YANGI NAV TIZIMLARINING ASOSIY XO‘JALIK QIMMATLI BELGILARINING QURG‘OQCHILIKKA CHIDAMLILIGI

G‘o‘zaning yangi navlarini yaratish uchun seleksionerlar asosiy xo‘jalik belgilarining genetikasi to‘g‘risida ma‘lumotga ega bo‘lishlari kerak. Ma‘lumotlar shuni ko‘rsatadiki, miqdoriy belgilar turli genlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ta‘siri atrof-muhit sharoitlari ta‘sirida o‘zgarishi mumkin. Mazkur ishda bizning sharoitimizga yaxshi moslashgan turli yoshdagi gibrid populyatsiyalarni yaratish vazifasi qo‘yilgan. Eng yaxshi seleksiya materiallari keyinchalik tegishli ko‘chatzorlarda sinab ko‘rish va bizning ekstremal sharoitlarimizga chidamli yangi nav raqamlarini yaratish uchun seleksionerlarga beriladi.

УДК: 633.51;631.523 YANGI NAV TIZIMLARINING ASOSIY XO‘JALIK QIMMATLI BELGILARINING QURG‘OQCHILIKKA CHIDAMLILIGI Allamuratov Erbol Tursınbay ulı1 tayanch doktarant Tel: [telefon raqami yashirilgan] Nagimetov Oraqbay2, q.x.f.n., k.i.x. Qoraqalpog‘iston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti Tel: [telefon raqami yashirilgan] https://doi.org/10.5281/zenodo.19239975 Annotatsiya. G‘o‘zaning yangi navlarini yaratish uchun seleksionerlar asosiy xo‘jalik belgilarining genetikasi to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak. Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, miqdoriy belgilar turli genlar bilan bog‘liq bo‘lib, ularning ta’siri atrof-muhit sharoitlari ta’sirida o‘zgarishi mumkin. Mazkur ishda bizning sharoitimizga yaxshi moslashgan turli yoshdagi gibrid populyatsiyalarni yaratish vazifasi qo‘yilgan. Eng yaxshi seleksiya materiallari keyinchalik tegishli ko‘chatzorlarda sinab ko‘rish va bizning ekstremal sharoitlarimizga chidamli yangi nav raqamlarini yaratish uchun seleksionerlarga beriladi. Kalit so‘zlar. Nav, tizma, duragay, chigit, qurg‘oqchilik, variatsiya, tezpisharlik, tola chiqimi, tola uzunligi, namuna. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Qoraqalpog‘iston Respublikasida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini barqaror rivojlantirishni ta’minlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida qaror qabul qildi. Bu, birinchi navbatda, erta pishadigan, qurg‘oqchilikka va tuzga chidamli, ekologik va iqtisodiy jihatdan foydali ekinlarni yaratish zarurligini ta’kidlaydi. Tadqiqot o‘rta sho‘rlangan va sun’iy qurg‘oqchil fonlarda tadqiqot ishlarining metodologiyasi va sxemasiga muvofiq amalga oshirildi. Tadqiqotning maqsadi. Qoraqalpog‘iston Respublikasining shimoliy sharoitida tuproq namligi tanqisligiga qarab nisbiy o‘zgaruvchanlik darajasiga ega bo‘lgan g‘oza tizmalarining reaksiya tezligini o‘rganishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: - duragaylarning namlik yetishmasligiga qarab genetik parametrlarining o‘zgaruvchanlik darajasiga ko‘ra manba materialini baholash: - asosiy xo‘jalik qimmatli belgilariga ko‘ra F4 va F5 tizmalarining transgressiv tarqalish tabiatini aniqlash, xususiyatlarining o‘zgarish diapazonini taxlil qilish. Yergabulov J. O. Nagimetov, J. Abdurasuliyeva nav va liniyalarning qurg‘oqchilikka nisbatan turlicha genotipik munosabatda bo‘lishini va qurg‘oqchil agrofonda miqdoriy qimmatli belgilarning o‘zgaruvchanligi nav namunasining genotipik salohiyatiga va uning suv stressiga bo‘lgan munosabatiga bog‘liqligini ta’kidlaydilar [1]. Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining qurg‘oqchilikka chidamliligi murakkab fiziologikbiokimyoviy xususiyat bo‘lib, u yoki bu turdagi o‘simlikning genotipiga bog‘liq. A. Dadabayev va N.G. Simongulyan (1969) ma’lumotlariga ko‘ra, G. Arboreum va G. Herbaceum turidagi g‘o‘za navlari qurg‘oqchilikka yuqori chidamlilikka ega [2]. Tkachuk Ye.S. (1986) o‘simliklarning suv iste’moli koeffitsiyenti qiymatini o‘g‘itlash yordamida boshqarish mumkinligini yozadi, bu esa ko‘p jihatdan o‘simliklarning suv rejimiga javob reaksiyasi xususiyatini belgilaydi [3].

Bugungi kunga kelib, navlarning ekstremal sharoitlarga yoki o‘ziga xos cheklovchi ekologik omillarga (namlik yetishmasligi va tuproq sho‘rlanishi) moslashish xususiyatlari kam o‘rganilgan. O‘simliklar va organizmlarning qurg‘oqchilikka chidamliligi mohiyatini tushunish uchun qurg‘oqchilikka qarshi kurash usullari va usullarini ishlab chiqish kerak. Bu muammo Qoraqalpog‘iston Respublikasi qishloq xo‘jaligi uchun o‘ta dolzarb, murakkab va muhim ahamiyatga ega. Institut tajriba xo‘jaligida qurg‘oqchilikning g‘o‘za duragaylarida qimmatli xo‘jalik belgilarining shakllanishiga ta’sirini o‘rganish bo‘yicha tajribalar sun’iy qurg‘oqchil agrofonda o‘tkazildi. Paxta gullash davrida 0-1-0 sug‘orish sxemasi bo‘yicha tajriba maydonida bir marotaba sug‘orish amalga oshirildi. Natiyjalar. To‘rtinchi va beshinchi avlodlarda o‘rganilgan duragaylarida vegetatsiya davrining davomiyligi andoza navga qaraganda o‘rtacha 2-9 kunga qisqaroq ekanligi kuzatildi. F4 (Mehr xGazina), (Chimboy -3010 X Gazina), (Mehr X Mehnat), (Mehnat x Chimboy-3010 va F5 (Namangan-77xZeta-2), (C-4727 x Bolqon), (Namangan-77 x Andijon-21) duragaylari o‘rganilgan boshqa duragaylarga qaraganda suv omiliga nisbatan sezuvchanligi past bo‘lganligi aniqlandi. Qurg‘oqchil agrofonda turli yoshdagi o‘rganilgan duragaylarda suv rejimining tola hosildorligini shakllantirishga ta’siri har xil va o‘simliklarning genotipik reaksiyasiga bog‘liqligini ko‘rish mumkun. Olingan ma’lumotlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, tolaning uzunligiga tuproqdagi namlik yetishmasligi juda kuchli ta’sir qiladi. Bundoy xolat F4 (Mehr x Mehnat), (Chimboy-3010 х Mehr), (Mehnat x Chimboy-3010), (Mehnat x L-152) va F5 (C-4727 x Balkan), (Chimboy-3104 x Andijan-21), (Namangan-77 x Andijan-21) tizmalarida kuzatildi. Suv stressi F4–F5 g‘o‘za tizmalarining tola uzunligini shakllantirishga kuchli ta’sir qiladi. F4 (Gazina x Mehnat), (L-152 xMehr), (Mehnat x Chimboy-3010), (L-152 X Mehr) va (Gazina x L-152) va F5 (Chimboy-4104 h Yulduz), (Chimboy-3104 х Andijan-21) va (C-4727x Balkan) tizmalar o‘rtasida tola uzunligining suv ta’siriga nisbatan eng solishtirma o‘zgaruvchanligi ko‘rsatilgan. Oddiy va sun’iy qurg‘oqchil fonida «yarim bo‘lish» usuli bilan o‘rganilgan oilalar, asosiy xo‘jalik qimmatli xususiyatlarning o‘zgarishi oralig‘i va o‘zgaruvchanlik koyeffitsiyentida teng bo‘lmagan o‘zgaruvchanlikni ko‘rsatdi. Qurg‘oqchilik fonida F5 (C-4727 х Balkan), (Namangan-77 x Andijan-21), (Yulduz х Andijan- 21) va (C-4727 х Balkan) tizmalari qurg‘oqchilikka yaxshi moslashish qobiliyatiga ega bo‘lgan miqdoriy tasniflari bo‘yicha qiyosiy farqga ega bo‘lgan qurg‘oqchilikka chidamli navlarni yaratish uchun juda qimmatlidir. Foydali belgilar majmuasi bo‘lgan tizmalarni seleksiya jarayonida foydalanish o‘z natijasini beradi. Qurg‘oqchil agrofonning g‘o‘za tizmalarining asosiy belgi xususiyatlarini shakllantirishga ta’sirini o‘rganib, shuni ta’kidlaymizki, turli yoshdagi gibrid kombinatsiyalar qurg‘oqchilikka turli xil genotipik reaksiyalarga ega, ularning genotipik potensialiga va uning suv stressining ta’siriga bog‘liq ekanligi aniqlandi.