O‘ZBEKISTON LALMIKOR MAYDONLARI TUPROQ HOLATI VA EKINLAR HOSILDORLIGI

Maqolada lalmikor maydonlar tuproqlarning xozirgi zamon holati, tuproqning xajm og‘irligi, mexanik tarkibi, hosil bilan olib chiqib ketiladigan organik va mineral moddalar miqdori, tuproqni himoyalovchi resurstejamkor texnologiyaning samaradorligi, organik va mineral o‘g‘itlar qo‘llash chuqurligining tuproqdagi gumus miqdori va o‘zgarishining ekinlar hosildorligiga ta‘siri taxlil qilinib shu hududlarda istiqomat qiladigan aholining g‘alla, yem-xashak hamda oqsilga boy dukkakli ekinlarga bo‘lgan extiyojini to‘laroq qondirishda, ularning turmush farovonligini oshirishda, fermer xo‘jaliklarining iqtisodiy sharoitini yaxshilashda muhim axamiyat bayon etilgan.

ЎЗБЕКИСТОН ЛАЛМИКОР МАЙДОНЛАРИ ТУПРОҚ ҲОЛАТИ ВА ЭКИНЛАР ҲОСИЛДОРЛИГИ. Хайдаров Бекмурод Дўсиярович. қ.х.ф.ф.д., к.и.х, Маматқулов Икром Шавкатович қ.х.ф.ф.д., к.и.х, Шакаров Икром Вахобович Таянч доктарант Мустафақулова Ўғилой Исматулло қизи. Таянч доктарант. https://doi.org/10.5281/zenodo.19244357 Лалмикор деҳқончилик илмий тадқиқот институти.

Резюме. Мақолада лалмикор майдонлар тупроқларнинг хозирги замон ҳолати, тупроқнинг хажм оғирлиги, механик таркиби, ҳосил билан олиб чиқиб кетиладиган органик ва минерал моддалар миқдори, тупроқни ҳимояловчи ресурстежамкор технологиянинг самарадорлиги, органик ва минерал ўғитлар қўллаш чуқурлигининг тупроқдаги гумус миқдори ва ўзгаришининг экинлар ҳосилдорлигига таъсири тахлил қилиниб шу ҳудудларда истиқомат қиладиган аҳолининг ғалла, ем-хашак ҳамда оқсилга бой дуккакли экинларга бўлган эхтиёжини тўлароқ қондиришда, уларнинг турмуш фаровонлигини оширишда, фермер хўжаликларининг иқтисодий шароитини яхшилашда муҳим ахамият баён этилган.

Калит сўзлар. Лалмикор майдонлар, типик бўз тупроқ, ҳажм оғирлик, механик таркиб, органик ва минерал моддалар, тупроқ унумдорлиги, гумус, ресурстежамкорлик, алмашлаб экиш тизими, экинлар ҳосилдорлиги.

Кириш. Бугунги кунда дунё бўйича лалмикор майдонлар 1,4 млрд гектарни ёки жами деҳқончилик юритиладиган ерларнинг 85-87 фоизини ташкил этади. Бу майдонлар деярли барча қитъаларнинг қурғоқчил чўл ва саҳро минтақаларида мавжуд. Дунёдаги лалмикор майдонлар Осиё қитъасида, хусусан, Саҳрои Кабирда қишлоқ хўжалиги ерларининг 95 %, Яқин Шарқ ва Шимолий Африкада 75 %, Шарқий Осиёда 65 %, Жанубий Осиёда 60 % ини ташкил этади Сўнгги йилларда дунёнинг кўплаб қурғоқчил чўл минтақаларида алмашлаб экиш, тупроқда табиий намликни кўпроқ тўплайдиган, тупроқни ҳимоя қилишнинг ресурстежамкор технологияларини, тупроқ унумдорлигини ошириш мақсадида органик ва минерал ўғитлардан ҳар йили самарали фойдаланиш, хусусан уларни тупроққа ишлов берадиган қуроллар ёрдамида тупроқ юзасига аралаштириш, органик ўғитларни ҳар йили 6-12 т/га ва минерал ўғитларни кузги буғдой ва қатор орасига ишлов бериладиган экинларга 45-60 кг/га меъёрда банд шудгорга тупроқ остига қўллаш, органо-минерал аралашмалардан фойдаланиш бўйича илмий тадқиқотларга эътибор қаратилмоқда.

Лалми деҳқончиликда дон экинлари ҳосилдорлигини оширишда ҳамда ялпи дон ҳосилини кўпайтириш учун алмашлаб экиш схемасини тўғри танлаш ва уларни жорий қилишнинг аҳамияти мухимдир. Алмашлаб экиш умуман деҳқончиликни юксалтиришда муҳим агротехник тадбирлардан бири хисобланади.

Лалмикор майдонларида ҳар қандай об-ҳаво шароитларида барқарор юқори ҳосил етиштиришнинг асосини ташкил этадиган ғалла-тоза ва банд шудгор алмашлаб экиш ва бу тизимда ноқулай тупроқ ва об-ҳаво шароитларига, турли касаллик ва зараркунандаларга чидамли бошоқли, дуккакли дон ва бошқа лалми экинлар навларини экиш, уларни ресурстежамкор агротехнологиялар асосида етиштириш ўта долзарб вазифалардан биридир.

Тадқиқот объекти ва услублари Тадқиқот объекти сифатида ёғингарчилик билан ярим таъминланган текислик қирадирлик минтақасининг эрозияга ўртача чалинган, ўртача қумоқли лалмикор типик бўз тупроқлари, кузги буғдойнинг “Бахмал 97” нави олинди.

Тадқиқотнинг усуллари. Тажриба ўтказилган йилларда тупроқ ва ўсимлик таҳлиллари “Методы агрохимических, агрофизических и микробиологических исследований в хлопковых районах”. (Тошкент, 1963), Тажриба майдонларини танлаш ва вариантларни жойлаштириш “дала тажрибаларини ўтказиш услублари” (2007), Фенологик кузатишлар, биометрик ўлчовлар “Методика Государственного сорто испытания селькохозяйственных культур” (1985), тупроқ намлиги термостатда 1050С ҳароратда қуритиш йўли билан, умумий гумус – И.В.Тюрин, В.Н.Симаков модификацияси, умумий азот – Кьельдал бўйича, ялпи фосфор – В.Н.Лоренц усулида, умумий калий – оловли фотометрда, ҳаракатчан азот (N-NO3) – Граньвалд-Ляжу усулида, аммиакли азот (N-NН4)- Несслер реактиви ёрдамида, ҳаракатчан фосфор ва алмашинувчи калий – 1% ли аммоний карбонат эритмасида, фосфор ФЭК да (фотоэлектрокалориметр), калий оловли фотометрда, ўсимлик намуналаридаги ялпи азот, фосфор ва калий – К.Е.Гинзбург, Г.М.Щеглова ва Е.В.Вульфлус услуби бўйича (1963) , -ўcимликнинг биомаccаcи тўплаши В.А.Кумаков (1982) уcлубида, тажрибалардан олинган натижаларнинг cтатиcтик таҳлили Б.А.Доcпехов «Методикa поливого опыта» (M, 1985) уcлуби бўйича бажарилади.

Тажриба натижалари ва мунозаралар. Қишлоқ хўжалик экинлари ҳамма мамлакатларда ҳам тупроқларда ўсади. Броқ ҳосилдорликни кўтарадиган энг қудратли омиллардан бири минерал ва органик ўғитдир. Бирлашган миллатлар ташкилотининг ФАО бўлими 20 йил давомида дунёнинг 40 мамлакатида тупроққа ўғит қўллаб ҳосилни кўпайтириш бўйича тажрибалар ўтказиб, уларнинг натижаларини инсониятга ўғит ҳосилдорликни кўпайтириш функциясини бажараётганини исбот қилган.

Тупроқ таркибидаги энг мураккаб органик бирикма бу-тупроқ гумусидир, унинг келиб чиқиши, шаклланиши узоқ муддатли жуда қийин биокимёвий жараёнлар билан боғлиқ бўлади. Шунингдек, тупроқ гумуси она жинсдан тубдан фарқланувчи, кимёвий жиҳатдан эса она жинсни таркибида умуман учрамайдиган бирикмаларни сақловчи маҳсулотдир. Гумус тупроқ унумдорлигини белгиловчи муҳим омилдир, у тупроқнинг энергетик ҳамда озиқа элементларининг манбаи бўлиб, ғоят муҳим генетик морфологик белгидир.

Тадқиқотлар давомида тупроқ тахлиллари Ғаллаорол МТХ қўриқ ер, типик бўз тупроқларида 5,6235-2,4733 %, Бахмал, тоғ минтақаси тўқ тусли бўз тупроқларида 5,8083- 2,4177 % ни ташкил этган. 1998 йилдан буён алмашлаб экилиб келинаётган дала типик бўз тупроқларида умумий гумус миқдори 3,2984-1,4326 % бўлиб, бу эса анча юқори кўрсаткич хисобланади. Яъники, деҳқончиликни тўғри ташкиллаштирилганлиги натижасида, тупроқлар органик моддага мунтазам бойиб боришидан дарак беради. 50 йил сурункасига ғалла экилган майдон типик бўз тупроқларида эса юқоридаги фикримизни аксини 0,9641- 0,6345 % кузатишимиз мумкин.

Лалмикор майдонларда кузги ғалла экинлари ҳосили билан олиб чиқиб кетиладиган озиқа моддалар миқдори об-ҳаво шароитлари, дон ва сомон ҳосилдорлигига, ўғитлар меъёри, уларни кўллаш муддати ва агротехника даражаси билан узвий боғлиқ бўлади. М.Ю.Юнусов (1973) маълумотларига асосан ёғин-сочин билан ярим таъминланган лалмикор ерларда кузги буғдой дони таркибидаги NРК миқдори ёғин-сочин ва ҳосил миқдори, ўғитлар меъёри хамда ўтмишдош турига қараб қуйидагича ўзгаради (тўлиқ пишиш даврида): N-2,26-2,85 %, Р2О5 - 0,93- 1 ,24 % ва К2О-0,49-0,56 % эканлиги қайд этилган. Лалмикор майдонларда 2023-2025 йилларда ўтказилган тажрибаларда кузги буғдойнинг ўрим-йиғим пайтида ҳосил таркибидаги, ҳосил билан олиб чиқиб кетилган озиқа моддалар миқдори ҳамда ўсимликнинг маъданли ўғитлардаги озиқа моддаларни фойдаланиш коэффициенти қуйидагиларни ташкил этди. Тажриба натижаларига кўра, ҳосил билан олиб чиқиб кетилган моддалар миқдори ўғитлар меъёрининг ошиши билан кўпайиб борди. Назорат вариантида хосил билан олиб кетилган азот миқдори гектарига 18,4 кг ни ташкил этган бўлса, N30Р30К30 берилган вариантда 31,3 кг ни, N40Р40К40 вариантда 36,5 кг ни, N50Р50К50 берилган вариантда эса 37,7 кг ни ташкил этди. Ўртача саккиз йиллик маълумотларга асосан кузги буғдойнинг сомони билан биргаликда ўзлаштирилган фосфор микдори ўғит назорат вариантда гектарига атиги 7,6 кг ни, ўғит берилган вариантларда эса 10,5-18,4 кг ни ташкил этди. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, ҳосил билан олиб кетилган фосфор микдори ҳар учала ўғитни биргаликда берилганда кўрсаткични ташкил этди -14,8-18,4 кг/га. Кузги буғдой ҳосили билан чиқиб кетилган калий микдори меъёрига қараб гектарига 24,7-38,6 кг ни ташкил этди. Узоқ йиллар давомида узлуксиз махаллий ва минерал ўғитлар берилмасдан кузги буғдой экиб келинаётган назорат вариантда типик бўз тупроқларнинг ҳайдов қатламидаги гумус миқдори 0,9641 % ни ташкил этган бўлса, унинг миқдори пастки қатламларга томон кескин камайиб бориши кузатилади. Иқлим ва об-ҳавонинг бундай ўзгариши ўз навбатида илгари ишлаб чиқилган тавсиялар, агротехник ишланмаларни қайта кўриб чиқишни, таалуқли ўзгартиришлар киритишни ва бунинг учун кенг қамровли илмий тадқиқотлар олиб боришни талаб этмоқда Типик лалмикор бўз тупроқлар шароитида тупроқнинг турли қатламларига берилган органик ва маъданли ўғитларнинг И.В.Тюрин ва Симаков усули ёрдамида аниқланган умумий гумус миқдорининг ўзгаришига таъсири қуйидагиларни ташкил этди. Органик ва маъданли ўғитларни қўллаш чуқурлигининг типик лалмикор бўз тупроқлардаги гумус миқдорига таъсири, (2023-2025 йиллар, Ғаллаорол), Тупроқ Гумуснинг 20.02.2023 й 10.06.2025 й Т/р Вариантлар қатлами, ўзгариши см % т/га % т/га ±% ±т/га 0-20 0,725 18,12 0,612 15,30 -0,113 -2,82 1 Ўғитсиз-назорат 20-40 0,415 10,79 0,354 9,20 -0,061 -1,59 2 0-20 0,725 18,12 0,804 20,12 +0,079 +2,00

10 т/га гўнг+ N40P40K40 ер бетига 20-40 0,415 10,79 0,519 13,49 +0,104 +2,70 (сочма усулда) 20 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 0,849 21,12 +0,124 +3,00 3 N30P30K30 ер бетига 20-40 0,415 10,79 0,535 13,90 +0,120 -3,11 (сочма усулда) 30 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 0,870 21,74 +0,145 +3,62 4 N20P20K20 ер бетига (сочма усулда) 20-40 0,415 10,79 0,596 15,49 +0,181 +4,70 10 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 0,958 23,94 +0,233 +5,82 N40P40K40 10 см чуқурликда (лента 20-40 0,415 10,79 0,585 15,20 +0,170 +4,42 усулда) 20 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 1,025 25,61 +0,300 +7,49 N30P30K30 10 см чуқурликда (лента 20-40 0,415 10,79 0,567 14,75 +0,152 +3,96 усулда) 30 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 1,156 29,64 +0,430 +11,52 N20P20K20 10 см чуқурликда (лента 20-40 0,415 10,79 0,674 17,52 +0,259 +6,79 усулда) 10 т/га гўнг+ 0,725 18,12 0,948 23,70 +0,220 +5,58 N40P40K40 20 см 0-20 чуқурликка (лента 20-40 0,415 10,79 0,490 12,75 +0,075 +1,96 усулда) 20 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 1,027 25,67 +0,300 +7,55 N30P30K30 20 см чуқурликка (лента 20-40 0,415 10,79 0,543 14,12 +0,128 +3,33 усулда) 30 т/га гўнг+ 0-20 0,725 18,12 0,929 23,21 +0,200 +5,09 N20P20K20 20 см чуқурликка (лента 20-40 0,415 10,79 0,545 14,7 +0,130 +3,91 усулда)

Жадвалдаги маълумотлардан кўриниб турибдики, уч йил давомида типик лалмикор бўз тупроқлардаги гумуснинг салбий мувозанати тажрибанинг назорат вариантида 0,061- 0,113 % ни ёки гектарига 1,59-2,82 тоннани ташкил этди. Тупроқдаги гумус миқдорининг ўзгаришида органик ва маъданли ўғитларнинг меъёри ва қўллаш чуқурлиги муҳим аҳамият касб этди. 2023-2025 йиллар давомида тажрибанинг 10 т/га гўнг N40P40K40 меъёрдаги ўғитларни тупроқнинг бетига сочиб берилганда гумус миқдорининг кўпайиши атиги 0,079- 0,104 % ни (2,0-2,7 т/га) ташкил этган бўлса, айнан шу меъёрдаги ўғитларни тупроқнинг 10 см қатлам остига берилган вариантда эса бу кўрсаткичлар +0,170.+0,233 % ни ёки +4,42- 5,82 т/га ни ташкил этди. Тажрибанинг якунига келиб, типик лалмикор бўз тупроқлардаги ялпи гумус миқдорининг энг юқори кўрсаткичлари гектарига 20 ва 30 т/га гўнг билан бирга N 30P30K30 ва N20P20K20 меъёрида маъданли ўғитлар берилган вариантларда аниқланди. Бу вариантларда тупроқнинг 0-20 см қатламидаги гумус миқдорининг 0,300-0,430 % га ёки 7,49-11,52 т/га га кўпайганлиги маълум бўлди.

Тупроқнинг турли қатламларига берилган ўғитларнинг буғдой ҳосилдорлигига таъсири, 2023-2025 йиллар Назоратга Йиллар бўйича Ўртача нисбатан Т/р Вариантлар ҳосилдорлик, ц/га ц/га қўшимча ҳосил 2023 2024 2025 ±ц/га % 1 Ўғитсиз-назорат 11,3 8,8 5,2 8,4 - 100 10 т/га 2 гўнг+N40P40K40 ер 16,0 12,3 6,7 11,7 +3,3 139 бетига (сочма усулда)

20 т/га 3 гўнг+N30P30K30 ер 17,5 12,9 6,8 12,4 +4,0 147 бетига (сочма усулда)

30 т/га 4 гўнг+N20P20K20 ер 14,3 11,8 6,2 10,8 +2,4 128 бетига (сочма усулда)

10 т/га гўнг+N40P40K40 10 см 5 14,8 15,8 7,8 12,8 +4,4 152 чуқурликда (лента усулда)

20 т/га гўнг+N30P30K30 10 см 6 18,0 13,9 8,2 13,4 +5,0 159 чуқурликда (лента усулда)

30 т/га гўнг+N20P20K20 10 см 7 17,1 16,2 8,0 13,8 +5,4 164 чуқурликда (лента усулда)

10 т/га гўнг+N40P40K40 20 см 8 14,8 15,2 7,8 12,6 +4,2 150 чуқурликка (лента усулда)

20 т/га гўнг+N30P30K30 20 см 9 16,4 14,0 8,0 12,8 +4,4 152 чуқурликка (лента усулда)

30 т/га гўнг+N20P20K20 20 см 10 18,3 12,5 7,9 12,9 +4,5 153 чуқурликка (лента усулда) М,% 1,3 1,65 1,6 ЭКФ05, кг/га 2,8 2,0 1,4 Тажриба натижаларига кўра, турли меъёрдаги органик ва маъданли ўғитларни тупроқнинг 20 см қатлам остига берилган вариантларда гумуснинг ижобий мувозанати юзага келган бўлсада, бироқ гумус миқдорининг 10 см чуқурликка берилганга нисбатан янада кўпайиши кузатилмади.

2023-2025 йилларда “Бахмал-97” кузги буғдой навининг ҳосилдорлиги органик ва маъданли ўғитлар меъёри ва қўллаш чуқурлигига қараб ўзгариши қуйидагиларни ташкил этди. Жадвалдан кўриниб турибдики, тажриба ўтказилган йилларда тупроқнинг турли қатламларига берилган органик ва маъданли ўғитларнинг самарадорлиги об-ҳаво шароитларига қараб ўзгариб борди. Ёғингарчилик миқдори кўп йиллик ўртача меъёрдан 110 мм кўп бўлган 2009 йилда ўғитлар ҳисобига “Тезпишар” кузги буғдой навидан олинган қўшимча дон ҳосилдорлиги уларнинг меъёри ва қўллаш чуқурлигига қараб гектарига 3,0- 7,0 центнерни, об-ҳаво серёғин келган (489 мм) 2010 йилда 3,0-7,0 центнерни ва қурғоқчил келган 2011 йилда (200 мм) эса бу кўрсаткич атиги 1,0-3,0 центнерни ташкил этди. Уч йиллик микродала тажриба натижаларига кўра, типик лалмикор бўз тупроқларнинг назорат вариантида, яъни тупроқнинг табиий унумдорлиги ҳисобига “Бахмал-97” кузги буғдой навидан ўртача 8,4 ц/га ҳосил олинган бўлса, органик ва маъданли ўғитларнинг меъёрига қўллаш чуқурлигига қараб олинган қўшимча дон ҳосилдорлиги 2,4-5,4 центнерни (128-164 %) ташкил этди. Тажриба ўтказилган йилларда энг юқори буғдой ҳосилдорлиги органик ва маъданли ўғитларни тупроқнинг 10 см қатлам остига берилган вариантларда олинди 12,8-13,8 ц/га. 2009-2011 йилларда олиб борилган тажриба натижаларига кўра қуйидаги хулосаларга келиш мумкин: ХУЛОСАЛАР. 1. Уч йил давомида типик лалмикор бўз тупроқлардаги гумуснинг салбий мувозанати тажрибанинг назорат вариантида Суринкали буғдой экилиб келинганида 0,061- 0,113 % ни ёки гектарига 1,59-2,82 тоннани ташкил этди. Тупроқдаги гумус миқдорининг ўзгаришида органик ва маъданли ўғитларнинг меъёри ва қўллаш чуқурлиги муҳим аҳамият касб этди. Тажрибанинг 10 т/га гўнг N40P40K40 меъёрдаги ўғитларни тупроқнинг бетига сочиб берилганда гумус миқдорининг кўпайиши атиги 0,079-0,104 % ни (2,0-2,7 т/га) ташкил этган бўлса, айнан шу меъёрдаги ўғитларни тупроқнинг 10 см қатлам остига берилган вариантда эса бу кўрсаткичлар +0,170.+0,233 % ни ёки +4,42-5,82 т/га ни ташкил этди. 2. Тажрибанинг якунига келиб, типик лалмикор бўз тупроқлардаги ялпи гумус миқдорининг энг юқори кўрсаткичлари гектарига 20 ва 30 т/га гўнг билан бирга N 30P30K30 ва N20P20K20 меъёрида маъданли ўғитлар берилган вариантларда аниқланди. Бу вариантларда тупроқнинг 0-20 см қатламидаги гумус миқдорининг 0,300-0,430 % га ёки 7,49-11,52 т/га га кўпайганлиги маълум бўлди.