O‘ZBEKISTON LALMIKOR MAYDONLARIDA YETISHTIRILAYOTGAN EKINLAR HOSILDORLIGINING ATMOSFERA YOG‘IN-SOCHINLARIGA BOG‘LIQLIGI

Maqolada lalmikor maydonlardan samarali foydalanish, ko‘p yillik ob-xavo sharoitlarini taxlil qilgan holda tuproq namlanish chuqurligining lalmikor maydonlarda ekilgan qishloq xo‘jaligi ekinlari hosildorligiga ta‘sirini o‘rganish, dehqonchilik yuritishning ilmiy asoslangan maqbul tizimini, fermer xo‘jaliklarining yer sharoiti, tuproq va ob-havo sharoitlarini, xo‘jalik yuritish soxasini hisobga olgan holda g‘alla, toza va band shudgor almashlab ekish sxemalarini joriy etish tuproq unumdorligini oshirishga imkon yaratilishi bayon etilgan.

ЎЗБЕКИСТОН ЛАЛМИКОР МАЙДОНЛАРИДА ЕТИШТИРИЛАЁТГАН ЭКИНЛАР ҲОСИЛДОРЛИГИНИНГ АТМОСФЕРА ЁҒИН СОЧИНЛАРИГА БОҒЛИҚЛИГИ.

Хайдаров Бекмурод Дўсиярович. қ.х.ф.ф.д., к.и.х, Мураткасимов Алишер Саттарович қ.х.ф.ф.д., к.и.х, Мустафақулова Ўғилой Исматулло қизи. Таянч доктарант. Шакаров Икром Вахобович Таянч доктарант Лалмикор деҳқончилик илмий тадқиқот институти.

Джумаев Зиядулла Таштемирович. қ.х.ф.ф.д. (PhD), к.и.х., Ирригация ва сув муаммолари илмий тадқиқот институти. https://doi.org/10.5281/zenodo.19244342 Резюме. Мақолада лалмикор майдонлардан самарали фойдаланиш, кўп йиллик обхаво шароитларини тахлил қилган ҳолда тупроқ намланиш чуқурлигининг лалмикор майдонларда экилган қишлоқ хўжалиги экинлари ҳосилдорлигига таъсирини ўрганиш, деҳқончилик юритишнинг илмий асосланган мақбул тизимини, фермер хўжаликларининг ер шароити, тупроқ ва об-ҳаво шароитларини, хўжалик юритиш сохасини ҳисобга олган ҳолда ғалла, тоза ва банд шудгор алмашлаб экиш схемаларини жорий этиш тупроқ унумдорлигини оширишга имкон яратилиши баён этилган.

Калит сўзлар. Лалмикор майдонлар, типик бўз тупроқ, об-ҳаво шароитлари, тупроқ намлиги, ресурстежамкорлик, тоза ва банд шудгор, алмашлаб экиш тизими, ғалла ва дуккакли дон экинлари, ҳосилдорлик.

Кириш. Бугунги кунда дунё бўйича лалмикор майдонлар 1,4 млрд гектарни ёки жами деҳқончилик юритиладиган ерларнинг 85-87 фоизини ташкил этади. Бу майдонлар деярли барча қитъаларнинг қурғоқчил чўл ва саҳро минтақаларида мавжуд. Дунёдаги лалмикор майдонлар Осиё қитъасида, хусусан, Саҳрои Кабирда қишлоқ хўжалиги ерларининг 95 %, Яқин Шарқ ва Шимолий Африкада 75 %, Шарқий Осиёда 65 %, Жанубий Осиёда 60 % ини ташкил этади Ўзбекистон Республикасида қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган лалмикор ерлар 754,9 минг гектарни ташкил қилади, бу ерлар минтақасига қараб денгиз сатҳидан 200 метрдан 1500-1800 метр баландликда тарқалган ва ушбу майдонларда йиллик ёғин-сочин миқдори 250-700 мм ни ташкил қилади. лалмикор ерлар ўзининг тупроқ ва об-ҳаво шароитлари, денгиз сатҳидан баландликда жойлашганлигига қараб 4 та минтақадан иборат бўлиб, бу майдонларда ўзига хос деҳқончилик юритиш тизими қўлланилади. Ёғин-сочиннинг нисбатан камлиги (200-600 мм), иқлимнинг кескин континенталлиги, қиши совуқ ёки ёз ойлари қуруқ ва узоқ давом этиши, ёғингарчиликнинг асосий қисми (60-65 %) қиш ва эрта баҳорга тўғри келиши натижасида кузги ғалла экинлари вегетациясининг 2- ярми (бошоқлаш-пишиш) тупроқ ва ҳаво қурғоқчилиги шароитида давом этади.

Бундай шароитда кузги ғалла ва бошқа экинларда фотосинтез жараёнлари сустлашиб, натижада бошоқлар майда, дон эса пуч бўлиб, ҳосилдорлик кескин камаяди.

Сўнгги йилларда дунёнинг кўплаб қурғоқчил чўл минтақаларида алмашлаб экиш, тупроқда табиий намликни кўпроқ тўплайдиган, тупроқни ҳимоя қилишнинг ресурстежамкор технологияларини, тупроқ унумдорлигини ошириш мақсадида органик ва минерал ўғитлардан ҳар йили самарали фойдаланиш, хусусан уларни тупроққа ишлов берадиган қуроллар ёрдамида тупроқ юзасига аралаштириш, органик ўғитларни ҳар йили 6-12 т/га ва минерал ўғитларни кузги буғдой ва қатор орасига ишлов бериладиган экинларга 45-60 кг/га меъёрда банд шудгорга тупроқ остига қўллаш, органо-минерал аралашмалардан фойдаланиш бўйича илмий тадқиқотларга эътибор қаратилмоқда.

Лалми деҳқончиликда дон экинлари ҳосилдорлигини оширишда ҳамда ялпи дон ҳосилини кўпайтириш учун алмашлаб экиш схемасини тўғри танлаш ва уларни жорий қилишнинг аҳамияти мухимдир. Алмашлаб экиш умуман деҳқончиликни юксалтиришда муҳим агротехник тадбирлардан бири хисобланади.

Кўп йиллик тажриба натижасига кўра буғдой ҳосилдорлиги тоза шудгордан сўнг биринчи йил экилган ғалла 11,6 ц/га, банд шудгордан сўнг экилганда 7,4 ц/га, тоза шудгордан сўнг иккинчи йил экилганда 7,3 ц/га, сурункали ғалла экилганда эса 5,8 ц/га ни ташкил қилган (Рафиев М, Алибоев А, Абдусаломов Р, 1979 й).

Лалмикор майдонларида ҳар қандай об-ҳаво шароитларида барқарор юқори ҳосил етиштиришнинг асосини ташкил этадиган ғалла-тоза ва банд шудгор алмашлаб экиш ва бу тизимда ноқулай тупроқ ва об-ҳаво шароитларига, турли касаллик ва зараркунандаларга чидамли бошоқли, дуккакли дон ва бошқа лалми экинлар навларини экиш, уларни ресурстежамкор агротехнологиялар асосида етиштириш ўта долзарб вазифалардан биридир. Тадқиқот объекти ва услублари Тадқиқот объекти сифатида ёғингарчилик билан ярим таъминланган текислик қир-адирлик минтақасининг эрозияга ўртача чалинган, ўртача қумоқли лалмикор типик бўз тупроқлари, кузги буғдойнинг “Бахмал 97” нави олинди.

Тадқиқотнинг усуллари. Тажриба ўтказилган йилларда тупроқ ва ўсимлик таҳлиллари “Методы агрохимических, агрофизических и микробиологических исследований в хлопковых районах”. (Тошкент, 1963), Тажриба майдонларини танлаш ва вариантларни жойлаштириш “дала тажрибаларини ўтказиш услублари” (2007), Фенологик кузатишлар, биометрик ўлчовлар “Методика Государственного сорто испытания селькохозяйственных культур” (1985), тупроқ намлиги термостатда 1050С ҳароратда қуритиш йўли билан, умумий гумус – И.В.Тюрин, В.Н.Симаков модификацияси, умумий азот – Кьельдал бўйича, ялпи фосфор – В.Н.Лоренц усулида, умумий калий – оловли фотометрда, ҳаракатчан азот (N-NO3) – Граньвалд-Ляжу усулида, аммиакли азот (N-NН4)- Несслер реактиви ёрдамида, ҳаракатчан фосфор ва алмашинувчи калий – 1% ли аммоний карбонат эритмасида, фосфор ФЭК да (фотоэлектрокалориметр), калий оловли фотометрда, ўсимлик намуналаридаги ялпи азот, фосфор ва калий – К.Е.Гинзбург, Г.М.Щеглова ва Е.В.Вульфлус услуби бўйича (1963) , -ўcимликнинг биомаccаcи тўплаши В.А.Кумаков (1982) уcлубида, тажрибалардан олинган натижаларнинг cтатиcтик таҳлили Б.А.Доcпехов «Методикa поливого опыта» (M, 1985) уcлуби бўйича бажарилади.

Тажриба натижалари ва мунозаралар. Республикамиздаги лалмикор ерлар ўзининг тупроқ ва об-ҳаво шароитлари, денгиз сатҳидан баландликда жойлашганлигига қараб 4 та минтақадан иборат бўлиб, бу майдонларда ўзига хос деҳқончилик юритиш тизими қўлланилади. Ёғин-сочиннинг нисбатан камлиги (200-600 мм), иқлимнинг кескин континенталлиги, қиши совуқ ёки ёз ойлари қуруқ ва узоқ давом этиши, ёғингарчиликнинг асосий қисми (60-65 %) қиш ва эрта баҳорга тўғри келиши натижасида кузги ғалла экинлари вегетациясининг 2-ярми (бошоқлаш-пишиш) тупроқ ва ҳаво қурғоқчилиги шароитида давом этади.

Бундай шароитда кузги ғалла ва бошқа экинларда фотосинтез жараёнлари сустлашиб, натижада бошоқлар майда, дон эса пуч бўлиб, ҳосилдорлик кескин камаяди.

Кўп йиллик тадқиқотларга асосланиб А.Ф. Болъшаков (1950) -Республика ҳудудидаги барча лалмикор майдонларда тупроқнинг намлик тартиботи ювилмайдиган, яъни импермацид типига мансуб бўлиб, тупроқларнинг намланган чуқурликдан пастда (1,5-

2 метрдан паст) намлик миқдори тўлиқ капиляр намлик даражасидаги қуруқ “ўлик қатлам” юзага келади деган хулосага берган. Республикадаги лалмикор тупроқларнинг намлик тартиботи турли йилларда А.А.Роде, А.Ф.Болшаков (1950), С.Н.Рыжов (1953), Х.М.Абдувохидов (1962), С.М.Маманиязов (1967), А.С.Милосердова (1978), М.Ю.Юнусов (1973), Х.Юсупов (1990, 2001, 2011, 2014) ва бошқалар томонидан ўрганилган. Жиззах вилояти Ғаллаорол тумани лалми типик бўз тупроқларнинг ҳосил бўлиши жараёни лёссимон ётқизиқлардан кам ҳолларда майда шағалли пролювиал ётқизиқлардан иборат. Тупроқларининг механик таркиби асосан ўрта қумоқли бўлиб баъзи ҳолларда енгил ва оғир қумоқлардан ташкил топган. Ҳайдалма қатламининг аниқ кўриниши, рангининг тўқлиги ва ўсимлик илдизларининг кўплиги, ҳайдалма ости қатламларнинг карбонатлашганлиги, бунда ўрта қатламларнинг юқори ва пастки қатламларга нисбатан юқори карбонатлашган, ҳайдалма қатламдан ташқари бошқа қатламлар намлиги, ранги ва қаттиқлиги билан бир-биридан кам фарқланиши кузатилади. Г.А.Лавронов (1979) маълумотларига асосан, Республикадаги жами лалмикор ерларнинг 60 % дан ортиғроғини ташкил этадиган нам билан ярим таъминланган қир-адирлик минтақада йиллик ёғингарчилик миқдори ўртача 325 мм ни, ўртача ойлик харорат 11,6оС ни, ҳавонинг ўртача ойлик нисбий намлиги эса 43 % ни ташкил этган (Ғаллаорол агрометеорология станцияси маълумотлари, 1960). Лалмикор майдонларда кузги бошоқли дон ва бошқа қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилдорлиги кўп жиҳатдан атмосфера ёғин-сочинларининг вегетация даврида қандай тақсимланишига боғлиқ ҳолда ўзгаради. Бу майдонларда кузги ғалла экинларидан барқарор юқори ва сифатли ҳосил етиштиришнинг асосий шартларидан бири, экилган уруғни қулай агротехник муддатларда сифатли қилиб экиш ҳамда майсаларнинг қишки тиним давригача тўлиқ туплаш фазасига ўтишни таъминлашдир. Кўп йиллик маълумотларга асосан (Г.А.Лавронов, 1979), ёғин-сочин миқдори октябрда 0-65 мм, ноябрда 0-89 мм, декабрда 3-110 мм атрофида тебраниб турган бўлса, сўнгги йилларда октябрда ёғиб ўтган ёғин-сочин миқдори тегишлича 0-109,3 мм; 0-73,1 мм ва 2,6-142,5 мм бўлди. Кузги ғалла вегетацияси даврида ёғин-сочин миқдорининг тақсимланишига қараб тупроқ намлигининг ўзгариши ва буғдой ҳосилдорлиги. (Ғаллаорол, 1980- 2024 йй.). Тупроқ намлиги, % Тупроқнинг Кузги буғдой анғиздан тоза намланиш ҳосилдорлиги, Йилли (ғалладан) шудгордан чуқурлиги, см ц /га к Тупро сўнг сўнг 1-йил ёғинга ТОб-ҳаво қ анғиздан тоза рчили тоза /р тавсифи қатла анғизда (ғалладан) шудгордан к ми, см кузда баҳор кузда баҳор н (ғалла шудгор сўнг сўнг 1-йил миқдо (октяб да (октяб да дан ри, мм дан) 10т/га р) (март) р) (март) сўнг 1- ўғитси N40 ўғитси сўнг +N40P4 йил з P40 з 0-20 2,8 11,2 6,2 14,8 Ўта 20-60 4,2 7,8 7,8 9,2 қурғоқчи 205,1 0-40 0-50 3,9 4,8 6,5 7,0 л 60- 5,4 5,8 6,4 8,6

Ўртача 0-20 5,8 10,8 6,9 14,3 кўп 20-60 7,8 11,4 12,8 10,8 362,4 0-80 0-100 11.0 15,5 14,7 21,8 йиллик 60- 10,2 9,5 10 12,9 атрофида 160 0-20 10,2 15,8 10,8 12,8 Ўта 20-60 11,2 14,8 11,6 14,8 серёғин 505,7 0-130 0-155 11,8 14,9 19,4 29,4 йиллар 60- 13,8 12,8 12,1 13,8 Маълумки, лалмикор майдонларда кузги ғалла экинлари вегетацияси бошланган пайтда (март) қиш ва эрта баҳорда бўлиб ўтган қор ва ёмғирлар таъсирида тупроқнинг пастги қатламларида тўпланган намлик захираси, ёки унинг намланиш чуқурлиги муҳим ахамиятга эга.

Лалмикор ерларнинг нам билан ярим таъминланган қир-адирлик минтақасида йиллик ёғин-сочин миқдори, унинг кузги ғалла экинлари вегетацияси даврида тақсимланиши ҳамда қўлланилган агротехнологик тадбирларга қараб тупроқдаги намлик тартиботи ўрганилди.

Кузатишлар натижасига кўра об-ҳаво ўта қуруқ келган баъзи қишлоқ хўжалик йилларида октябр ойида ёғин-сочиннинг ниҳоятда кам тушиши (4-5,2 мм) оқибатида кузги ғалла экиш мавсумига келиб тупроқнинг ҳайдов қатламида бор йўғи 2,8- 5,4 % намлик тўпланган бўлса, бундай йилларда қиш ва эрта баҳорда ёғинсочининг ниҳоятда кам бўлиши натижасида тупроқнинг намланиш чуқурлиги сурункасига ғалладан сўнг экилган майдонларда 0-40 см ни, тоза шудгордан сўнг экилган майдонларда эса 0-50 см ни ташкил этди.

Кузатишлар олиб борилган йилларда ноябр ойида ёғингарчиликнинг кам бўлиши экилган уруғнинг дала шароитидаги унувчанлик қобилиятининг пасайишига ҳамда майсаларнинг кучли сийракланишига олиб келди. Об-ҳаво қуруқ келган йилларда (йиллик ёғин-сочин миқдори 205.1 мм) октябр ва ноябр ойларида жами 92.6 мм ёмғир ёғишига қарамасдан баҳор ойларида (март, апрел) ёғингарчиликнинг кам бўлиши ва май ойининг қуруқ ҳамда иссиқ келиши тупроқда намликнинг кескин камайишига 5,8- 11,2 % ни ташкил қилиб, ҳосилдорликнинг пасайишига олиб келди. Яна бир шундай ҳолат об-ҳаво шароити қуруқ келган 2010-2011 қишлоқ хўжалик йилида намлик 4,5- 6,7 % бўлиб ҳосилдорлик 3- 5,5 ц/га ни ташкил қилди.

Лалмикор майдонларнинг нам билан ярим таъминланган қир-адирлик минтақасида ёғин-сочин миқдорининг кўп йиллик меъёр атрофида бўлган йиллар кеч куз, қиш ва баҳор ойларида ёғин-сочиннинг бир текис тақсимланиши тупроқнинг 0-100 см чуқурликда тупроқ намлиги кузда 5,8- 10,2 %, баҳорда эса 10,8- 9,5 % бўлиб, бу эса кузги ғалла экинлари ўсув даврининг муҳим фазаларида (гуллаш ва сут-мум пишиш) юзага келиб ҳаво қурғоқчилигининг салбий таъсирини юмшатишга имконият яратди, буғдой ҳосилдорлиги 11,0- 14,7 ц/га ни ташкил этди.

Об-ҳаво серёғин келган йилларда (466,3-488,9 мм 501,9-542,0 мм) кеч куз (ноябр), қиш ва баҳор ойларида, айниқса май ойларида 36,3-104,9 мм ёмғир ёғиши тупроқнинг 0- 160 см гача намланишига олиб келди. Табиийки, тупроқнинг бундай намланиши кузги ғалла экинларининг ўсиши ва ривожланиши ҳамда мўл ҳосил тўплашига қулай шароит ҳисобланади.Ушбу йилларда тупроқ намлиги кузда 10,2-13,8 %, баҳорда эса 15,8-12,8 % ни ташкил этиб, буғдой ҳосилдорлиги 11,8- 19,4 ц/га бўлди.

Об-ҳаво шароитлари ўта қурғоқчил келган қишлоқ хўжалиги йилларида ўғитлар ҳисобига олинадиган қўшимча ҳосил гектарига атиги 1-2,1 ц ни ташкил этган бўлса ёғин-сочин миқдори ўртача кўп йиллик миқдори атрофида (303-357,5 мм) бўлган йилларда 3,8-8,7 ц/га ни ташкил этди. Бу кўрсаткичлар ёғин-сочин миқдори ўртача кўп йиллик миқдордан анча кўп бўлган серёғин йилларда-5,3-10,2 ц/га ортиб боради. Бу вариантларда ўғитлар ҳисобига олинган қўшимча ҳосил ўғитсиз вариантга нисбатан 142,4-170 % ни ташкил этади. Лалмикор минтақада ғалла-шудгор алмашлаб экиш тизимида ёғин-очин миқдорига қараб қишлоқ хўжалик экинлари ҳосилдорлиги ц/га. Йил Дуккакли дон ва ем хашак Қишло Кузги Мойли экинлар лик экинлари Об- қ буғдо ёғин хашаки кунгабоқа т/ ҳаво хўжали й нўха Беда - нўхот р р шароит к (тоза т махс зиғи сочи кўк кўк лари йиллир шудг дон кўк до до ар р н, уруғ пояс пояс и ор) и поя ни ни мм и и 1985- 195, Ўта 7,5 2,6 24,3 0,3 3,8 38,5 3,2 42,4 3,5 2,2 1986 5 1 қурғоқ 2010- 181, чил 6,5 2,1 21.0 - 7.0 21.0 1,8 31,2 3.0 2.0 2011 9 1980- 348, 14, 171, Ёғин- 18,9 7,5 75,3 1,3 65 7,8 7,5 6,5 1981 8 3 3 сочин 1986- 303. 21, 178, 2 Меъёр 24,8 7,8 78.0 1,6 92,5 8,2 8,2 6,8 1987 0 5 5 атрофи 1993- 336, 18. 128. 155, да 21,8 7,5 84,7 1,4 7,8 8.0 6,2 1994 4 0 0 7 1991- 480, 112, 20, 185. 11, 205, Ёғин- 26.3 10,0 1,5 10,5 9,8 1992 0 4 5 0 1 3 сочин 2001- 524. 121, 24, 208. 12, 220, 3 Меъёр 29,4 9.0 1,8 10,8 8,5 2002 0 5 5 0 4 7 дан 2003- 425, 115. 18, 170, 11. 215. ортиқ 24,5 11.0 1,6 9,5 8,2 2004 4 0 5 4 0 0 353. 15, 113, 151, Ўртача 19,8 6,9 79.0 1,1 7,7 7,5 6.0 0 1 4 2

Ёғингарчилик билан ярим таъминланган қир-адирлик лалмикор минтақаларда ғалла-шудгор алмашлаб экиш тизимида йиллар бўйича қишлоқ хўжалик экинларининг ҳосилдорлигининг ўзгариши қуйидагиларни ташкил этди. Ўта қурғоқчил келган 1995-1996, 2010-2011 ва 2020-2021 йилларда ёғингарчилик миқдори ўртача 181,9 мм ни ташкил этиб кузги буғдойдан ўртача 6,5 ц/га, хашаки нўхатдан 7,0 ц/га, кунгабоқардан 1,8 ц/га, махсар ва зиғирдан 2,5 ц/га ҳосил олинган. Ёғин сочин миқдори ўртача кўп йиллик меъёр атрофида бўлган 1987-1988, 1996- 1997, 2003-2004 йилларда ёғингарчилик миқдори ўртача 336,4 мм ни ташкил этган ҳолда кузги буғдойдан ўртача 21,8 ц/га, нўхатдан 7,5 ц/га, хашаки нўхатдан 17,9 ц/га, кунгабоқардан 7,8 ц/га, махсар ва зиғирдан 7,9 ц/га ҳосил олишга эришилган.

Йиллик ёғин миқдори ўртача кўп йилликдан ортиқ бўлган 2009-2010, 2012-2013, 2015-2016 қишлоқ хўжалик йилларида ёғингарчилик миқдори ўртача 480 мм ни ташкил этган бўлиб, ўртача хосилдорлик кузги буғдойдан ўртача 26,3 ц/га, нўхатдан 10 ц/га, хашаки нўхатдан 20,5 ц/га, кунгабоқардан 11,1 ц/га, махсар ва зиғирдан 10,2 ц/га ҳосил олишга эришилган. Хулосалар. 1. Об-ҳаво ўта қуруқ келган баъзи қишлоқ хўжалик йилларида октябр ойида ёғин-сочиннинг ниҳоятда кам тушиши (4-5,2 мм) оқибатида тупроқнинг ҳайдов қатламида 2,8- 5,4 % намлик тўпланган бўлиб, экилган уруғларнинг униб чиқиши эрта баҳор ойларига тўғри келди. 2. Об-ҳаво серёғин келган йилларда (466,3-488,9 мм 501,9-542,0 мм) кеч куз (ноябр), қиш ва баҳор ойларида, айниқса май ойларида 36,3-104,9 мм ёмғир ёғиши тупроқнинг 0-160 см гача намланишига олиб келди. Табиийки, тупроқнинг бундай намланиши кузги ғалла экинларининг ўсиши ва ривожланиши ҳамда мўл ҳосил тўплашига қулай шароит ҳисобланади.Ушбу йилларда тупроқ намлиги кузда 10,2-13,8 %, баҳорда эса 15,8-12,8 % ни ташкил этиб, буғдой ҳосилдорлиги 11,8- 19,4 ц/га бўлди.