QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASI SHAROITIDA ERLARGA ISHLOV BERISHDA KOMBINASIYALASHGAN AGREGATLARNING AHAMIYATI VA ULARNING EKOLOGIK TA‘SIRI

Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida erlarga ishlov berishda kombinasiyalashgan agregatlarning agrotexnik, iqtisodiy va ekologik ahamiyati tahlil qilingan. Hududning iqlim sharoiti, tuproq tarkibi va degradasiya jarayonlari hisobga olingan holda resurs tejamkor mexanizasiya texnologiyalarini qo‘llashning dolzarbligi asoslab berilgan. Kombinasiyalashgan agregatlar erga ishlov berish operasiyalarini bir vaqtning o‘zida bajarish orqali ish unumdorligini oshiradi, yoqilg‘i sarfini kamaytiradi va tuproqning tabiiy strukturasini saqlashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish natijasida tuproq zichlanishi 15–20 %, yoqilg‘i sarfi 25–30 %, mehnat sarfi esa 20–25 % ga kamayishiga erishiladi.

UDK 631.31:631.51:631.95 QORAQALPOGʻISTON RESPUBLIKASI SHAROITIDA ERLARGA ISHLOV BERISHDA KOMBINASIYALASHGAN AGREGATLARNING AHAMIYATI VA ULARNING EKOLOGIK TA’SIRI Smetov Murat Inyatovich, Shamuratov Quralbay Turdibaevich Qoraqalpogʻiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti Utemuratov Xojabay Xudaybergenovich Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalari instituti 1-bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.19244414 Annotasiya: Qoraqalpogʻiston Respublikasi sharoitida erlarga ishlov berishda kombinasiyalashgan agregatlarning agrotexnik, iqtisodiy va ekologik ahamiyati tahlil qilingan. Hududning iqlim sharoiti, tuproq tarkibi va degradasiya jarayonlari hisobga olingan holda resurs tejamkor mexanizasiya texnologiyalarini qoʻllashning dolzarbligi asoslab berilgan. Kombinasiyalashgan agregatlar erga ishlov berish operasiyalarini bir vaqtning oʻzida bajarish orqali ish unumdorligini oshiradi, yoqilgʻi sarfini kamaytiradi va tuproqning tabiiy strukturasini saqlashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalariga koʻra, kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish natijasida tuproq zichlanishi 15–20 %, yoqilgʻi sarfi 25–30 %, mehnat sarfi esa 20–25 % ga kamayishiga erishiladi. Kalit soʻzlar: kombinasiyalashgan agregatlar, tuproq degradasiyasi, resurs tejamkor texnologiyalar, agromexanizasiya, ekologik barqarorlik, qishloq xoʻjaligi mexanizasiyasi. Kirish: Qoraqalpogʻiston Respublikasi qishloq xoʻjaligida er resurslaridan samarali foydalanish masalasi muhim ahamiyatga ega. Hududning iqlimi keskin kontinental boʻlib, yoz oylarida yuqori harorat, qishda esa past harorat kuzatiladi. Shuningdek, shamol eroziyasi, tuproq shoʻrlanishi va suv resurslarining cheklanganligi qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish samaradorligiga salbiy ta'sir koʻrsatadi. An’anaviy agrotexnologiyalarda erga ishlov berish jarayoni bir nechta alohida operasiyalar orqali amalga oshiriladi. Masalan, shudgorlash, kultivasiya, maydalash va tekislash kabi jarayonlar alohida texnika yordamida bajariladi. Bu esa vaqt, mehnat va yoqilgʻi sarfining ortishiga sabab boʻladi. Shu bilan birga, texnika agregatlarining daladan bir necha marta oʻtishi tuproq zichlanishi va strukturasining buzilishiga olib keladi. Zamonaviy qishloq xoʻjaligi mexanizasiyasida bunday muammolarni hal qilish uchun kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish muhim hisoblanadi. Bunday agregatlar bir vaqtning oʻzida bir nechta agrotexnik operasiyalarni bajaradi va resurs tejamkor texnologiyalarni joriy etish imkonini beradi. Tadqiqot usullari: Tadqiqot ishlari tahliliy, qiyosiy va statistik usullar asosida amalga oshirildi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sharoitida erlarga ishlov berish texnologiyalari va kombinasiyalashgan agregatlarning samaradorligi ilmiy adabiyotlar hamda amaliyot ma'lumotlari asosida oʻrganildi. Tadqiqot jarayonida quyidagi koʻrsatkichlar tahlil qilindi: • erga ishlov berish operasiyalari soni • agregatlarning ish unumdorligi • yoqilgʻi sarfi • tuproq zichlanishi darajasi

• ekologik ta'sir koʻrsatkichlari Natijalar va muhokama Qoraqalpogʻiston Respublikasida tuproq holati Hududdagi qishloq xoʻjaligi erlarining katta qismi shoʻrlangan va degradasiyaga uchragan hisoblanadi. Shu sababli erga ishlov berish texnologiyalarini toʻgʻri tanlash muhim ahamiyatga ega. Tablisa 1 Qoraqalpogʻiston Respublikasida tuproq degradasiyasining asosiy turlari № Degradasiya turi Sabablari Qishloq xoʻjaligiga ta'siri 1 Shoʻrlanish Notoʻgʻri sugʻorish, mineral Hosildorlik kamayadi tuzlar toʻplanishi 2 Shamol eroziyasi Quruq iqlim, oʻsimlik Tuproq unumdor qatlami qoplamasining kamligi yoʻqoladi 3 Tuproq zichlanishi Texnika harakatining koʻpligi Namlik oʻtkazuvchanligi pasayadi 4 Organik moddalar Intensiv ishlov berish Tuproq unumdorligi kamayishi pasayadi Kombinasiyalashgan agregatlarning agrotexnik afzalliklari Kombinasiyalashgan agregatlar erga ishlov berish jarayonida bir nechta operasiyalarni bir vaqtda bajarish imkonini beradi. Masalan: • kultivasiya • chizellash • maydalash • tekislash Bu texnologiya erga ishlov berish jarayonini optimallashtiradi. Tablisa 2 An'anaviy va kombinasiyalashgan agregatlar samaradorligini taqqoslash Koʻrsatkich An'anaviy texnologiya Kombinasiyalashgan agregat Dalaga kirishlar soni 3–4 marta 1–2 marta Yoqilgʻi sarfi 100 % 70–75 % Mehnat sarfi 100 % 75–80 % Ish unumdorligi 1 ga/soat 1.5–2 ga/soat

Ekologik ta’siri: Kombinasiyalashgan agregatlar ekologik barqaror qishloq xoʻjaligini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Texnika harakatining kamayishi tuproq strukturasini saqlab qolishga yordam beradi. Tablisa 3 Kombinasiyalashgan agregatlarning ekologik samaradorligi Koʻrsatkich An'anaviy ishlov Kombinasiyalashgan agregat Tuproq zichlanishi yuqori 15–20 % kam Yoqilgʻi sarfi yuqori 25–30 % kam SO₂ chiqindisi yuqori 20–25 % kam Namlik saqlanishi past yuqori

Iqtisodiy samaradorlik Kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish fermer xoʻjaliklari uchun iqtisodiy jihatdan ham samarali hisoblanadi. Yoqilgʻi va mehnat sarfining kamayishi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari tannarxini pasaytiradi. Tadqiqotlarga koʻra, kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish natijasida: • yoqilgʻi sarfi 25–30 % ga kamayadi • mehnat xarajatlari 20–25 % ga qisqaradi • ish vaqti 30–40 % ga tejaladi Bu esa qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Xulosa: Qoraqalpogʻiston Respublikasi sharoitida erga ishlov berishda kombinasiyalashgan agregatlardan foydalanish resurs tejamkor va ekologik barqaror agrotexnologiyalarni joriy etishning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqot natijasida quyidagi koʻrsatkichlarga erishiladi. Kombinasiyalashgan agregatlar: • erga ishlov berish operasiyalarini qisqartiradi; • yoqilgʻi va mehnat sarfini kamaytiradi; • tuproq degradasiyasini oldini olishga yordam beradi; • ekologik barqarorlikni ta'minlaydi. Shu sababli Qoraqalpogʻiston Respublikasi qishloq xoʻjaligida zamonaviy kombinasiyalashgan agregatlardan keng foydalanish va ularni amaliyotga joriy etish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.