STIMULYATORLARNI G‘O‘ZA NAVLARINING QURUQ MASSA TO‘PLASHIGA TA‘SIRI

Toshkent viloyatining tipik bo‘z tuproqlari sharoitida Hosildor stimulyatori chigitga va g‘o‘zaning shonalash-gullash davrlarida qo‘llanilganda nihollarning unib chiqishi tezlashib, o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi yaxshilangan, g‘o‘zaning quruq massasi ortgan va g‘o‘zaning Andijon-37 navidan o‘rtacha uch yilda 2,6-5,5 ts/ga, g‘o‘zani Buxoro-102 navidan o‘rtacha ikki yilda 3,0-7,9 ts/ga   paxtadan qo‘shimcha paxta hosili olingan.

УЎТ: 633.51:631.811.98:631.571 СТИМУЛЯТОРЛАРНИ ҒЎЗА НАВЛАРИНИНГ ҚУРУҚ МАССА ТЎПЛАШИГА ТАЪСИРИ Абдуалимов Шухрат Хамадуллаевич қишлоқ хўжалик фанлари доктори, профессор ORCID ID-0009-0009-5115-2227 Худайқулов Тохир Рашитович мустақил тадқиқотчи ORCID ID-0009-0007-5644-0194 Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти https://doi.org/10.5281/zenodo.19244434 Аннотация. Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида Ҳосилдор стимулятори чигитга ва ғўзанинг шоналаш-гуллаш даврларида қўлланилганда ниҳолларнинг униб чиқиши тезлашиб, ўсимликнинг ўсиши ва ривожланиши яхшиланган, ғўзанинг қуруқ массаси ортган ва ғўзанинг Андижон-37 навидан ўртача уч йилда 2,6-5,5 ц/га, ғўзани Бухоро-102 навидан ўртача икки йилда 3,0-7,9 ц/га пахтадан қўшимча пахта ҳосили олинган.

Аннотация: В условиях типичных серых почв Ташкентской области при применении стимулятора Хосилдор при предпосевной обработке семян и опрыскивании в фазах бутонизациицветения хлопчатника ускорилось всхожесть семян, улучшился рост и развитие растений, повысилась сухая масса и получен дополнительный урожай всреднем за три года хлопка-сырца 2,6- 5,5 ц/га с сорта Андижан-37, а с сорта «Бухара-102» за два года - в среднем 3,0-7,9 ц/га.

Abstract. In the conditions of typical gray soils of the Tashkent region, when the Tohir stimulator was applied to the seedling and during the budding and flowering periods of cotton, the germination of seedlings accelerated, the growth and development of the plant improved, the dry mass of cotton increased, and an additional yield of cotton was obtained from the Andijan-37 variety in three years by an average of 0.26-0.55 t ha-1, and from the Bukhara-102 variety in two years by an average of 0.33-0.7.9 t ha-1.

Калит сўзлар: Ғўза, Ҳосилдор, Фитовак, стимулятори, қуруқ масса, пахта ҳосили.

Ключивые слова: хлопчатник, стимулятор Ҳосилдор, Фитовак, сухая масса, урожай хлопка-сырца.

Keywords: hosildor, Fitovak, stimulator, cotton, fruit elements of cotton, shedding, seed cotton yield Кириш. Дунёда деҳқончилик қилинадиган ер майдонлари чегараланганлиги, глобал иқлим ўзгариши, сув танқислиги, ерларнинг шўрланиши ва ноқулай об-ҳаво шароитларида ниҳолларни эртаги, соғлом ва бир-текис ундириб олиш, юқори ва сифатли пахта ҳосилини етиштиришда табиий ёки сунъий синтез қилинган физиологик фаол моддалардан кенг фойдаланилмоқда. Физиологик фаол моддалар уруғларнинг унишини тезлаштиради, ўсимликнинг ўсиши ва ривожланишини жадаллаштиради, юқори ва сифатли ҳосил етиштирилади, қурғоқчиликка, шўрланишга, касаллик ва зараркунандаларга ҳамда ташқи стресс омилларга чидамлилигини оширади.

Ф.А.Абдуллаев [2014] Тошкент вилоятининг типик бўз тупроқлари шароитида ғўзанинг Наврўз ҳамда Андижон-37 навлари чигитига экиш олдидан Гумимакс стимулятори билан 0,8-1,0 л/т, шоналаш-гуллаш даврида 0,3-0,3 л/га, Кгму стимулятори билан чигитга 3-4 кг/т, шоналаш-гуллаш даврида 5-5 кг/га меъёрда ишлов берилганда, ниҳоллар униб чиқиши тезлашиб, ғўзанинг ўсиши ва ривожланишига қулай шароит яратилиб, қўшимча 3,8-4,7 ц/га ҳосил олинган.

Ф.А.Абдуллаев [2015] олиб борган тадқиқот ишида Гумми 20 стимулятори чигитга 1,0 л/т ва ғўзанинг шоналаш гуллаш даврларида 0,5-1,0 л/га меъёрларда қўлланилганда, ниҳолларнинг униб чиқиши 10-15% тезлашиб, ўсимликнинг ўсиб ривожланиши яхшиланган, ғўзанинг қуруқ массаси ва барг юзаси ортган ҳамда фотосинтез жараёни мақбул кечишига ижобий таъсир қилган ҳолда пахтадан 4,2-5,4 ц/га юқори ҳосил олинган.

Ш.Каримов [2012] Натрий гумат, Оберегъ ва Фитовак стимуляторлари чигитга экиш олдидан ва вегетaция даврида ўсимликка қўлланилганда, ғўза қуруқ массаси, барг сони, юзаси ва фотосинтез жараёнига ижобий таъсир кўрсатган, ҳамда ўсув даври охирида ғўзанинг қуруқ массаси 108,7-134,6 г ни ташкил этган ва назоратдан 6,1-33,5 г оғир бўлган, барглар сони 47-53 дона бўлиб, назоратдан 2,2-8,2 донага ортган, шунинг билан бирга барг оғирлиги 79,8-102,5 г ни ташкил этиб, назоратдан 6,5-29,2 г юқори бўлган, ҳамда гоммоз ва вертициллёз вилт касалликларига бардошлиги ортган ҳолда 1,9-3,2 ц/га юқори ҳосил олиш имконияти яратилгани аниқланган.

Маълумки, барча экинлар сингари ғўзанинг ўсишига қулай шароит яратилса, ўсимлик баравж ўсиб ривожланади, вегетатив ва генератив органлари мақбул ҳолатда шаклланади. Яъни, ғўзанинг ривожланиш даврларида мақбул ўсиши ва ривожланиши жуда муҳим, чунки вегетатив ва генератив органлари мақбул шаклланиши туфайли юқори ва сифатли ҳосил етиштирилади. Шу сабабли тажрибада Ҳосилдор стимуляторини ғўзани шоналаш, гуллаш ва ўсув даври охирида қуруқ массасига таъсири ўрганилди.

Тадқиқотларни ўтказиш услублари. Дала шароитидаги тажрибалар “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” (2007) қўлланмасига мувофиқ олиб борилди. Олинган маълумотлар Б.А.Доспехов (1985) усули билан математик таҳлил қилинди.

Тажриба Тошкент вилояти Қибрай тумани ПСУЕАИТИ тажриба далаларида 2019- 2022 йиллар давомида ўтказилди. Тажрибада ғўзанинг Андижон-37 ва Бухоро-102 нави экилди. Тажриба вариантлари эни 2,4 м, бўйи 25 м, майдони 60 м2, шундан ҳисоблаш майдони 30 м2 ни ташкил этиб, 3 қайтариқда жойлаштирилди. Тажрибада чигит 60х15-1 тизимда гектарига 45 кг дан экилди.

Чигит экиш олдидан 1 т уруғлик 600 л сув билан ҳар 3-4 соатда 200 л билан 3 марта намланди. Эталон сифатида Фитовак стимулятори билан чигитга 200 мл/т меъёрда ишлов берилган бўлса, Ҳосилдор стимулятори чигитга экиш олдидан 0,4-0,5-0,6 л/т меъёрларда қўлланган. Шунингдек, ғўзанинг Андижон-37 навига ғўзанинг шоналаш ва гуллаш даврларида Фитовак 200-400 мл/га ва Ҳосилдор стимулятори 0,4-0,6 л/га, Бухоро-102 навига 0,3-0,7 л/га меъёрларда 300-500 л/га сувга аралаштирилиб қўл мосламали пуркагич ёрдамида сепилган.

Олинган натижалар. Маълумки ҳар бир йилнинг об-ҳавоси ҳар хил келиши табиий иқлимнинг ўзгариши ғўзанинг ўсиши ва ривожланишига ўзига хос таъсир кўрсатади. Шу боисдан ғўзанинг қуруқ массаси ҳам тажриба йиллари турлича бўлиши мумкин. Юқоридагидан келиб чиққан ҳолда Ҳосилдор стимуляторининг ғўзани Андижон-37 ва Бухоро-102 навлари бўйича қуруқ массасига таъсири тажриба йиллари бўйлаб таҳлил қилинди.

Чигитнинг униб чиқиши, ғўзанинг ўсиб ривожланиши ва қуруқ массасининг ортишига Ҳосилдор стимуляторини таъсири дастлабки кузатувлар ўз самарасини кўрсата бошлади. Маълумот учун айтиб ўтиш керакки, ўсимликнинг қуруқ вазн тўплашида тажриба вариантларида ҳам фарқ кузатилди. Жумладан, ғўзани Андижон-37 нави 2019-2021 йилларда ўртача 3 йилда ғўзани шоналаш даврида назорат вариантида ўсимлик ҳосил элементларини илдиз, поя, барг, шона ҳосил элементларини қўшиб ҳисоблаганда жами бир ўсимликнинг қуруқ массаси 7,6 г, Фитовак стимулятори чигитга 200 мл/т, шоналаш даврида 200 мл/га қўлланилганда 8,6 г, Ҳосилдор стимулятори чигитга экиш олдидан 0,4-0,6 л/т ва ғўзанинг шоналаш ва гуллаш даврида 0,4-0,6 л/га меъёрларда қўлланганда 8,8-10,5 г,ни ташкил қилган (1-расм). Шундай ижобий кўрсаткичлар ғўзанинг гуллаш даврида қуруқ вазни назоратда 37,3 г, Фитовакда 44,1 г, Ҳосилдор стимуляторида 44,4-50,3 г, ни ташкил этган. Ғўзанинг қуруқ массаси ўзгариши бўйича энг муҳим кўрсаткичлар ғўзанинг пишиш даврида кузатилади. Ғўзанинг ўсув даври охирига келиб, поя, барг, шона ҳосил элементларини қўшиб ҳисоблаганда жами бир туп ғўзани қуруқ массаси назорат вариантида 95,2 г пахта ҳосили 37,4 ц/га, ни ташкил этган бўлса, Фитовакда 117,4 г, пахта ҳосили 40,4 ц/га ни ташкил этган. Ҳосилдор стимулятори билан турли меъёрларда ишлов берилганда 115,2-132,5 г, пахта ҳосили 40,0-42,9 ц/га ни ташкил этган (1-расм). шоналаш 132.5 123.5 122.3 124.7 гуллаш 117.4 115.2 117.3 пишиш 95.2

Назорат Фитовак 200 Ҳосилдор 0,4 Ҳосилдор 0,4 Ҳосилдор 0,5 Ҳосилдор 0,5 Ҳосилдор 0,6 Ҳосилдор 0,6 мл/т, 200-400 л/т л/т, 0,4-0,6 л/т л/т, 0,4-0,6 л/т л/т, 0,4-0,6 мл/га л/га л/га л/га 1 2 3 4 5 6 7 8 1-расм. Ҳосилдор стимуляторни ғўзанинг қуруқ вазнига таъсири, г/ўсимлик ҳисобида, Андижон-37 нави, 2019-2021 йиллар Ғўзани Бухоро-102 навида 2021-2022 йилларда илмий тадқиқот ишлари олиб борилди. Бунда 2022 йил табиий иқлим шароити ёғингарчилик кам бўлганлиги сабабли чигит экиш ишлари апрел ойининг 2 ун кунлигига тўғри келди. Олиб борилган тадқиқот ишлари эртароқ амалга оширилди ва ғўзанинг ривожланиши ҳам тезлашди. Шундай шароитда ғўзани шоналаш даври (17.06) даврида назорат вариантда илдиз, барг, поя, шона жами бир ўсимликнинг ҳосил элементи 7,5 г ни ташкил этган бўлса, Фитовак стимулятори чигитга 200 мл/т, шоналаш даврида 200 мл/га қўлланилганда жами бир ўсимликнинг ҳосил элементи 7,5 г ни ташкил этган.

136.5 136.5 134.2 145.5 140.1 127.7 111.7

Назорат Фитовак 200 Ҳосилдор Ҳосилдор Ҳосилдор Ҳосилдор Ҳосилдор мл/т, 200- 0,5 л/т 0,4-0,6 л/га 0,5 л/т, 0,3- 0,5 л/т, 0,4- 0,5 л/т, 0,5- 400 мл/га 0,5 л/га 0,6 л/га 0,7 л/га шоналаш гуллаш пишиш

2-расм. Ҳосилдор стимуляторни ғўзанинг қуруқ вазнига таъсири, г/ўсимлик ҳисобида, Бухоро-102 нави, 2022 йил Ҳосилдор стимулятори билан чигитга 0,5 л/т ва ғўзанинг шанлаш даврида турли меъёрлар билан ишлов берилган вариантларда назоратга нисбатан ўсимлик ҳосил элементларини илдиз, поя, барг, шона ҳосил элементларини қўшиб ҳисоблаганда жами бир ўсимликнинг қуруқ массаси 1,7-4,4 г оғирроқ экани аниқланди. Ушбу қонуният ғўзани гуллаш-ҳосил тугиш даврида (14.07.2022) ҳам сақланиб қолди (2-расм). Ғўзанинг ўсув даври охиридаги келиб (25.08.2022) назорат вариантда ғўзанинг умумий қуруқ массаси 111,7 г, ни икки йилда ўртача пахта ҳосили 36,7 ц/га, ташкил этган бўлса, Фитовакда жами бир ўсимликнинг қуруқ вазни 136,5 г, ни пахта ҳосили икки йилда ўртача 41,3 ц/га ни ташкил этган. Ҳосилдор стимулятори билан ғўзани шоналаш-гуллаш даврида стимулятор билан ишлов берилган вариантларда жами қуруқ массаси 127,7-145,5 г, ўртача икки йилда пахта ҳосили 39,7-44,6 ц/га пахта ҳосил олинган (2-расм). Демак, ғўзани Андижон-37 навида 2019-2021 йилларда олиб борилган тадқиқотда Ҳосилдор стимулятори чигитга 0,4-0,5-0,6 л/т, ғўзани шоналаш-гуллаш даврларида 0,4-0,6 л/га меъёрларда қўлланилганида ўсимликнинг ўсиши ва ривожланиши мувофиқлашиб, ғўзанинг шоналаш-гуллаш даврларида ҳам стимуляторнинг ўсимликка таъсири ижобий эканлиги кузатилди. Ўсув даври охирига келиб стимуляторнинг таъсири яққол сезилди. Бунда ўртача 3 йилда Ҳосилдор стимулятори билан чигитга 0,4-0,5-0,6 л/т, ғўзани шоналаш-гуллаш даврларида 0,4-0,6 л/га меъёрларда қўлланилганида вариантларда ғўзанинг қуруқ массасаси 20,0-37,3 г, га назоратга нисбатан ортиши ва герератив органларни яхшиланишина таъминланган. Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, ғўзани Бухоро-102 навида 2022-йилда олиб борилган тадқиқотда Ҳосилдор стимулятори чигитга 0,5 л/т, ғўзани шоналаш-гуллаш даврларида 0,3-0,7 л/га меъёрларда қўлланилганида ўсимликнинг ўсиши ва ривожланиши мувофиқлашиб, қуруқ масса тўпланишига ижобий таъсир этиб, ғўзани қуруқ массаси назоратга нисбатан 16,0 га ортди ва шу вариантларда юқори ҳосил етиштириш имконини беришини кўрсатади ортишини таъминлади.

Хулоса.Умуман олганда ўртача 3 йилда Ҳосилдор стимулятори чигитга экиш олдидан 0,4-0,6 л/т, ғўзанинг шоналаш-гуллаш даврларида 0,4-0,6 л/га меъёрларда қўлланилган вариантларда ғўзани ўсиши, ривожланиши жадаллашиб, қуруқ массаси ортгани 20,0-37,3 г,га ортган натижада пахтадан 2,6-5,5 ц/га юқори ҳосил олингани аниқланган. Шунингдек ғўзанинг Бухоро-102 навида 2022 йилда олиб борилган тадқиқотда ҳам стимуляторларнинг таъсири ўсимликнинг ўсиб ривожланишиги ўзининг ижобий таъсирини кўрсатди. Бунда Ҳосилдор стимулятори билан чигитга ва ғўзани шоналаш-гуллаш даврларида ишлов берилганда ғўзани қуруқ массасаси 16,0-33,8 г, га, пахта ҳосили 3,0-7,9 ц/га назорат вариантга нисбатан қўшимча пахта ҳосили олишга эришилди.