QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA JO‘XORINING “QORABOSH” NAVI ASOSIY XUSUSIYATLARIGA EKISH MUDDATLARINING TA‘SIRI

Qoraqalpog‘istonning shimoliy xududlarida jo‘xorining “Qorabosh” navidan sifatli va yuqori don hosili yetishtirish uchun optimal ekish muddati aprel oyining 2 chi un kunligi hisoblanadi.

ЎЎТ: 633.174., 631.531.2. ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОИТИДА ЖЎХОРИНИНГ “ҚОРАБОШ” НАВИ АСОСИЙ ХУСУСИЯТЛАРИГА ЭКИШ МУДДАТЛАРИНИНГ ТАЪСИРИ Бердикеев Б.Б.- Озуха экинлар селекцияси ва уруғчилиги лабороторияси мудири. Халиқбаев А.М. – илмий ходим. Қорақалпоғистон деҳкончилик илмий тадқиқот институти (ҚҚДИТИ) https://doi.org/10.5281/zenodo.19240262 Аннотация: Қорақалпоғистоннинг шимолий худудларида жўхорининг “Қорабош” навидан сифатли ва юқори дон ҳосили етиштириш учун оптимал экиш муддати апрел ойининг 2 чи ун кунлиги ҳисобланади. Калит сўзлар: Қорақалпоғистон шароити, жўхорининг “Қорабош” нави, экиш муддатлари, ўсимлик бўйи, бир рувакдаги донлар сони, бир рувак оғирлиги, 1000 дон оғирлиги, яшил масса ва дон ҳосили. Аннотация: В северных регионах Каракалпакстана оптимальным сроком посева высококачественного зерна сорта сорго «Карабош» является 2 ое декада апреля. Ключевые слова: Условия Каракалпакстана, сорт сорго «Корабош», оптимальный срок посева, высота растений, количество семян в метелке, вес 1 ой метелки, масса 1000 семян, урожай зеленой массы и зерна. Abstract: In the northern regions of Karakalpakstan, the optimal time for sowing high-quality grain of the Karabosh sorghum variety is the 2nd ten days of аpril. Key words: Conditions of Karakalpakstan, sorghum variety "Korabosh", optimal sowing time, plant height, number of seeds in a panicle, weight of 1 panicle, weight of 1000 seeds, yield of green mass and grain.

Кириш. Жўхорини катта майдонларда етиштирилиши, уни жой танламаслиги, юқори экологик мутаносиблиги, иссиққа ва қурғоқчиликка чидамлилигидир. Жўхорини юқори маҳсулдорлиги, озуқавийлиги ва универсаллиги сабаб, у дунё бўйича истиқболли экинлар қаторига киритилган. [2]. Республикамиз чорвачилигини жадал ривожлантиришда озуқабоп экин майдонларини ташкил қилиш, ҳар гектар ҳисобига 100-150 центнер (ц) озуқа бирлиги тайёрлаш, шу куннинг энг муҳим вазифаларидан бири бўлиб қолмоқда. Ўзбекистонда жўхорининг (Sorghum) 3 тури: донли жўхори, ширин жўхори ва супурги жўхори гуруҳлари суғориладиган шўрланган ерларида ўстирилади. [1]. Тадқиқот мақсади. Қорақалпоғистон шароитида жўхорининг “Қорабош” навини оптимал экиш муддатини ва экиш муддатларининг навнинг асосий хусусиятларига таъсирини аниқлаш. Тадқиқот ўтказиш услублари. Тадқиқот ишлари, дала кузатувлари, лабротория таҳлиллари “Дала тажрибаларини ўтказиш” [3] ва “Маккажўхори, оқ жўхори ва африка қуноғи экинларида илмий тадқиқотлар олиб бориш бўйича услубий қулланма” (селекция, уруғчилик, технология) [4] услубий қулланмалари асосида олиб борилди. Жўхорининг “Қорабош” навининг оптимал экиш муддатини аниқлаш мақсадида, тадқиқот 2023-2025 йилларда Қорақалпоғистон деҳкончилик илмий тадқиқот институти тажриба хўжалигида 3 вариантда: 10, 20 апрел ва 5 май экиш муддатларида, 3 қайтариқда ўтказилди. Умумий тажриба майдони 0,7 га.

Тажриба майдонидаги экинларни экиш муддатлари бўйича ўрганилган вариантлардан экинларнинг дон ҳосилдорлиги ва яшил масса ҳосилдорликлари бўйича қўрсаткичларни аниқлаш учун дала шароитида ҳар бир майдончадан бир қатордан эгатлар ўрилиб, донли сўта, рўвак, дуккаклари териб олиниб, электрон тарози ёрдамида тортилиб, миқдорлари чиқарилди. Лаборатория шароитида харбир вариантдаги харбир делянкадан алоҳида йиғиб олинган донли сўта, рўвак, дуккакларидан донлари ситиб олиниб, тозаланиб, бештадан 1000 донага ажратилиб, лаборатория тарозиси ёрдамида 1000 дона дон оғирлиги бўйича қўрсаткичи аниқланди ва ўртачаси ҳисоблаб чикарилди. Тадқиқот натижалари. Экинларда ўсимликларнинг асосий морфологик белгиларининг таъсири экин турларининг хўжалик қимматли хусусиятларини яхчилашда аҳамиятга эга ҳисобланади. Масалан, ўсимлик бўйи экинларнинг кўк ва қуруқ масса ҳосилига, бир тупдаги барглар сони ўсимликнинг баргдорлигига, бир дона рувакдпги донлар сони, бир дона рувак оғирлиги экинларнинг дон ҳосилдорлигига таъсир этади. Тажрибада жўхорининг “Қорабош” нави асосий хусусиятларига экиш муддатларининг таъсирини аниқлаш мақсадида, экиш муддатлари вариантлари бўйича нав вегетация даври, ўсимлик бўйи, бир дона рувакдаги донлар сони, бир дона рувак оғирлиги, 1000 дона дон оғирлиги, кўк масса ва дон ҳосилдорлиги бўйича кузатувлар ва лаборотория таҳлиллари қилинди. Кузатувларда 10, 20 апрел ва 5 май муддатларида экинлар вариантларда, экиш муддатлари таъсирида жўхорини “Қорабош” нави вегетация даври 124- 129 кун оралигида, ўсимлик бўйи 245,2 - 271,8 см оралигида, бир рувакдаги донлар сони 2167,5 - 2646,3 дона оралигида, бир рувак оғирлиги 80,6 - 104,1 грамм оралигида, 1000 дон оғирлиги 14,8 - 20,5 гармм оралигида, кўк масса ҳосили 47,4 - 60,6 т/га оралигида ва дон ҳосили 3,46 - 4,74 т/га оралигида фарқланиши кузатилди. Экиш муддатларининг жўхорини хўжалик қимматли хусусиятларига таъсири бўйича таҳлиллар натижалари. Бир дона рувакдаги донлар

Яшил масса ҳосилдорлиги, Бир дона рувак оғирлиги,

Дон ҳосилдорлиги, т/га Вегетация даври, кун

10.04 129 245,2 2167,5 80,6 14,8 47,4 3,46 Жўхорининг “Қорабош” 20.04 124 266,4 2646,3 104,1 20,5 52,7 4,74 нави 05.05 126 271,8 2413,6 97,4 17,2 60,6 4,22 Тажрибада экиш муддатларини жўхорининг “Қорабош” навини асосий хусусиятларига таъсирини аниқлаш бўйича кузатувлар натижасида олинган маълумотларни таҳлил қилганимизда, 10 апрел муддатида экилган барча вариант ва қайтариқларда, 20 апрел ва 5 май муддатларда экилган вариантларга нисбатан ўсимлик бўйи 20 дан 25 см гача, бир рувакдаги донлар сони 250 дан 460 донагача, бир рувак оғирлигида 16 дан 24 граммгача, 1000 дон оғирлиги 2,4 дан 5,7 граммгача, яшил масса ҳосили 5,3 дан 12,9 т/га ва дон ҳосили 0,76 дан 1,28 т/га гача курсаткичлари паст бўлганлиги аниқланди. 10 апрелда экилган вариантда, 20 апрел ва 5 майда экилган вариантларга нисбатан навнинг вегетация даври давомийлиги 3-5 кунга юқори (129 кун) бўлганлиги аниқланди.

Тажрибада кузатувлардан олинган маълумотларини умумлаштириб таҳлил қилганимизда 20 апрел муддатида экилган экинлар 10 ва 5 май муддатида экилган вариантларга нисбатан, бир дона рувакдаги донлар сони (2646,3 дона), бир рувак оғирлиги (104,1 г), 1000 дон оғирлиги (20,5 г) ва дон ҳосили (4,74 т/га) бўйича, 5 май муддатида экилган вариантларда жўхорининг ўсимлик бўйи (126 см) ва яшил масса ҳосили (60,6 т/га) бўйича юқори курсаткичларга эга бўлди.

Хулоса. Тадқиқот натижаларига асосан хулоса қилиши мумкин, Қорақалпоғистоннинг шимолий худудларида жўхорининг «Қорабош» навидан сифатли ва юқори дон ҳосили етиштириш учун оптимал экиш муддати апрел ойининг 2 чи ун кунлиги ҳисобланади.