QORAQALPOG‘ISTON RESPUBLIKASIDA SHOLINI TUPROQ NAMLIGIGA EKIB YETISHTIRISH USULINING SUV SARFIGA TA‘SIRI

Maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining suv tanqisligi bo‘layotgan ekstremal tuproq iqlim sharoitida sholini tuproq namligiga ekib, 30-35 kundan so‘ng suv bostirib va vegetatsiya davrining oxirigacha vaqti-vaqti bilan sug‘orish natijasida suv sarfini 25-30 foizgacha kamaytirib, hosildorlikni barqaror saqlash imkoniyati yaratiladiganligi ma‘lum bo‘ldi.

УЎТ.633.18:631.51:631.67 ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН РЕСПУБЛИКАСИДА ШОЛИНИ ТУПРОҚ НАМЛИГИГА ЭКИБ ЕТИШТИРИШ УСУЛИНИНГ СУВ САРФИГА ТАЪСИРИ. Хожамбергенов Ғанибай Аметович-қишлоқ хўжалик фанлари номзоди, катта илмий ҳодим. Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмаси Тел: [telefon raqami yashirilgan] Email: xojambergenov1958@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19244365 Аннотация: Мақолада Қорақалпоғистон Республикасининг сув танқислиги бўлаётган экстремаль тупроқ иқлим шароитида шолини тупроқ намлигига экиб, 30-35 кундан сўнг сув бостириб ва вегетация даврининг охиригача вақти-вақти билан суғориш натижасида сув сарфини 25-30 фоизгача камайтириб, ҳосилдорликни барқарор сақлаш имконияти яратиладиганлиги маълум бўлди. Калит сўзлар: суғориш услуби, шоли, сув сарфи, сув ўлчагиш, тупроқ намлиги, сушориш нормаси. Abstract: the article present the results of research aimed at developing a water-caving rice cultivation technology under conditions of pronounced water scarcity and extreme coilclimatic conditions of the Respublic of Karakalpakstan. The efficiency of sowing rice at natural soil moisture followed by flooding 30-35 days after emergence and subsequent periodic irridation until the end of the growing season was evaluated. It was established that the proposed tecnology reduces irrigation water consumption by 25-30% compared to the conventional continuous flooding system while maintainig stable yield performance. The findings substantiate the feasibility of implementing resource-efficient irrigation practices in arid regions. Keywords: water-saving technology, rice, irrigation regime, irrigation water consumption, soil miosture, irrigation rate, arid conditions. Аннотация: В статья установлено, что в условиях дефицита водных ресурсов и экстремального почвенно-климатического условия Республики Каракалпакстан посев риса по естественной влажности почвы с последующим затоплением через 30-35 дней и периодическим орошением до конца вегетационного период позволяет сократить расход оросительной воды на 25-30% при сохранении стабильной урожайности. Ключевые слова: способ орошения, рис, расход воды, водоучёт, влажность почвы, норма полива.

Тадқиқот долзарблиги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2025-йил 2-июлдаги 410-сон “Республика аҳолисини гуруч маҳсулотлари билан узликсиз таъминлашнинг кўшимча чора тадбирлари туғрисида”ги қарорининг шоличиликда замонавий қайта ишлаш ва сув тежайдиган суғориш технологияларини жорий қилиш ва халқаро илмий хамкорлик лойиҳаларини амалга ошириш бўйича сора тадбирлар дастурида республика ҳудудларида илғор инновация технологияларини қўллаган ҳолда, шоли етиштириш бўйича тавсиянома ишлаб чиқиш, сувни тежайдиган технологияларни кенг жори қилиш ишларини амалга ошириш чораларини кўриш булгиланган [1]. Ушбу қарорнинг топшириқларини бажариш мақсадида бирлашманинг “Суғориш ва мелиорация” лабораторияси ходимлари томонидан шолини тупроқ намлигига экиб етиштириш технологиясини ишлаб чиқиш мавзусида тадқиқот ишлари олиб борилмоқда.

Таъкидлаш керакки, шолини намликда экиб етиштириш буйича илмий тадқиқот ишларини олиб бориш масаласи ҳамма даврда долзарб ҳисобланади. Куламли илмий тадқиқот ишларининг ўтказилганига қарамасдан, бу соҳада етарли натижаларга эришилмади. Кам ҳосил олинган [2,3].

Илмий тадқиқот ишларида аниқлашича, шоли уруғини эрта тупроқ чуқурлигига экиш ҳар давлатларда ва ҳудудларда тупроқ иқлим шароитларига боғлиқ бир қанча усулларда амалга оширилган [4.5.6].

БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) томонидан Қорақалпоғистон ва Орол бўйи ҳудудларида сув тежамкор шоли етиштииш технологияларини жорий этиш бўйича амалга оширилаётган лойиҳалар, ҳусусан, томчилатиб суғориш ва нам тупроқга экиш асосидаги тажриба ишлари ҳақида маълумот берилган [7].

Бироқ Қорақалпоғистон шароитида шолини тупроқ намлигига экиб етириштириш ва унда сарфланадиган сув миқдори бўйича илмий тадқиқот ишлари ўтказилмаган. Аниқ маълумотлар натижалари бўйича мақолалар чоп этилмаган. Тажриба услублари Илмий тадқиқот ишлари Дон ва шоли илмий ишлаб чиқариш бирлашмасининг тажриба далаларида ўтказилди. Тажриба даласининг тупроғининг механик таркиби ўрта ва енгил қумоқ ҳисобланиб, шўрланмаган, ер ости сувларининг жойлашган чуқурлиги 2,0-3,0 метрни ташкил қилади.

Дала тажрибаси 3 вариантдан иборат бўлиб, 4 қайтариқда жойлаштирилди. Шолининг тезпишар “Гулистон” навининг супер элита авлодли уруғлари экилди. I-назорат варианти. Шолини қулда сувга сепиб экиш (анъанавий). II-Вариант. Шолини тупроқ намлигига экиб 30-35 кундан сўнг сувга бостириб вегетация даврининг охиригача суғориш. III-Вариант. Шолини тупроқ намлигига экиб 30-35 кундан сўнг томчилатиб суғориш ва найчалаш фазасидан бошлаб сув қатламини ўрнатиб суғориш.

Тадқиқотлар “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” УзПИТИ, Тошкент, 2007й.

В.Б.Зайцев “Методика гидромилиоративных исследований по орошени риса”, ВНИИРиса, Краснодар, 1977г. услубий қўлланмалари асосида олиб борилди. Тадқиқот натижалари Тадқиқот ишининг асосий мақсадларидан бири синаб кўрилаётган шолини тупроқ намлигига экиб етиштиришда анъанавий шолини қулда сувга сочиб экишда қўлланиладиган суғориш усулига нисбатан суғориш нормаси қанчага камайишини аниқлашдан иборат.

Тажриба ишларини ўтказиш давомида ҳар вариантнинг қайтариқлари бўйича делянкага кирган сув миқдори насосга ўрнатилган сув ўлчагишлар ёрдамида ўлчаниб борилди ва уларнинг йиғма маълумотлари бўйича аниқланган сув сарфининг таҳлили 1 жадвалда келтирилган. 1-жадвал

Шоли ҳар ҳил услубда экишда ва суғоришда сарфланган сув сарфининг солиштирма таҳлили

Кўрсаткич Анъанавий Нам тупроққа Томчилатиб Делянкада сарф 35.3 м³ 24.3 м³ 8.2 м³

Кўрсаткич Анъанавий Нам тупроққа Томчилатиб Суғориш нормаси (га) 23,500 м³ 16,200 м³ 8,200 м³ Сув тежалиши (%) — ~31% ~65% Самарадорлик Паст Ўрта Юқори

Олинган маълумотлар шолини етиштириш технологиясида сув ресурсларидан фойдаланиш даражаси суғориш усулига бевосита боғлиқ эканлигини кўрсатди. Анъанавий усулда делянкага сарфланган сув сарфи 35,3 м³ ни ташкил этган бўлиб, гектарига ҳисоблаганда суғориш нормаси 23,500 м³ ни ташкил этган. Бу кўрсаткич майдонни доимий сув қатламида сақлаш орқали амалга оширилган суғориш натижаси бўлиб, инфильтрация, фильтрация ва буғланиш орқали йўқотишлар юқори даражада эканлигини кўрсатади. Шу сабабли мазкур усулда сувдан фойдаланиш самарадорлиги паст деб баҳоланган. Шолини тупроқ намлигига экиб, 30-35 кундан сўнг сувга бостириб вегетация даврининг охиригача суғорилган вариантда делянкада сув сарфи 24,3м³ ни ташкил этган. Суғориш нормаси гектарига 16200м³ бўлиб, анъанавий усулга нисбатан тахминан 31% сув тежалишига эришилган. Бу ҳолатда майдон доймий сув остида сақланмагани, суғориш белгиланган меъёр ва муддатларда амалга оширилгани сабабли ортиқча йўқотишлар камайган. Самарадорлик ўрта даражада деб баҳоланган бўлса-да, сув танқислиги шароитида бу натижа муҳим аҳамият касб этади. Энг юқори натижа шолини тупроқ намлигига экиб 30-35 кундан сўнг томчилатиб ва найчалаш фазасидан бошлаб сув қатламини урнатиб суғориш усулида кўзатилган. Делянкада сув сарфи атиги 8,2 м³ ни ташкил этган бўлиб, гектарига 8200 м³ сув сарфланган. Бу анъанавий усулга нисбатан тахминан 65% сув тежалишига тенг. Томчилатиб суғоришда сув бевосита илдиз зонасига етказилади, буғланиш ва фильтрация орқали йўқотишлар кескин камаяди. Шунинг учун мазкур усул юқори самарадорликка эга деб баҳоланган. Солиштирма таҳлил шуни кўрсатадики, анъанавий усулдан нам тупроққа экишга ўтиш орқали ҳам сезиларли сув тежаш мумкин, аммо энг катта иқтисодий ва ресурс самарадорлиги томчилатиб суғориш мавжуд ҳудудларда бу технологиянинг аҳамияти янада ортади. Анъанавий суғориш усулида гектарига 23500 м³ сув сарфланган бўлиб, сувдан фойдаланиш самарадорлиги паст даражада эканлиги аниқланди. Ҳулосалар Анъанавий суғориш усулида гектарига 23500 м³ сув сарфланган бўлиб, сувдан фойдаланиш самарадорлиги паст даражада эканлиги аниқланди. Нам тупроққа экиш технологияси орақали суғориш нормаси 16200 м³/га ни ташкил этди ва тахминан 31% сув тежалишига эришилди. Томчилатиб суғориш усули энг юқори натижани кўрсатиб, 8200 м³/га сув сарфи билан 65 % гача сув иқтисод қилиш имконини берди.