“SHOLINI TUPROQ NAMLIGIGA EKISHDA URUG‘NING UNIB CHIQISHIGA NAMLIKNING VA HARORATNING TA‘SIRI”

Qoraqalpog‘iston Respublikasining ekstremal, suv tanqisligi bulayotgan tuproq iqlim sharoitida sholini tuproq namligiga ekib yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish natijasida suv sarfini 25-30 foizga kamaytirishga va hosildorlikni barqarorligiga erishiladi. Ushbu ekish texnologiyasini ishlab chiqarishda sholi urug‘i bahorda tuproqning tabiyiy namligiga ekilganligi sababli urug‘ning o‘nib chiqishiga tuproqdagi namlik va harorat aprel oyining uchinchi o‘n kunligida yetarli buladiganligi aniqlandi.

УЎТ: 633.18:631.53:631.559 “ШОЛИНИ ТУПРОҚ НАМЛИГИГА ЭКИШДА УРУҒНИНГ УНИБ ЧИҚИШИГА НАМЛИКНИНГ ВА ҲАРОРАТНИНГ ТАЪСИРИ” Хожамбергенов Ғанибай Аметович – қишлоқ хужалик фанлари номзоди, катта илмий ходим Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмаси. Тел: [telefon raqami yashirilgan] email:xojambergenov1958@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19244377 Аннотация: Қорақалпоғистон Республикасининг экстремаль, сув танқислиги булаётган тупроқ иқлим шароитида шолини тупроқ намлигига экиб етиштириш технологиясини ишлаб чиқиш натижасида сув сарфини 25-30 фоизга камайтиришга ва ҳосилдорликни барқарорлигига эришилади. Ушбу экиш технологиясини ишлаб чиқаришда шоли уруғи баҳорда тупроқнинг табийий намлигига экилганлиги сабабли уруғнинг ўниб чиқишига тупроқдаги намлик ва ҳарорат апрел ойининг учинчи ўн кунлигида етарли буладиганлиги аниқланди. Калит сўзлар: тупроқ намлиги, суткалик, уруғнинг ўниб чиқиши, экиш усули, суғориш, сув сарфи, сеялка, махсус рамка. Abstract: In the context of the extreme soil and climatic conditions and water scarcity in the Republic of Karakalpakstan, a rice cultivation technology based on sowing at the soil’s natural moisture has been developed. The application of this technology ensures a reduction in irrigation water consumption by 25–30% while maintaining stable yields. It has been established that, during spring sowing of rice seeds into soil with natural moisture, optimal conditions for germination (soil moisture and temperature regime) are formed in the third decade of April, which promotes uniform emergence and effective plant development. Keywords: soil moisture, seed germination, sowing technology, irrigation, water saving, water consumption rate, seeder, sowing frame. Аннотация: В условиях экстремального почвенно-климатического режима и дефицита водных ресурсов Республики Каракалпакстан разработана технология возделывания риса с посевом по естественной влажности почвы. Применение данной технологии обеспечивает снижение расхода оросительной воды на 25–30 % при одновременном сохранении стабильности урожайности. Установлено, что при весеннем посеве семян риса в почву с естественной влажностью оптимальные условия для их прорастания (влажность и температурный режим почвы) формируются в третьей декаде апреля, что способствует равномерным всходам и эффективному развитию растений. Ключевые слова: почвенная влажность, прорастание семян, технология посева, орошение, водосбережение, норма расхода воды, сеялка, посевная рамка. Кириш. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2024 йил 9-апрелдаги 194/6 сонли “Қорақалпоғистон Республикасида сув танқислиги шароитида қишлоқ хужалиги соҳасини самарали ривожлантириш чора тадбирлари туғрисида”ги қарорининг 4 бандида Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмасида шоли етиштиришда сувни тежайдиган замонавий суғориш технологияларини жорий қилиш буйича илмий тадқиқот ишларини амалга оширишни ташкил этиш буйича топшириқлар белгиланган эди.

Ушбу топшириқларни бажариш мақсадида бирлашмада шолини тупроқ намлигига экиб етиштириш технологиясини ишлаб чиқиш мавзусида илмий тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Таъкидлаш керакки, шолини намликга экиб етиштириш буйича илмий тадқиқот ишларини олиб бориш масаласи ҳамма даврда долзарб ҳисобланган. Ва бу усулнинг сувни иқтисод қилишда, ҳосилдорликни барқарор сақлашда, ресурсларни тежалишида бошқа анъанавий суғориш усулларига нисбатан абзалликлари кўплаган олимларнинг илмий тадқиқот ишларининг натижаларида келтирилган. (В.Б.Зайцев, 1975, Е.П.Алешин 1987, П.С.Ерыгин, 1981, А.Каримов ва бошқалар, 2022) Тадқиқот обьекти ва услуби Тадқиқот ишлари “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари”, УзПИТИ, Тошкент, 2007, В.А.Допехов, М.Колос, 1985, В.Б.Зайцев. Методика гидромелиоративных исследований по орошению риса, ВНИИриса, Краснодар, 1977 услубий қулланмаларга асосланиб амалга оширилди. Тажриба ишлари Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмасининг тажриба далаларида ўтказилди. Тадқиқотлар олиб бориладиган дала тупроғининг механик таркиби уртача ва енгил қумоқлар ҳисобланиб, ер ости сувлари сатхи 2,0-3,0 метр чуқурликда жойлашган. Тадқиқот ишининг натижалари Тажриба ўтказиш давомида тажриба хўжалигининг даласида тупроқ ҳарорати ва намлиги тегишли асбоблар ёрдамида ўлчаниб борилди. Ушбу кўрсаткичлар бўйича олинган маълумотлар натижаси 1-жадвалда келтирилган. 1-жадвал. Ҳаво ва тупроқ ҳарорати ва намлигини улчов натижалари

Ой ва ун Ҳаво ҳарорати, Тупроқ ҳарорати, ºС Тупроқ намлиги, кунликлар ºС % Апрель III 22.2 19.7 69.7 Май I 24.6 25.2 67.8 II 27.4 25.3 60.6 III 24.6 26.6 54.4

Календар режа бўйича апрел ойининг учунчи ун кунлигида тупроқ намлигига шоли уруғини экишимиз керак эди. 1-жадвал материалларидан кўринади ушбу даврда ҳудудда ҳаво ҳарорати Нукус гидрометерологик станцияси маълумоти бўйича 22.2ºС бўлди. Тажриба даласида, тупроқнинг 10 см чуқурликдаги ўртача суткалик ҳарорати 19.7 ºС бўлган. Ушбу суткалик ўртача ҳаво ҳарорати тупроқ намлигига шоли уруғини экиш учун етарли ҳисобланади. Адабий маълумотларда шоли уруғи тупроқ ҳарорати 14-16 ºС бўлганда, униб чиқиш қобилиятига эга.

Тупроқ ҳароратини ўлчаш натижалари май ойи давомида шоли уруғи экилган чуқурликдаги ҳарорат, уруғнинг униб чиқиб, нихоллар пайдо этиши учун етарли миқдорда бўлиб ўн кунликлари давомида тупроқ ҳарорати ўртача 25.2 - 26.6 ºС миқдорда бўлганлигини кўрсатди. Шоли уруғини тупроқ намлигига экиб етиштиришда тупроқ намлиги катта аҳамиятга эга. Ўтган даврларда ишланган илмий тадқиқот ишларининг натижаларини ўрганганимиздан маълум, тупроқ қуриб қолса, уруғ униб чиқиши учун шароит яратилмайди. Ушбу олинган маълумотлардан ҳаво ҳарорати 22,2 ºС ва тупроқ намлиги чекланган дала сув сиғимлиги кўрсаткичи буйича 69,7% булганда, шоли уруғини экиш учун етарли эканлигини ҳисобга олиб апрел ойининг охирида сочникли “Лемкен” сеялкалари ёрдамида шоли уруғи тупроқга 3-4 см чуқурликда экилди. Май ойининг иккинчи ўн кунлигида шоли уруғлари тула ўниб чиқди. Ҳар бир делянкадаги шоли ниҳолларининг махсус рамкадаги (0,25 м²) сони аниқланди. Уртача олинган ниҳоллар сони 1 квадрат метр майдонга 437 донани ташкил этди. Яъни гектарига 7 млн дона уруг экиш нормасида дала унувчанлиги 62,4% булганлигини кўрсатади. Бу кўрсаткич бизнинг тупроқ иқлим шароитимизда шоли уруғининг яхши унувчанлиги ҳисобланади. Ҳулоса 1. Шолини тупроқ намлигига экиб етиштиришда экиш муддати ҳаво, тупроқ ҳарорати ва намлигини аниқлаш билан белгиланади. Тажриба маълумотларидан шоли уруғининг тўлиқ ўниб чиқиши учун қулай шароит апрел ойининг учунчи ўн кунлигида яратиладиганлиги аниқланди.