KUZGI BUG‘DOYNING TURLI NAV VA NAMUNALARINI ULAR ORASIDAN QISHGA CHIDAMLI SHAKLLARINI ANIQLASH UCHUN SINASH

Turlar har xil xususiyatlarga ega, shuning uchun har doim hosildorlik, mahalliy sharoitga muvofiqligi, sifati, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi va stress omillariga javob berishda farqlar mavjud. Shuning uchun, ma‘lum bir joy uchun to‘g‘ri nav tanlash va g‘alladan kerakli foydalanish g‘alla etishtirishning muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga ega.

UO‘K: 631.11:631:52. KUZGI BUG‘DOYNING TURLI NAV VA NAMUNALARINI ULAR ORASIDAN QISHGA CHIDAMLI SHAKLLARINI ANIQLASH UCHUN SINASH Bekbanov B.A., Nagmetov O., qishloq xo‘jalik fanlari nomzodlari. Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti. q/x.f.f.d., w.w.b.docent Kutlimuratova Dilfuza Baltabaevna Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti 1-kurs magistr Bazarbaev Ilxam Tel: [telefon raqami yashirilgan] e-mail: dilfuza-1983@mail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19244160 Annotatsiya-Turlar har xil xususiyatlarga ega, shuning uchun har doim hosildorlik, mahalliy sharoitga muvofiqligi, sifati, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi va stress omillariga javob berishda farqlar mavjud. Shuning uchun, ma'lum bir joy uchun to'g'ri nav tanlash va g'alladan kerakli foydalanish g'alla etishtirishning muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga ega. Кalit sozlar: nav, namuna, qishga chidamli, sovuqqa chidamli, iqlim, keskin kontinental, qurg‘oqchilikka chidamli, sho‘rga chidamli, sho‘rlanish, hosildorlik. Аннотация-Сорта обладают разными своиствами, поэтому всегда есть различие между ними по урожайности, пригодности к местным условиям, качеству и по устойчивости к болезням и вредителям, а также по реакции на стрессовые факторы. Поэтому, правильный выбор сорта для данной местности и для желаемого направления использования зерна, имеет первостепенное значение для успеха выращивания зерновых. Ключевые слова: сорт, образец, зимостойкий, морозоустойчивый, климат, резкоконтинентальный, засухоустойчивый, солеустойчивый, засоление, продуктивность. Abstract-Varieties have different properties, so there are always differences in yield, suitability to local conditions, quality, disease and pest resistance, and response to stress factors. Therefore, choosing the right variety for a given location and the desired use of the grain is of paramount importance for successful grain cultivation. Keywords: variety, sample, winter-hardy, frost-resistant, climate, sharply continental, drought-resistant, salt-tolerant, salinity, productivity. Iqtisodiyotning rivojlanishi, shuningdek, aholi sonining o‘sishi oziq-ovqat g‘alla yetishtirishni ko‘paytirishga tobora yangi, yanada yuqori talablar qo‘ymoqda. Kirish. Don xo‘jaligi-qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining asosiy tarmog‘idir. O‘zbekistonda donli ekinlarning asosiy ekinlari ilgari tabiiy namgarchilik barqaror bo‘lmagan hududlarda joylashgan edi. Tashqi muhitning noqulay sharoitlariga yetarlicha yuqori chidamlilik nav xususiyati bo‘lib, ma’lum sharoitlarda ekinlarning mahsuldorligini sezilarli darajada bo‘ldi. Bug‘doyning uzoq muddat saqlanishi tufayli yillar bo‘yicha ob-havo o‘zgarib turganda ham uni yetishtirish maqsadga muvofiqdir.Shuning uchun ham mamlakatimizda g‘alla yetishtirishga doimo katta e’tibor berib kelingan. Navlarning chidamliligini rivojlanish bosqichlari bo‘yicha baholash nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu har xil chidamlilikka ega bo‘lgan sovuqqa va qishga chidamli navlarni ajratish imkonini beradi.

Sovuqqa chidamli navlarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular katta plastiklikga ega bo‘lib, uzoq vaqt davomida yuqori sovuqqa chidamlilikni shakllantirish va saqlash imkonini beradi. Ammo ekologik omillar qishloq xo‘jaligi ekinlarining har xil turlari va navlariga alohida ta’sir ko‘rsatadi. Chunki, Qoraqalpog‘istonning iqlimi o‘ziga xos xususiyati uning keskin kontinentalligi bo‘lib, qishloq xo‘jaligi oldiga juda murakkab muammolarni qo‘yadi. Shuning uchun kuzgi bug‘doyni yetishtirish va undan yuqori hosil olishning muvaffaqiyati uning sovuqqa chidamliligi bilan belgilanadi. Qishga chidamli nav va shakllarni sinash va ajratish hamda kuzgi bug‘doyning nobud bo‘lishini oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqish dolzarb vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Materiallar va uslublar. Sovuqqa va qishga chidamli navlarni aniqlash uchun tegishli boshlang‘ich materialni joylashtirish kerak. Bu borada Qoraqalpog‘istonning ekstremal sharoitida kuzgi bug‘doyning ko‘plab namuna va navlarini o‘rgandik. Biz tomonimizdan 100 dan ortiq kuzgi bug‘doy namunalari o‘rganilib, urug‘lar 2 va 4 sm chuqurlikda ikki takrorlikda, har biri 1 m maydonga ekildi. Qishlovga ketishdan oldin delyankadagi o‘simliklar soni hisoblab chiqildi va bahorda to‘liq qayta unib chiqqandan so‘ng delyankadagi omon qolgan o‘simliklar soni qayta hisoblab chiqildi va namunalarning qishga chidamliligi aniqlandi. Natijalar va munozara. Olingan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘simlikning dala sharoitida qishlab chiqishi 2 sm chuqurlikka ekilgan o‘simliklarning qishga chidamsizligini ko‘rsatadi, ular qishga yaxshi ildiz otmagan, plastik moddalar zaxirasi kam bo‘lgan holda ketadi. Past harorat ta’sirida zararlangan o‘simliklarda rivojlanish fazalarini o‘tishi zararlanmagan o‘simliklarga nisbatan ancha kechikadi. Tuplanish bo‘g‘inlari shikastlanganligi sababli bahorda yer ustki massasi va ildiz sistemasi yaxshi tiklanmaydi. Qishga chidamsizroq navlar qish davomida uglevodlarni ko‘proq sarflaydi va bahorga kelib ularning zaxirasi kamroq, ya’ni kuchsizroq bo‘ladi. 2 sm chuqurlikka ekilgan nav va namunalarda qishlab chiqqan o‘simliklar 80-88% oralig‘ida bo‘ldi. Ayrim namunalar boshqalaridan farq qilib, Yanbash, 13 AITIR-9004, 13 AITIR- 6101, kabi namunalar urug‘lar sayoz ekilganda ham qishga yaxshi chidamlilik ko‘rsatdi. Ekishni kamaytirish va haddan tashqari chuqurlashtirish ularning past haroratga chidamliligini sezilarli darajada pasayishiga olib keladi, bu esa ularning keyingi bahor-yoz mavsumida yashovchanligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Optimal chuqurlikka ekilgan o‘simliklar normal harorat rejimida, namlik bilan yaxshi ta’minlangan sharoitda ancha baquvvat ildiz tizimini hosil qiladi. Biroq, bahorgi davrda yaratilgan qulay sharoitlar kuzgi o‘simliklarda rivojlanishning dastlabki fazalarida - kuzgi davrda paydo bo‘lgan farqlarni tekislay olmaydi. Ular o‘suv davrining oxirigacha saqlanadi va oxir-oqibat ularning mahsuldorligiga ta’sir ko‘rsatadi. Yanbash, 13 Aytir- 9004, 13 AITIR-6101 namunalar urug‘lari 4 sm chuqurlikka ekilganda o‘simliklarning qishga chidamliligi 90-94% oralig‘ida bo‘ldi. Xulosa. Sovuqqa chidamli navlar qishki sovuqlarni shikastlamasdan muvaffaqiyatli boshqarish imkonini beradi. Sovuqqa chidamsiz navlarning o‘simliklari qishlash davrida yer ustki massasini ko‘p yo‘qotadi. Past harorat ta’sirida zararlanganligi uchun bahor faslida yer ustki qismlarining regeneratsiyasi sekin boradi. Kuzgi ekinlarning nobud bo‘lishi asosan ularning qishlash davrida past haroratdan zararlanishiga bog‘liq bo‘lib, bahor-yoz davrida namlik yetishmasligi tufayli yanada kuchayadi.

Turli nav va namunalar qishga parvarishlash oldidan har xil rivojlanish darajasida bo‘ladi. Sovuqqa maksimal chidamli o‘simliklar qishga ketish vaqtiga kelib 3-4 ta novdaga va normal vegetatsiyalanuvchi barglarga ega bo‘ladi. Bu o‘z navbatida o‘simlik organizmining qishlash davrida noqulay omillar ta’siriga moslashishini kuchaytiradi. Seleksiya uchun navning muhim sifati uning plastikligi, ya’ni uzoq vaqt davomida sovuqqa chidamlilik, qishga chidamlilik kabi xususiyatlarni shakllantirish qobiliyati hisoblanadi. Ekinlar bevosita past harorat ta’sirida bo‘lgan sharoitda navning yuqori sovuqqa chidamliligi hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Yo‘Ekish chuqurligi 2sm Yo‘q Ekish chuqurligi,4sm q Nav va namuna Qishga Nav va namuna Qishga chidamlil chidamliligi igi, % ,% 1. Yanbash 89,0 3. Yanbash 93,0 2. 13 Aytir-9004 89, 0 2. 13 Aytir-9004 90,0 3. 13 AITIR-6101 85,0 9. 13 AITIR-6101 90.4.