INGICHKA TOLALI G‘O‘ZANING O‘SISHI VA RIVOJLANISHIGA STIMULYATORLARNING TA‘SIRI

Ushbu maqolada ingichka tolali SP-1607 g‘o‘za navining o‘sishi va rivojlanishi tezlashtirish, yuqori va sifatli paxta hosili yetishtirish maqsadida chigitga ekish oldidan hamda o‘suv davrida turli stimulyatorlar bilan ishlov berilganda g‘o‘zaning bo‘yi va hosil elementlari soni ortib, mo‘l hosil olishga erishilgani keltirilgan.

УЎК- 633.511:631.811:581.1 ИНГИЧКА ТОЛАЛИ ҒЎЗАНИНГ ЎСИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИГА СТИМУЛЯТОРЛАРНИНГ ТАЪСИРИ Абдуалимов Ш.Х., Қулмуротов Б.Э. Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти b.qulmurotov@gmail.com https://orcid.org/0009-0001-3275-9324 https://doi.org/10.5281/zenodo.19244122 Аннотация: Ушбу мақолада ингичка толали СП-1607 ғўза навининг ўсиши ва ривожланиши тезлаштириш, юқори ва сифатли пахта ҳосили етиштириш мақсадида чигитга экиш олдидан ҳамда ўсув даврида турли стимуляторлар билан ишлов берилганда ғўзанинг бўйи ва ҳосил элементлари сони ортиб, мўл ҳосил олишга эришилгани келтирилган. Аннотация. В данной статье изучено влияние различных стимуляторов на рост и развитие тонковолокнистого сорта хлопчатника СП-1607. Установлено, что предпосевная обработка семян, а также применение стимуляторов в течение вегетационного периода способствуют улучшению роста растений, увеличению их высоты и формированию плодоэлементов, в результате обеспечено получение высокого урожая хлопка-сырца. Abstract. This article investigates the effect of various growth stimulators on the growth and development of the fine-fiber cotton variety SP-1607. It was determined that pre-sowing seed treatment as well as the application of stimulators during the vegetation period improved plant height and yield components, as a result, a high cotton yield was achieved. Калит сўзлар: ингичка толали ғўза, СП-1607 нав, стимулятор, ўсимлик бўйи, кўсак, пахта ҳосили. Ключевые слова: тонковолокнистий хлопчатник, сорт СП-1607, стимулятор, высота растения, коробочка, урожай хлопка-сырца. Keywords: fine fiber cotton, SP-1607 variety, stimulator, plant height, boll, cotton yield. Кириш Жаҳонда энг йирик пахта етиштирувчи давлатлар Хитой 21,6 млн той, Ҳиндистон 17,8 млн той ва АҚШ 12,1 млн той пахта ишлаб чиқариб, жами пахтанинг ярмидан кўпини ташкил этади. Ўзбекистонда эса 2024 йили 3,6 млн тонна пахта етиштирилиб, дунёда олтинчи ўринни эгаллаган. Ингичка толали ғўза Миср, Бразилия, АҚШ, Перу, Судан, Нигерия каби хорижий ҳамда Ўзбекистон, Тожикистон ва Туркманистон каби Марказий Осиё мамлакатларида экилади [7]. Жаҳон пахтачилигида етакчи ҳисобланган АҚШ, Хитой, Ҳиндистон ва Австралияда стимуляторлардан фойдаланиш агротехник тадбирларнинг ажралмас қисмига айланган. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 9 декабрдаги ПҚ-370-сон “Пахтачилик ва ғаллачиликда ҳосилдорликни ошириш учун юқори самарадор интенсив агротехнологияларни қўллашнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида” ги қарорида пахтачиликда ҳосилдорликни 50 ц/га етказиш тўғрисида топшириқлар берилган.

Ш.Абдуалимов таъкидлашича, стимуляторлар билан ғўзага ишлов берилганда ўсимликнинг мақбул ўсиши ва ривожланиши жадаллашиб, кўсаклар очилиши 15-20 % га, пишиб етилиши 3-5 кунга тезлашиб, пахтадан юқори ҳосил олишга ва толанинг технологик сифат кўрсаткичлари яхшиланишига эришилган [1].

Ш.Абдуалимов, Ф.Абдуллаев, Т.Худайқуловларнинг маълумотларига кўра, Тошкент вилояти шароитида чигитни экиш олдидан Ҳосилдор стимулятори билан чигитга 0,6 л/т, шоналаш даврида 0,4 л/га ва гуллаш даврида 0,6 л/га меъёрларда қўлланилганда униб чиқиш даражаси 18,9%, ўсимлик бўйи 6,8 см, ҳосил шохи 1,1 донага, кўсаклар сони 2- 3 донага ортган ва назоратга нисбатан 3,3-3,9 ц/га кўп ҳосил олинган [2].

С.Вохидов изланишларида, чигитга экишдан олдин Витавакс 200ФФ препарати билан 5-6 л/т ва Оксигумат билан 0,75-1,0 л/т меъёрларда ишлов берилганда, ғўзанинг ўсиши, ривожланиши тезлашиб, пишиши 3 кунга эртароқ бўлган ҳолда, пахта ҳосили 1,0- 2,3 ц/га ортгани аниқланган [3].

У.Ниязметов ғўзанинг С-6524 нави чигитига Нитролин ва Рослин препаратлари билан ишлов берилганда, ниҳолларни эрта ва тўлиқ униб чиқиши, ўсимликларни ўсиши, ривожланиши тезлашиб, назоратга нисбатан 3,3-4,3 ц/га қўшимча ҳосил олинган [6].

Тадқиқот услуби. Тадқиқотлардаги барча фенологик кузатувлар “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” [4] ва “Методика полевых и вегетaционных опытов с хлопчатником” [5], услубий қўлланмаларига амал қилинган ҳолда олиб борилди. Ҳосилдорлик кўрсаткичларига Б.А.Доспехов (1985) услуби билан математик ишлов берилди.

Дала тажрибалари Сурхондарё вилояти ўтлоқи тақир тупроқлари шароитида ингичка толали ғўзанинг СП-1607 нави турли суғориш тартибларида парваришланганда Узбиогумин, Иммуноактив, Форал БМО, Экосил, Брентакс КСА стимуляторларини қўллаш самарадорлигини ўрганишга бағишланди. Тадқиқот ишлари 2023-2025 йиллар давомида Ингичка толали пахтачилик илмий тадқиқот институти тажриба далаларида ўтказилди. Тажриба 8 вариантдан иборат бўлиб, 3 қайтариқда жойлаштирилди. Уруғлик чигит экиш схемаси 60х15-1-2, экиш меъёри 45 кг/га, ғўза қатор ораси 60 см, 4 қаторли, вариантлар эни 2,4 м, бўйи 25 м, майдони 60 м2, шундан ҳисоб майдони 30 м2 ни ташкил этди.

Тадқиқот натижалари ва уларнинг муҳокамаси. Ғўзанинг ўсиши, ривожланиши қатор орасига ишлов бериш, озиқа билан етарли даражада таъминлаш, суғориш ва бошқа агротехник тадбирларга бевосита боғлиқ. Ғўзанинг макро ва микроунсурларга бўлган эҳтиёжини қондиришда кимёвий ҳамда органик ўғитлардан ташқари ўсимликларни стимуляторлар билан баргидан озиқлантириш ҳам муҳим ўрин эгаллайди.

Олинган маълумотларга кўра, ғўзанинг ўсув даври охирида (1.09.2024) тажрибанинг назорат вариантида ўсимлик бўйи 69,7 см, ҳосил бўғинлари сони 16,5 дона, кўсаклар сони 15,4 дона, очилгани 6,5 дона ва очилиш даражаси 42,2% бўлса, Узбиогумин стимулятори қўлланганда мос равишда 75,0 см, 18,4; 17,5 ва 7,6 дона ҳамда 43,4%, Иммуноактив стимулятори билан ишлов берилган вариантда ўсимлик бўйи 75,5 см, ҳосил бўғинлари сони 18,7 дона, кўсаклар сони 17,8 дона, очилганлари 7,7 дона, очилиш даражаси 43,3%, Форал БМО, Экосил ва Брентакс КСА қўлланилган вариантда ғўзанинг бўйи 75,7 см, ҳосил бўғинлари сони 19,0 дона, кўсаклар сони 17,7 дона, очилганлари 7,7 дона, очилиш даражаси 43,5% ни ташкил қилиб, назоратга нисбатан турли стимуляторлар қўлланилган вариантларда ўсимлик бўйи 5,3-6,0 см баланд, ҳосил бўғинлари сони 1,9-2,5 донага, кўсаклар сони 2,1-2,4 донага, очилганлари 1,1-1,2 донага ва кўсаклар очилиш даражаси 1,1- 1,3% га фарқ қилгани аниқланган (1-расм).

75,5 43,5 19,0 17,7 75 7,743,3 69,7 18,7 17,8 7,7 43,4 18,4 42,2 50 17,5 16,5 7,6 15,4 6,5 1.09 1.09 1.09 дона % 1.09 Назорат Узбиогумин Иммуноактив Форал ВМО, Экосил, Брентакс КCА Бўйи Ҳосил Кўсак Шундан бўғини очилгани 1-расм. Ингичка толали ғўзанинг СП-1607 навини ўсув даври охиридаги биологик ҳолатининг ўзгариши, 2024 йил Ингичка толали ғўзани парваришлашда Узбиогумин стимулятори билан чигитга экиш олдидан 0,8 л/т, вегетация даврида 0,4-0,5-0,6 л/га меъёрларда ҳамда Форал БМО, Экосил, Брентакс КСА стимуляторлари билан ғўза вегетацияси даврида 1,0 л, кг/га меъёрларда ишлов берилганда мўл ҳосил етиштирилиб, назоратга нисбатан 4,3-4,9 ц/га юқори ҳосил олишга эришилган. Хулоса: Ингичка толали ғўзанга турли стимуляторлар билан чигитга ва ғўзани амал даврида мақбул меъёрларда ишлов берилганда стимулятор таркибидаги фаол моддалар хужайраларнинг парчаланиши тезлаштириб, ўсимликнинг ўсиши ва ривожланишига қулай шароит яратиши, шунингдек, ғўзани турли ташқи муҳит омилларига чидамлилигини ошиб, юқори ва сифатли ҳосил олишга эришилган.