O‘RTACHA SHO‘RLANGAN TUPROQLARDA BAHORGI BUG‘DOYNI EKISHNING OPTIMAL MUDDATLARINI BELGILASH

Maqolada Janubiy Orolbo‘yi (Qoraqalpog‘iston) hududining o‘rtacha sho‘rlangan o‘tloqi tuproqlari sharoitida bahorgi yumshoq bug‘doyning “Semurg‘”, “Janub gavhari” va “Saratovskaya-29” navlarining o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ekish muddatlarining ta‘siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekish muddati kechikishi bilan dala unuvchanligi 7-8% ga, hosildorlik esa 15% dan 35% gacha kamayadi. Mintaqa uchun eng maqbul ekish muddati mart oyining birinchi yarmi ekanligi aniqlangan. Eng yuqori hosildorlik ko‘rsatkichi “Saratovskaya-29” navida (41,6 s/ga) qayd etilgan.

UDK: 631.52.631.525. O‘RTACHA SHO‘RLANGAN TUPROQLARDA BAHORGI BUG‘DOYNI EKISHNING OPTIMAL MUDDATLARINI BELGILASH Ismailov Maxsetbay Enbergenovich Qoraqalpog‘iston qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti q.x.f.n, docent Yuldashova Nazira Bazarbay qizi Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti tayanch doktoranti nazirayuldasheva394@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19243866 Annotatsiya: Maqolada Janubiy Orolbo‘yi (Qoraqalpog‘iston) hududining o‘rtacha sho‘rlangan o‘tloqi tuproqlari sharoitida bahorgi yumshoq bug‘doyning “Semurg‘”, “Janub gavhari” va “Saratovskaya-29” navlarining o‘sishi, rivojlanishi va hosildorligiga ekish muddatlarining ta’siri o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, ekish muddati kechikishi bilan dala unuvchanligi 7-8% ga, hosildorlik esa 15% dan 35% gacha kamayadi. Mintaqa uchun eng maqbul ekish muddati mart oyining birinchi yarmi ekanligi aniqlangan. Eng yuqori hosildorlik ko‘rsatkichi “Saratovskaya-29” navida (41,6 s/ga) qayd etilgan. Kalit so‘zlar: bahorgi bug‘doy, ekish muddati, sho‘rlangan tuproqlar, hosildorlik, nav, Janubiy Orolbo‘yi, fenologik kuzatuvlar. Аннотация: В статье рассматривается влияние сроков посева на рост, развитие и урожайность сортов яровой мягкой пшеницы «Семург», «Жануб гавхари» и «Саратовская- 29» в условиях среднезасоленных луговых почв Южного Приаралья (Каракалпакстан). Результаты исследований показали, что при задержке сроков посева полевая всхожесть снижается на 7-8%, а урожайность падает на 15-35%. Установлено, что оптимальным сроком посева для региона является первая половина марта. Наивысший показатель урожайности был зафиксирован у сорта «Саратовская-29» (41,6 ц/га). Ключевые слова: яровая пшеница, срок посева, засоленные почвы, урожайность, сорт, Южное Приаралье, фенологические наблюдения. Abstract: The article examines the influence of sowing dates on the growth, development, and yield of spring soft wheat varieties "Semurg", "Janub Gavhari", and "Saratovskaya-29" in the conditions of medium saline meadow soils of the Southern Aral Sea region (Karakalpakstan). Research results showed that with a delay in sowing dates, field germination decreases by 7-8%, and yield drops by 15-35%. It was established that the first half of March is the optimal sowing period for the region. The highest yield was recorded for the "Saratovskaya-29" variety (41.6 c/ha). Keywords: spring wheat, sowing date, saline soils, yield, variety, Southern Aral Sea region, phenological observations. Kirish. Zamonaviy sharoitda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi g‘alla ekinlari navlariga yuqori talablar qo‘ymoqda. Shu sababli, bahorgi yumshoq bug‘doyning hosildorligi va don sifatini oshirishda navning yetishtirish sharoitlariga moslashuvchanligi muhim rol o‘ynaydi. Yangi nav yuqori rentabelli, barqaror hosildor va yuqori don sifatiga ega bo‘lishi lozim. Keskin kontinental iqlim sharoitida hosildorlikni barqarorlashtirish, shuningdek, umumiy don yig‘imini oshirish maqsadida ishlab chiqarishga bahorgi yumshoq bug‘doyning yangi yuqori mahsuldor navlarini joriy etish hamda ularning agrotexnik yetishtirish usullarini ishlab chiqish zarur.

Tadqiqotning maqsadi: Janubiy Orolbo‘yi sharoitida turli ekologik-geografik kelib chiqishga ega bo‘lgan bahorgi yumshoq bug‘doy navlarini o‘rganish va quyidagi vazifalarni amalga oshirish: • Bahorgi yumshoq bug‘doyning turli navlari uchun optimal ekish muddatlarini belgilash; • Turli navlarning vegetatsiya davri davomiyligi va hosildorligi bo‘yicha kuzatuvlar olib borish; • Ishlab chiqarishga tavsiya etish uchun xo‘jalik jihatidan qimmatli belgilari majmuasiga ega bo‘lgan yuqori hosildor va istiqbolli navlarni saralab olish. Material va metodika. Dala tajribasi 2023-yilda Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiytadqiqot instituti tajriba xo‘jaligida o‘tkazildi. Tadqiqot ob’ektlari sifatida bahorgi bug‘doyning Semurg‘, Janub gavhari va Saratovskaya-29 navlari olindi. Ekish me’yori gektariga 5 million dona urug‘ni tashkil etdi. Birinchi ekish muddati – 15-mart, ikkinchi muddat – 25-mart va uchinchi muddat – 5-aprel. Tajriba uchastkasining tuprog‘i – o‘tloqi, o‘rtacha qumloq, o‘rtacha sho‘rlangan, sho‘rlanish turi xlorid-sulfatli. Sizot suvlari minerallashgan bo‘lib, 1,8–2,5 metr chuqurlikda joylashgan. Fenologik kuzatuvlar, o‘simliklarning rivojlanish fazalari bo‘yicha holatini baholash va hisobga olish qishloq xo‘jaligi ekinlarini davlat nav sinovidan o‘tkazish metodikasiga muvofiq amalga oshirildi [1]. Hosildorlik ma’lumotlarining matematik tahlili dispersion tahlil usuli yordamida bajarildi [2]. Natijalar. Tadqiqot davridagi ob-havo sharoiti qulay bo‘ldi, bu esa bizningcha, o‘rganilayotgan navlarning biologik xususiyatlarini to‘liqroq ochib berish imkonini berdi. Bug‘doy vegetatsiyasi davridagi ob-havo sharoiti alohida ko‘rib chiqildi: 1) vegetativ va generativ organlarning shakllanish vaqtida; 2) boshoq shakllanishi – gullash davrida. Mintaqa iqlimi keskin kontinentalligi bilan ajralib turadi. Qishi sovuq, yozi issiq, havo haroratining keskin tebranishi va yog‘ingarchilikning notekis taqsimlanishi kuzatiladi. May-iyun oylarida o‘rtacha sutkalik harorat 27,6°C ni tashkil etdi, bu bug‘doyning tez o‘sishi va rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. “Boshoqlash-gullash” davrida harorat me’yorida bo‘ldi, bu normal rivojlanishga zamin yaratdi. Qoraqalpog‘istonning sug‘oriladigan yerlarining katta qismi turli darajada sho‘rlangan. Biz tuproqni turli me’yorlarda (muvofiq ravishda 5000 va 2500 m3/ga) yuvish orqali kuchsiz va o‘rtacha sho‘rlanish fonini yaratdik. Tuproq eritmasining konsentratsiyasi sho‘rlanish darajasiga va mineral o‘g‘itlar miqdoriga bog‘liq. Yuqori konsentratsiyada zararli tuzlar tuproqdan ozuqa elementlarining so‘rilishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Muhokama. Tuproqdagi tuz miqdorini aniqlash natijalari shuni ko‘rsatadiki, sho‘rsizlanish jarayoni tuproqning suv-fizik xususiyatlariga bog‘liq. Sho‘rlangan tuproqlarda o‘simliklar birinchi navbatda suv yetishmasligidan aziyat chekadi. Chunki tuproq namligi keskin pasaysa, suv o‘simlikka kira olmaydi. Shuning uchun normal suv iste’moli uchun tuproq namligining sezilarli darajada pasayishiga va tuproq eritmasi konsentratsiyasining haddan tashqari oshishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Olingan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, ekish muddati bahorgi bug‘doy navlarining rivojlanishi va hosildorligini shakllantirishda asosiy rolni o‘ynaydi. Kech ekilganda, tuproq namligi optimal bo‘lsa ham, urug‘larning dala unuvchanligi sezilarli darajada pasayadi. Ekish chuqurligidagi harorat 9-11°C bo‘lishi barvaqt va to‘liq unib chiqish uchun eng qulaydir. Harorat 21-23°C gacha ko‘tarilganda dala unuvchanligi barcha navlarda 7-8% ga pasaydi. Hosildorlik ko‘rsatkichlari shuni ko‘rsatadiki, barcha navlarda eng yuqori hosil birinchi ekish muddatida (15-mart) qayd etildi. Masalan, yuqori hosildor Saratovskaya-29 navida birinchi

muddatda 41,6 s/ga hosil olingan bo‘lsa, uchinchi muddatda (5-aprel) hosildorlik 32% ga pasayib, 28,3 s/ga ni tashkil etdi. Bahorgi bug‘doy navlarining ekish muddatlariga bog‘liq holda hosildorligi (s/ga)

Xulosa. Shunday qilib, Qoraqalpog‘istonning shimoliy hududlari uchun bahorgi bug‘doy ekishning optimal muddati mart oyining birinchi yarmi hisoblanadi. Ushbu muddatdan kechikish hosilning 15-35% gacha yo‘qolishiga olib keladi. Qoraqalpog‘iston sharoitida Saratovskaya- 29 navi hosildorlik bo‘yicha boshqa navlardan ishonchli tarzda ustunlik qiladi. Sho‘rlangan yerlarda sug‘orish rejimi nafaqat namlik bilan ta’minlashga, balki tuproqning tuz rejimini yaxshilashga ham qaratilishi lozim.