologiyalıq aktivlikke iye bolǵan dárilik ósimlik sıpatında medicina hám funkcionallıq azıq-awqat sanaatında perspektivalı áhmiyetke iye. Onıń gepatoprotektor, gipolipidemik, gipoglikemik hám antioksidant tásirleri ilimiy jaqtan tiykarlanǵan. Jánede artishok joqarı biologiyalıq aktivlikke iye bolǵan dárilik ósimlik sıpatında medicina hám funkcionallıq azıq-awqat sanaatında keńnen qollanıw imkaniyatına iye. Jergilikli klimat

sharayatında artishoktı jetistiriw hám qayta islew texnologiyaların jetilistiriw dári ónimlerin islep shıǵarıwdı keńeytiw imkaniyatın beredi.

Paydalanǵan ádebiyatlar dizimi 1. «2015-2017 yillarda o‘rmon xo‘jaliklari tizimini rivojlantirish, dorivor va oziqabop o‘simliklar xom ashyosini etishtirish, tayyorlash va qayta ishlashni yanada kengaytirish choratadbirlari to‘g‘risida». – O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2015 yil 20 yanvar№ 5-sonli majlis bayoni, 1.12 bandi. – Toshkent, 2015. 2. Nomozova Z.B., Normurodov X.N., Abzalov A.A., Belolipov I.V. O‘zbekistonda introduktsiya qilinayotgan ozuqa, em-xashak va dorivor o‘simlik Synara scolymus L.ning kimyoviy tarkibi // Актуальные проблемы экологий растений. Tashkent: 2012, s.–97-99. 3. Старчак Ю.А. Фармакогностическое изучение растений рода тимьян (Thymus L.) как перспективного источника получения фитопрепаратов. Автореферат. Курск. 2016 г. 4. Mirraximova T.A. Tikanli artishok (Cynara scolymus L.) xomashyosi va quruq ekstraktini standartlash. Avtoreferat. Toshkent. 2017. 5. Лунева И.Л. Фармакогностическое изучение артишока колючего (Cynara scolymus L.), интродуцированного на кавказских минеральных водах. Автореферат. Пятигроск. 2009. 6. Кароматов И.Дж., Рахматова С.Н.. Артишок как лечебное средство. 7. Gasbarrini G., Zaccone V., Covino M., Gallo A. Effectiveness of a "cold dessert", with or without the addition of a mixture of digestive herbs, in subjects with "functional dyspepsia" - J. Biol. Regul. Homeost. Agents. 2010