QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA MOSHNING “DURDONA” NAVINING EKISH MUDDATLARI VA OZIQLANTIRISHNING HOSILDORLIK HAMDA TUPROQ UNUMDORLIGIGA TA‘SIRI

Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining agroiqlim sharoitida moshning “Durdona” navini yetishtirishda ekish muddatlari hamda oziqlantirish tizimining hosildorlik va tuproq unumdorligiga ta‘siri o‘rganiladi. Avvalo, mosh ekinining biologik xususiyatlari, vegetatsiya davri va agrotexnik talablari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shundan so‘ng turli ekish muddatlari va mineral o‘g‘it me‘yorlari qo‘llanilganda o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi hamda hosildorlik ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar aniqlanadi. Shu bilan birga, mosh ekinining tuproqni biologik azot bilan boyitish xususiyati ham baholanadi. Natijada Qoraqalpog‘iston sharoitida moshning “Durdona” navini samarali yetishtirish uchun ilmiy asoslangan agrotexnologik tavsiyalar ishlab chiqiladi.

UOʻK 633.358:631.51:631.82 QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA MOSHNING “DURDONA” NAVINING EKISH MUDDATLARI VA OZIQLANTIRISHNING HOSILDORLIK HAMDA TUPROQ UNUMDORLIGIGA TA’SIRI Aleuova Aysuliu Tayanch doktorant Qoraqalpogʻiston dehqonchilik ilimiy tadqiqot instituti Tel:[telefon raqami yashirilgan] e-mail: aysuliwaleuova@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19240339 Annotatsiya. Mazkur maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining agroiqlim sharoitida moshning “Durdona” navini yetishtirishda ekish muddatlari hamda oziqlantirish tizimining hosildorlik va tuproq unumdorligiga ta’siri o‘rganiladi. Avvalo, mosh ekinining biologik xususiyatlari, vegetatsiya davri va agrotexnik talablari ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shundan so‘ng turli ekish muddatlari va mineral o‘g‘it me’yorlari qo‘llanilganda o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi hamda hosildorlik ko‘rsatkichlaridagi o‘zgarishlar aniqlanadi. Shu bilan birga, mosh ekinining tuproqni biologik azot bilan boyitish xususiyati ham baholanadi. Natijada Qoraqalpog‘iston sharoitida moshning “Durdona” navini samarali yetishtirish uchun ilmiy asoslangan agrotexnologik tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kalit so‘zlar: mosh, Durdona navi, ekish muddati, mineral o‘g‘itlar, hosildorlik, tuproq unumdorligi, agrotexnologiya. Аннотация. В данной статье изучается влияние сроков посева и системы питания на урожайность и плодородие почвы при выращивании сорта маша «Дурдона» в агроклиматических условиях Каракалпакстана. Прежде всего анализируются биологические особенности культуры, её вегетационный период и агротехнические требования на основе научных источников. Далее определяется влияние различных сроков посева и норм минеральных удобрений на рост, развитие и продуктивность растений. Кроме того, оценивается способность маша обогащать почву биологическим азотом. В результате разрабатываются научно обоснованные агротехнологические рекомендации по эффективному возделыванию сорта «Дурдона» в условиях региона. Ключевые слова: маш, сорт Дурдона, сроки посева, минеральные удобрения, урожайность, плодородие почвы, агротехнология. Abstract. This article examines the influence of sowing dates and fertilization systems on yield and soil fertility when cultivating the “Durdona” mung bean variety under the agro-climatic conditions of Karakalpakstan. First, the biological characteristics, vegetation period, and agronomic requirements of the crop are analyzed based on scientific sources. Then, the effects of different sowing dates and mineral fertilizer rates on plant growth, development, and yield indicators are determined. In addition, the ability of mung bean to enrich soil with biological nitrogen is evaluated. As a result, scientifically based agrotechnological recommendations for the effective cultivation of the “Durdona” variety under regional conditions are developed. Keywords: mung bean, Durdona variety, sowing date, mineral fertilizers, yield productivity, soil fertility, agro-technology.

Kirish. Hozirgi kunda qishloq xo‘jaligida oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, tuproq unumdorligini oshirish hamda ekologik barqaror agrotexnologiyalarni joriy etish muhim vazifalardan biridir. Avvalo, ushbu jarayonda dukkakli ekinlar muhim o‘rin tutadi, chunki ular inson oziq-ovqat ratsionida katta ahamiyatga ega bo‘lishi bilan birga tuproq unumdorligini ham yaxshilaydi. Xususan, mosh (Vigna radiata L.) keng tarqalgan dukkakli ekinlardan biri hisoblanadi. Birinchidan, uning urug‘lari yuqori oziqaviy qiymatga ega bo‘lib, tarkibida o‘rtacha 20–25 % oqsil mavjud. Ikkinchidan, mosh qisqa vegetatsiya davriga ega bo‘lgani sababli uni asosiy yoki takroriy ekin sifatida yetishtirish mumkin. Shu bilan birga, mosh o‘simligi ildiz tugunaklari orqali atmosferadagi azotni o‘zlashtirib, tuproqni biologik azot bilan boyitadi. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasida qishloq xo‘jaligini rivojlantirish hamda tuproq unumdorligini oshirishga qaratilgan davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 23-oktabrdagi PF–5853-son Farmoni bilan qishloq xo‘jaligini 2020–2030-yillarga mo‘ljallangan rivojlantirish strategiyasi tasdiqlangan [1]. Shuningdek, ilmiy tadqiqotlar mosh hosildorligi ekish muddati hamda oziqlantirish tizimiga bog‘liq ekanligini ko‘rsatadi. Idrisov X.A. va Atabayeva X.N. moshni optimal muddatda ekish hosil elementlari sonini oshirishini ta’kidlagan [3]. Ro‘zmetova Z.S. va Ro‘zmetova M.X. esa mineral o‘g‘itlarning mosh o‘sishi va hosildorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini qayd etgan [5]. Biroq Qoraqalpog‘iston Respublikasida tuproq sho‘rlanishi, quruq iqlim hamda suv resurslarining cheklanganligi qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli ushbu hududda moshning “Durdona” navining ekish muddatlari hamda oziqlantirish tizimining hosildorlik va tuproq unumdorligiga ta’sirini o‘rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Materiallar va uslublar. Mazkur tadqiqot Qoraqalpog‘iston Respublikasining sug‘oriladigan qishloq xo‘jaligi yerlarida dala tajribalari asosida olib borilishi rejalashtirilmoqda. Avvalo, tadqiqot obyekti sifatida moshning “Durdona” navi tanlab olinadi, chunki ushbu nav mintaqa agroiqlim sharoitiga moslashgan hamda yuqori hosildorlik xususiyatiga ega. Shu bilan birga, tajribalar dala sharoitida tashkil etilib, umumqabul qilingan agrotexnik metodlar asosida amalga oshiriladi. Tadqiqot davomida mosh ekinining turli ekish muddatlari (10–15 aprel, 20–25 aprel va 1– 5 may) hamda mineral o‘g‘it me’yorlari (nazorat, N30P40K30 va N60P60K40) o‘rganiladi. Bundan tashqari, tajribalar uch takrorlikda o‘tkazilishi rejalashtiriladi va ekish ishlari qatorlab ekish usulida amalga oshiriladi. Shuningdek, vegetatsiya davrida o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini baholash maqsadida o‘simlik balandligi, dukkaklar soni, 1000 dona urug‘massasi hamda umumiy hosildorlik ko‘rsatkichlari aniqlanadi. Shu bilan birga, tajriba yakunida tuproq namunalari olinib, tuproq unumdorligi ko‘rsatkichlari ham tahlil qilinadi. Natijada olingan ma’lumotlar statistik usullar yordamida baholanadi. Natijalar va munozara. Rejalashtirilayotgan dala tajribalari natijasida Qoraqalpog‘iston Respublikasining agroiqlim sharoitida moshning “Durdona” navining o‘sishi va rivojlanishi ekish muddati hamda oziqlantirish tizimiga sezilarli darajada bog‘liq bo‘lishi kutilmoqda. Avvalo, turli ekish muddatlarining o‘simlikning vegetativ va generativ rivojlanish bosqichlariga ta’siri aniqlanishi rejalashtirilmoqda.

Birinchidan, tajriba natijalariga ko‘ra, aprel oyining uchinchi o‘n kunligida (20–25 aprel) ekilgan variantlarda o‘simliklarning unib chiqishi va rivojlanishi nisbatan barqaror bo‘lishi kutilmoqda. Chunki ushbu davrda tuproq namligi va harorat rejimi mosh ekini uchun qulay bo‘lishi ehtimol qilinadi. Natijada o‘simliklarning vegetatsiya davri optimal sharoitda o‘tib, vegetativ massaning yaxshi shakllanishi kuzatilishi mumkin. Bundan tashqari, mazkur ekish muddatida o‘simliklarning morfologik ko‘rsatkichlari ham nisbatan yuqori bo‘lishi kutilmoqda. Xususan, o‘simlik balandligi 55–60 sm atrofida shakllanishi, har bir o‘simlikda o‘rtacha 28–30 dona dukkak hosil bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, vegetatsiya jarayonining optimal davom etishi natijasida urug‘larning shakllanish jarayoni ham to‘liq amalga oshishi ehtimol qilinadi. Ikkinchidan, may oyining boshida ekilgan variantlarda vegetatsiya davrining qisqarishi kuzatilishi mumkin. Chunki yuqori harorat sharoitida o‘simliklarning generativ rivojlanish jarayonlari tezlashishi ehtimol qilinadi. Natijada dukkaklar soni va urug‘larning to‘liq shakllanishi nisbatan kamayishi mumkin. Shu sababli ushbu variantlarda hosildorlik ko‘rsatkichlari optimal ekish muddatiga nisbatan 10–15 % ga past bo‘lishi kutilmoqda. Shuningdek, tadqiqot davomida mineral o‘g‘itlarning o‘simliklarning o‘sishi va hosildorligiga ta’siri ham baholanishi rejalashtirilmoqda. Ma’lumki, dukkakli ekinlar biologik azot fiksatsiyasi xususiyatiga ega bo‘lsa-da, dastlabki rivojlanish bosqichlarida mineral oziqa elementlari muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli turli o‘g‘it me’yorlari qo‘llanilgan variantlar o‘rtasida sezilarli farqlar kuzatilishi mumkin. Xususan, N30P40K30 o‘g‘it me’yori qo‘llanilgan variantlarda o‘simliklarning vegetativ rivojlanishi yaxshilanishi hamda hosildorlik ko‘rsatkichlari nazorat variantiga nisbatan yuqoriroq bo‘lishi kutilmoqda. Bundan tashqari, N60P60K40 o‘g‘it me’yori qo‘llanilgan variantlarda fotosintez jarayoni faollashib, barg yuzasi kengayishi mumkin. Natijada dukkaklar soni ortib, umumiy hosildorlik 25–27 sentner/ga atrofida shakllanishi ehtimol qilinadi. Demak, olib boriladigan tajribalar natijasida Qoraqalpog‘iston sharoitida moshning “Durdona” navini yetishtirishda optimal ekish muddati hamda oziqlantirish tizimi aniqlanishi kutilmoqda. Xulosa va tavsiyalar. Olib borilishi rejalashtirilayotgan ilmiy tadqiqotlar natijasida Qoraqalpog‘iston Respublikasining agroiqlim sharoitida moshning “Durdona” navini yetishtirishda ekish muddati hamda oziqlantirish tizimi muhim agrotexnik omillardan biri ekanligi aniqlanishi kutilmoqda. Avvalo, dala tajribalari orqali turli ekish muddatlari o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi hamda hosildorligiga qanday ta’sir ko‘rsatishi ilmiy jihatdan baholanadi. Yuqorida keltirilgan ilmiy taxminiy natijalarga asoslanib quyidagi amaliy tavsiyalar ishlab chiqilishi kutilmoqda: 1. Avvalo, Qoraqalpog‘iston Respublikasining sug‘oriladigan yerlarida moshning “Durdona” navini 20–25 aprel muddatida ekish tavsiya etilishi mumkin. 2. Shu bilan birga, o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishini jadallashtirish maqsadida N60P60K40 mineral o‘g‘it me’yorini qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. 3. Bundan tashqari, tuproq unumdorligini oshirish maqsadida mosh ekinini almashlab ekish tizimiga kiritish tavsiya etiladi. 4. Shuningdek, Qoraqalpog‘iston sharoitida sho‘rlanishga moyil tuproqlarda dukkakli ekinlar yetishtirishni kengaytirish orqali tuproqning agroekologik holatini yaxshilash mumkin.

Shunday qilib, ilmiy asoslangan agrotexnologiyalarni qo‘llash orqali Qoraqalpog‘iston sharoitida moshning “Durdona” navidan yuqori hosil olish hamda tuproq unumdorligini oshirish imkoniyatlari kengayishi kutilmoqda.