QORAQALPOG‘ISTON SHIMOLIY HUDUDLARIDA OZUQA VA DUKKAKLI EKINLARNING O‘SIB RIVOJLANISH DAVRLARIGA EKISH MUDDATLARINING TA‘SIRI

Qoraqalalpog‘iston shimoliy xududlari sharoitida makkajo‘xori, jo‘xori, loviya, soyada ekish muddatlari ta‘sirida o‘simlikning barcha o‘suv davirlari davomiyligi kuchli darajada farqlanishi kuzatildi.

ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШИМОЛИЙ ХУДУДЛАРИДА ОЗУҚА ВА ДУККАЛИ ЭКИНЛАРНИНГ ЎСИБ РИВОЖЛАНИШ ДАВРЛАРИГА ЭКИШ МУДДАТЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ Бердикеев Д. – мустақил тадқиқотчи, ДДЭИТИ. Азизов Қ. – қ.х.ф.д.(DSс), к.и.х., ДДЭИТИ. https://doi.org/10.5281/zenodo.19240294 Аннотация: Қорақалалпоғистон шимолий худудлари шароитида маккажўхори, жўхори, ловия, сояда экиш муддатлари таъсирида ўсимликнинг барча ўсув давирлари давомийлиги кучли даражада фарқланиши кузатилди.

Калит сўзлар: Маккажўхори, жўхори, ловия, соя, экиш муддатлари, уруғнинг униб чиқиш даври, 3-4 барг пайдо бўлиш даври, 6-8 барг пайдо бўлиши, сўта, рувак ва дуккаклаш даври, гуллаш, сут пишиш даври, мум пишиш даври, тулиқ пишиш даври.

Аннотация: В условиях северных регионах Каракалпакстана, продолжительность всех периодов роста растений кукурузы, сорго, бобов и сои, сильно различается в зависимости от сроков посева.

Ключевые слова: Кукуруза, сорго, фасоль, соя, сроки посева, прорастание семян, появления 3-4 листьев появления 6-8 листьев, появление початки, метелки и бобов, цветения, период молочной зрелости, период восковой зрелости, период полного зрелости.

Abstract: In the northern regions of Karakalpakstan, the duration of all growth periods of corn, sorghum, beans and soybeans varies greatly depending on the sowing time.

Key words: Corn, sorghum, beans, soybeans, sowing time, seed germination, appearance of 3-4 leaves, appearance of 6-8 leaves, appearance of cob, panicle and beans, flowering, milk ripeness period, waxy ripeness period, full ripeness period.

Кириш. Қишлоқ хўжалиги экинлари (ўсимликлари) нинг ташқи морфологик куринишидаги ўзгаришларнинг ривожланиш жараёнлари билан боғликлиги ривожланиш фазаларини ифодалайди. Қишлоқ хўжалиги экинлари бутун вегетация даврида турлича ривожланишини фарқлантирувчи фаза белгилари бўйича қуйидаги асосий фазаларни ўтайди: экин майсаси - ниҳоллар, баргларнинг пайдо бўлиши, ён новдалар (тупланиш) пайдо бўлиши, пояланиш, шона ва гултўпининг пайдо бўлиши, гуллаш, уруғ ва меваларнинг шаклланиши, уруғ ва меваларнинг пишиши кабилар. Усимлик об-ҳаво ва агроиқлимий шароитга боғлик ҳолда айрим ривожланиш фазаларини ўтамаслиги мумкин. [3].

Тадқиқот мақсади: Қорақалпоғистоннинг шимолий худудларида озуқа ва дуккали экинларини етиштиришда, экинларни оптимал экиш муддатларини аниқлаш.

Тадқиқот ўтказиш услублари. Тажриба ўтказиш давомида ўсимликларнинг фенологик ривожланиш даврлари, морфологик белгилари бўйича кузатувлар, экинларнинг хўжалик қимматли хусусиятиятларини аниқлаш ва олинган маълумотларни таҳлил қилиш ишларида “Дала тажрибаларини ўтказиш услублари” [1] услубий қўлланмасидан фойдаланилди.

Тадқиқот ишлари 2024-2025 йилларда Қорақалпоғистон деҳкончилик илмий тадқиқот институти тажриба хўжалигида, 12 вариант, 4 қайталамада, жами 1,0 гектар майдонда олиб борилди. Тажриба учун танлаб олинган маккажўхори, жўхори, ловия ва соя экинлари тадқиқот режа дастурига асосан, экиш муддатлари бўйича 10 апрел, 20 апрел ва 30 апрел саналарида экилди.

Тажрибада ўсимликларнинг ўсиб ривожланиш даврлари бўйича кузатувларда ҳарбир вариант ва қайтариқда 50%, 75% ва 100% уруғликларнинг униб чиқиш, ўсимликларда 3-4 барг ва 6-8 барг ҳосил бўлиш, сўта, рўвак ва дуккаклаш, гуллаш, сут пишиш, мум пишиш ва тулиқ пишиш даврлари ҳисобга олинди.

Тадқиқот натижалари ва мулоҳоза. Тажрибада олинган маълумотларни таҳлил қилганимизда, экинларни турига караб ва экиш муддатлари таъсирида вариантларда уруғликларнинг тўлик униб чиқиш кунлари ҳар қил бўлиши кузатилиб, экинлар уруғининг униб чиқиши 7 кундан 22 кунгача фарқ қилди. 10 апрел муддатида экилган вариантларда ниҳолларнинг униб чиқиши маккажўхори экинида уруғнинг экишдан униб чиқишигача бўлган давр 22 кунни, оқ жўхорида 20 кунни, ловияда 17 кунни ва сояда 17 кунни ташкил этди. Кузатув натижаларида 20 ва 30 апрел муддатида экилган вариантларда ниҳолларнинг униб чиқиши маккажўхорида 10-11 кунни, оқ жўхорида 9-10 кунни, ловияда 8-9 кунни ва сояда 9-10 кунни ташкил этди. Тажрибада экинларнинг униб чиқиши бўйича кузатувлар натижасида олинган маълумотларни умумлаштириб таҳлил қилганимизда, 10 апрел муддатида экилган барча вариантларда ниҳолларнинг униб чиқиши, 20 ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларга нисбатан 7-12 кунгача кеч бўлиши кузатилди.

10 апрел муддатида экилган вариантларда экинларда ниҳолларнинг униб чиқиши кеч бўлишининг асосий сабабларидан бири, худудда жорий йилнинг апрел ойининг 1 чи ва 2 чи ун кунлигида уруғнинг униб чиқиши учун зарур бўлган об-ҳабо температураси меёридан (апрел ойи 1 чи ун кунлигида 130С, 2 чи ун кунлигида 190С) паст бўлиши сабабли, уруғнинг униб чиқиши учун зарур тупроқ температураси (7-90С) бўлмаганлигидан ҳисобланади.

Экинларда ниҳолларнинг 3-4 та барг пайдо бўлиши 10, 20 ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларда 3-4 барг пайдо бўлиш даври экиш муддатлари таъсирида, маккажўхорида 18 кундан 27 кунгача, оқ жўхорида 17 кундан 27 кунгача, ловияда 16 кундан 25 кунгача ва сояда 17 кундан 26 кунгача даврни ташкил этди.

Тажрибада 10 апрел муддатида экилган барча вариантларда 3-4 барг пайдо бўлиши 15 кундан 27 кунгача даврни ташкил этиб, 20 ва 30 апрел муддатида экилган вариантларга нисбатан ниҳолларда 3-4 барг пайдо бўлиши 7-11 кунгача кеч бўлиши аниқланди.

Кузатувларда ўсимликларда 6-8 та барг пайдо бўлиши бўйича олинган маълумотларни таҳлил қилганимизда, 10, 20 ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларда 6-8 барг пайдо бўлиш даври, маккажўхорида 34 кундан 39 кунгача, оқ жўхорида 32 кундан 37 кунгача, ловияда 30 кундан 36 кунгача ва сояда 32 кундан 36 кунгача даврни ташкил этди.

Экиш муддатлари таъсирида, тажрибада экинларнинг сўталаш, руваклаш ва дуккалаш даври 10 апрел, 20 апрел ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларда, маккажўхорида 71 -73 кун, жўхорида 64-67 кун, ловияда 51-54 кун ва сояда 54-57 кун оралигида, гуллаш даври маккажўхорида 74 -76 кун, жўхорида 68-71 кун, ловияда 56-57 кун ва сояда 57-61 кун оралигида фарқланиши аниқланди.

Экинларнинг ўсув ривожланиш даврлари бўйича қўрсаткичлар таҳлиллари Эк

тўлиқ пишишгача, кун мум пишишгача, кун сут пишишгача, кун шохланишгача, кун

гуллашгача, кун дуккаклашгача, Сўта, рўвак ва 3-4 барг ва

кун 10.04 22 27 39 73 76 89 103 126 Маккажўхори, 1 20.04 11 19 36 71 74 86 98 121 70 минг туп 30.04 10 18 34 71 74 87 98 120 10.04 20 27 37 67 71 84 97 124 Ок жўхори, 2 20.04 10 17 35 65 68 78 89 120 100 минг туп 30.04 9 18 32 67 71 81 92 122 10.04 17 25 36 54 57 78 92 125 Ловия, 60 минг 3 20.04 9 16 33 52 56 74 85 119 туп 30.04 8 16 30 51 56 76 86 121 10.04 17 26 36 57 61 78 89 120 4 Соя 60 минг туп 20.04 10 17 34 54 57 73 86 116 30.04 9 17 32 54 58 75 86 118 Чорва ҳайвонларини тўйимли озуқа билан таъминлашда силос озуқаси муҳим ўрин эгаллайди, шу сабабли яшил массада оқсил миқдори юқори бўлган даврга сут пишиш даври тўғри келади. Тажрибада экинларни сут пишиш даври экиш муддатлари таъсирида, маккажўхорида 86-89 кун, оқ жўхорида 78-84 кун, ловияда 74-76 кун, сояда 73-78 кун оралигида ўзгариши кузатилди. Тажриба бўйича экинларда сут пишиш даври давомийлиги вариантларда экиш муддатлари таъсирида 2 кундан 7 кунгача фарқланиши кузатилди. Сут пишиш даврининг давомийлигининг юқори бўлиши тажрибада 10 апрел муддатида экилган варинатларда кузатилди.

Экинларда мум пишиш даври 10 апрел, 20 апрел ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларда, маккажўхорида 98-103 кун, жўхорида 89-97 кун, ловияда 85-92 кун ва сояда 86-89 кун оралигида, тўлиқ пишиш даври маккажўхорида 120-126 кун, оқ жўхорида 120- 124 кун, ловияда 119-125 кун, сояда 116-120 кун оралигида ўзгариши кузатилди.

Тажриба натижасида олинган маълумотларни умумлаштириб таҳлил қилганимизда, экинларнинг умумий вегетация даври давомийлиги 10 апрел муддатида экилган вариантларда, 20 ва 30 апрел муддатларида экилган вариантларга нисбатан маккажўхорида 6 кунгача, жўхорида 4 кунгача, ловияда 3 кунгача ва сояда 5 кунгача ортиши кузатилди.

Хулоса. Қорақалалпоғистон шароитида Маккажўхори, жўхори, ловия, сояда экиш муддатлари таъсирида ўсимликнинг барча ўсув давирлари давомийлиги кучли даражада фарқланиши кузатилди. Вариантларда усув даврларининг давомийлигининг юқори бўлиши тажрибада барча экин турларида 10-апрел муддатида экилган варинтларда кузатилди.

Қорақалпоғистон шимолий худудлари шароитида ҳар йили апрел ойининг 1 ва 2 чи ун кунлигида (10-20 апрел) ҳаво температурасининг кескин пасайиши (+15-160С) натижасида тупроқ температурасида иссиқлик кам бўлиши натижасида (+10 0С), экинларнинг дастлабки униб чиқиши ва ниҳолларда 3-4 барг ҳосил бўлиши даврлари давомийлигини юқори бўлиши сабабли, ўсимликларнинг сунги ривожланиш даврларига салбий таъсир қилиши аниқланди.