CHIGIT EKISH MUDDATLARI VA MINERAL O‘G‘IT ME‘YORLARINING TUPROQ HAJM MASSASIGA TA‘SIRI
Sh.Kh. KholmuminovIngichka tolali paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti Amaliy va molekulyar genetika laboratoriyasi mudiri2026
Konferensiyalar“SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.Jild 1Son 1Sahifa 141–144
Annotatsiya
Tadqiqotlarga ko‘ra, 5-10 aprelda ekilgan o‘rta va ingichka tolali g‘o‘za navlarida mineral o‘g‘itlarni oshirilgan me‘yorda qo‘llash tuproq strukturasini yaxshilagan. Mavsum oxirida tuproqning hajm massasi 1,36-1,40 g/sm³ bo‘lib, bu ko‘rsatkich 20-25 mart va 20-25 aprelda ekilgan variantlarga nisbatan 0,01-0,02 g/sm³ ga kam ekani aniqlangan.
Boshqa tillarda
ruschaВлияние сроков посева семян и нормы внесения минеральных удобрений на объемную массу почвы.
Согласно результатам исследования, внесение минеральных удобрений в увеличенном количестве при посеве средне- и тонковолокнистых сортов хлопка 5-10 апреля улучшило структуру почвы. В конце сезона объемная масса почвы составила 1,36-1,40 г/см³, что на 0,01-0,02 г/см³ меньше, чем при посеве 20-25 марта и 20-25 апреля.
inglizchaEFFECT OF SEED PLANTING PERIODS AND RATE OF MINERAL FERTILIZER ON SOIL VOLUME MASS.
According to the research, the application of mineral fertilizers at an increased rate in medium and fine fiber cotton varieties planted on April 5-10 improved the soil structure. At the end of the season, the volume mass of the soil was 1.36-1.40 g/cm³, which was found to be 0.01-0.02 g/cm³ less than the options planted on March 20-25 and April 20-25.
Kalit so‘zlar
- o‘g‘it me‘yori
- yuqori
- tuproq zichligi
- hajm massa
- o‘rta tolali
- ingichka tolali
- paxta
- qatlam
To‘liq matn
Litsenziya: CC BY 4.0litsenziya matni
Matn PDF’dan ajratilgan va qayta formatlangan; asl nusxadan farq qilishi mumkin.
УДК 631.43:631.816 ЧИГИТ ЭКИШ МУДДАТЛАРИ ВА МИНЕРАЛ ЎҒИТ МЕЪЁРЛАРИНИНГ ТУПРОҚ ХАЖММ МАССАСИГА ТАЪСИРИ.
Ш.Х.Холмуминов, Ингичка толали пахтачилик илмий тадқиқот институти Амалий ва малекуляр генетика лабораторияси мудири sherzod19842807@mail.ru https://orcid.org/0009-0005-0431-5303 https://doi.org/10.5281/zenodo.19243982 Аннотация: Тадқиқотларга кўра, 5-10 апрелда экилган ўрта ва ингичка толали ғўза навларида минерал ўғитларни оширилган меъёрда қўллаш тупроқ структурасини яхшилаган. Мавсум охирида тупроқнинг ҳажм массаси 1,36-1,40 г/см³ бўлиб, бу кўрсаткич 20-25 март ва 20-25 апрелда экилган вариантларга нисбатан 0,01-0,02 г/см³ га кам экани аниқланган.
Калит сўзлар: Ўғит меъёри, юқори, тупроқ зичлиги, ҳажм масса, ўрта толали, ингичка толали, пахта, қатлам.
Аннотатсия: Согласно исследованиям, при посеве средне и тонковолокнистых сортов хлопчатника 5-10 апреля применение минеральных удобрений в повышенных нормах улучшило структуру почвы. В конце сезона объёмная масса почвы составила 1,36- 1,40 г/см³, что на 0,01-0,02 г/см³ меньше по сравнению с вариантами, посеянными 20-25 марта и 20-25 апреля.
Ключевые слова: Норма удобрений, высокий, плотность почвы, объёмная масса, средневолокнистый хлопок, тонковолокнистый хлопок, слой.
Abstract: According to research findings, the application of increased rates of mineral fertilizers in medium- and fine-fiber cotton varieties sown on April 5-10 improved soil structure. At the end of the season, the soil bulk density was 1.36-1.40 g/cm³, which was found to be 0.01- 0.02 g/cm³ lower compared to the variants sown on March 20-25 and April 20-25.
Keywords: Fertilizer rate, high, soil density, bulk density, medium-fiber cotton, fine-fiber cotton, layer.
Кириш. Тупроқ унумдорлигини белгиловчи асосий кўрсаткичлардан бири унинг агрофизикавий хусусияти бўлиб ҳисобланади. Асосан, тупроқнинг механик таркиби, донадорлиги, ҳажм массаси, ғоваклиги, сув ўтказувчанлиги ва бошқалардир. Кўпчилик олимлар томонидан исботланганидек, тупроқ ҳайдов қатлами нам, ҳаво, озиқа унсурлари билан яхши таъминланса, микробиологик жараёнлар ҳам фаол кечади. Тупроқнинг зичлиги оптимал ҳолати 1,1-1,3 г/см3 атрофида бўлганда турли ғўза навларининг мақбул ўсиши ва ривожланиши учун шароит яратилади. Бундай зичликда тупроқда етарли ҳаво алмашиши, биологик активлик юзага келади ҳамда озиқа элементларининг юқори даражада сўрилиши таъминланади ва ўсимлик қийин ўзлаштирадиган озиқа унсурларининг капилляр сўрилиши жадаллашади.
Сурхондарё вилояти тақир ўтлоқи тупроқлари шароитида ўрта ва ингичка толали ғўза навларида, мақбул экиш муддатларини ва ўғитлаш меъёрларини қўллаш мақсадида илмий тадқиқот ишлари олиб борилади. Тадқиқотда ўрта толали Бухоро-102, Шерабод-ШН ва ингичка толали Термиз-202, СП-1607 навлари турли муддатда ва ҳар хил озиқа меъёрларида етиштирилганда тупроқ ҳажм массасининг ўзгаришига таъсири ўрганилди. Тупроқ ҳайдов қатлами нам, ҳаво, озиқа унсурлари билан яҳши таъминланса, микро биологик жараёнлар ҳам фаол кечади. Қолаверса тупроқда турли таъсирлар туфайли тупроқнинг ҳажм массаси ва унинг зичлиги ўзига ҳос равишда ўзгариб туради.
Адабиётлар шархи. Агротехник тадбирлар тупроқнинг ҳажм массасининг ўзгаришига, мақбул ҳажм массаси ўсимликнинг яхши ривожланишига тупроқнинг гидрометрик, аэратсия, микробиология ва озиқа режимининг ҳам яхшиланишига сабаб бўлиши исботланган Б.Холиқов [2].
«Андижон-37» ғўза нави Андижон вилоятининг оч тусли бўз тупроқлари шароитида якка қатор ва қўшқатор усулида экиб, гектарига 110-120 минг ва 140-150 минг туп кўчат қалинлигида парваришланганда, тупроқнинг ҳажм массаси 0,0-0,05 г/см3 га камайиши, тупроқ ғоваклиги эса 1,2-2,6 фоизга ортиши кузатилган А.Турсунов [4].
Турли хилдаги компостларнинг тупроқ унумдорлигига таъсири бўйича ўтказган тажрибада қўлланилган компостларнинг биринчи йилги таъсирида тупроқнинг (0-30 см) актив қатламида ҳажм масса 0,05-0,07 г/см3 га камайганлиги ва шу кўрсаткичга мос равишда тупроқ ғоваклиги 2,2-2,6% га кўпайганлигини аниқлаган А.Сайимбетов [3].
Тадқиқот услуби. Дала шароитида изланишлар ЎзПИТИ “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” (Т:.2007) услубий қўлланмасига мувофиқ олиб борилди. Ҳажм оғирлиги Н.А.Качинский усулида аниқланди [1].
Тадқиқот натижалари ва уларнинг муҳокамаси. Илмий тадқиқотимизда ўрта толали Бухоро-102, Шерабод-ШН ва ингичка толали Термиз-202, СП-1607 навлари турли муддатда ва ҳар хил озиқа меъёрларида етиштирилганда тупроқ ҳажм массасининг ўзгаришига таъсири 0-30 см ва хайдалма ости қатлами 30-50 см да ҳар бир муддат бўйича аниқланиб, ўрта толали Бухоро-102, Шерабод-ШН ва ингичка толали Термиз-202, СП-1607 навлари турли муддатда ва ҳар хил озиқа меъёрларида етиштирилган.
Экиш муддатлари ва ўғит меъёрлари тупроқ ҳажм массасининг ўзгаришига таъсири (г/см3) 2024 йил Маъдан Эки ўғитлар Экиш олдидан Амал даври охирида, Ғўза ш меъёрлари, 19.03.2024 й 21.10.2024 й № навлар муд кг/га и дати 0- 10- 20- 30- 40- 0- 20- 40- N Р К 10-20 30-40 10 20 30 40 50 10 30 50 18 12 1,3 1 90 1,38 1,40 1,43 1,44 0 0 Бухоро 6 23 16 11 -102 1,3 2 1,37 1,39 1,40 1,43 0 0 5 5 20-25.03
18 12 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 1,3 3 90 1,38 1,40 1,42 1,44 0 0 Шероб 2 4 5 7 8 5 23 16 11 од-ШН 1,3 4 1,37 1,38 1,39 1,41 0 0 5 6 20 14 10 Термиз 1,3 5 1,37 1,40 1,42 1,42 0 0 0 -202 6
25 17 12 1,3 6 1,36 1,38 1,39 1,40 0 5 5 5 20 14 10 1,3 7 1,38 1,40 1,41 1,43 0 0 0 СП- 6 25 17 12 1607 1,3 8 1,37 1,38 1,40 1,41 0 5 5 4 18 12 1,3 1 90 1,37 1,39 1,41 1,43 0 0 Бухоро 4 23 16 11 -102 1,3 2 1,36 1,38 1,39 1,41 0 0 5 4 18 12 1,3 3 90 1,37 1,40 1,41 1,42 0 0 Шероб 5 23 16 11 од-ШН 1,3 5-10.04
4 1,35 1,37 1,38 1,39 0 0 5 4 20 14 10 1,3 5 1,37 1,40 1,41 1,42 0 0 0 Термиз 5 25 17 12 -202 1,3 6 1,36 1,38 1,38 1,39 0 5 5 3 20 14 10 1,3 7 1,37 1,39 1,41 1,43 0 0 0 СП- 5 25 17 12 1607 1,3 8 1,37 1,38 1,39 1,40 0 5 5 4 18 12 1,3 1 90 1,37 1,40 1,41 1,44 0 0 Бухоро 5 23 16 11 -102 1,3 2 1,36 1,38 1,40 1,42 0 0 5 4 18 12 1,3 3 90 1,38 1,40 1,42 1,43 0 0 Шероб 6 23 16 11 од-ШН 1,3 20-25.04
4 1,36 1,38 1,39 1,41 0 0 5 4 20 14 10 1,3 5 1,37 1,40 1,41 1,43 0 0 0 Термиз 6 25 17 12 -202 1,3 6 1,37 1,38 1,39 1,40 0 5 5 5 20 14 10 1,3 7 1,38 1,40 1,41 1,43 0 0 0 СП- 5 25 17 12 1607 1,3 8 1,36 1,38 1,40 1,41 0 5 5 4 Олиб борилган тажрибада маъдан ўғитларнинг йиллик меъёрлари ўрта толали ғўза нави вариантларда N180-230, Р120-160, К90-115 кг/га, ингичка толали ғўза навларида N200-250, Р140- 175, К100-125 кг/га белгиланган бўлиб, тупроқ ҳажм массаси ўрганилди. Турли ўғитлаш меъёрида уч муддатда экилган ғўза навларида асосий ўғитлашда минерал ўғитлар юқори меъёрларда қўлланилган вариантларимизда амал даври бошига нисбатан мавсум охирида 0,02-0,03 гр/см3 ошганлиги аниқланган. 5-10 апрелда экилган ўрта толали Бухоро-102 ва Шерабод-ШН ғўза навларини N-180 P-120 K-90 кг/га меъёрда озиқлантирилганда тупроқнинг 0-30 см ва 30-50 см қатламларида хажм масса 1,37-1,42 гр/см3 га тенг бўлиб, 20-25 мартда экилган вариантимизга нисбатан 0,01-0,01 гр/см3 ва 20-25 апрелда экилган вариантимизга нисбатан 0,01-0,01 гр/см3 камайгани кузатилди. Ўғит меъёри N-230 P-160 K-115 кг/га оширилганда тупроқнинг 0-30 см ва 30-50 см қатламларида хажм масса 1,36-1,39 гр/см3 га тенг бўлиб, 20-25 мартда экилган вариантимизга нисбатан 0,01-0,02 гр/см3 ва 20-25 апрелда экилган вариантимизга нисбатан 0,01 гр/см3 камайгани кузатилди. 5-10 апрелда экилган ингичка толали Термиз-202 ва СП-1607 ғўза навларини N-200 P-140 K-100 кг/га меъёрда озиқлантирилганда тупроқнинг 0-30 см ва 30-50 см қатламларида хажм масса 1,37-1,42 гр/см3 га тенг бўлиб, 20-25 мартда ойида экилган вариантимизга нисбатан 0,01 гр/см3 ва 20- 25 апрелда экилган вариантимизга нисбатан 0,01 гр/см3 камайгани кузатилди. Ўғит меъёрларини N-250 P-175 K-125 кг/га оширилганда тупроқнинг 0-30 см ва 30-50 см қатламларида хажм масса 1,36-1,39 гр/см3 га тенг бўлиб, 20-25 мартда экилган вариантимизга нисбатан 0,02 гр/см3 ва 20-25 апрел ойида экилган вариантимизга нисбатан 0,01 гр/см3 камайгани кузатилди.
Хулоса. Олинган тадқиқот натижаларига кўра, 5-10 апрел кунлари экилган ўрта ва ингичка толали ғўза навларида оширилган меъёрда минерал ўғитлар қўлланилиши тупроқ структурасининг яхшиланишига олиб келган. Натижада, мавсум охирида ҳайдов ва ҳайдов ости қатламларида тупроқнинг ҳажм массаси 1,36-1,40 г/см³ ни ташкил этган. Ушбу кўрсаткичлар 20-25 март ҳамда 20-25 апрел кунлари экилган вариантларга нисбатан 0,01- 0,02 г/см³ га кам бўлганлиги аниқланган. Умуман олганда ғўзани энг оптимал муддатда экиш ва ўғитларни илмий асосланган ҳолда қўллаш тупроқнинг агрофизик ҳолатини яхшилаб, ўсимликлар ривожланиши учун қулай шароит яратади.
Iqtiboslar dinamikasi
ReLibraryTekshirilgan Metodologiya
Adabiyotlar4 ta adabiyot
- Дала тажрибаларини ўтказиш услублари. Toshkent. 2007.
- Холиқов Б.М., Тиллаев Р.Ш., Чолдонбоев С. Ғўза-ғалла алмашлаб экишда тупроқ агрофизикавий хоссаларнинг ўзгариши. Тупроқ унумдорлигининг илмий ва амалий асослари // Халқаро илмий амалий конференция. -Тошкент, 2007. -Б. 67-70.
- Сайимбетов А. Турли композицияли компостларни қўллашнинг тупроқ унумдорлиги ва ғўза ҳосилдорлигига таъсири: Қишлоқ хўжалиги фалсафа фанлари доктори. Дисс. -Тошкент, 2018. -Б. 119-120.
- Турсунов А. Андижон-37 ғўза навидан юқори ва сифатли ҳосил етиштириш агротехникаси элементларини ишлаб чиқиш: Қишлоқ хўжалиги фалсафа фанлари доктори... Дисс. -Тошкент, 2018. -Б. 8-10.
Metama’lumot
- Identifikator
- REL-C-011953
- Nashr sanasi
- 2026-04-07
- Til
- o‘zbek
- Konferensiyalar
- “SHIMOLIY MINTAQALARDA QISHLOQ XO‘JALIGINI RIVOJLANTIRISHNING DOLZARB MASALALARI VA ULARNING INNOVATSION ECHIMLARI” mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman.
- Jild
- 1
- Son
- 1
- DOI
- 10.66073/refocus-conf/1083
- Nashriyot
- LLC Ilm-fan va innovatsiyalar akademiyasi
- Sahifa
- 141–144
- Litsenziya
- Ushbu ilmiy ish CC BY 4.0 litsenziyasi asosida ochiq.
- Ko‘rishlar
- 12026-10-28 dan beri o‘lchanmoqda
- Metadata manbasi
- Partner conferences of the International Scientific Journal Research Focus
- Oxirgi yangilanish
- 2026-09-14