QATTIQ BUG‘DOYNING FAKUL‘TATIV KUZGI NAMUNALARINI HOSILDORLIGI BO‘YICHA BAHOLASH NATIJALARI

Maqolada qattiq bug‘doy genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi laboratoriyasining namunalar tajriba maydonida o‘rganilgan fakul‘tativ kuzgi lalmi qattiq bug‘doy namunalarining hosildorligini tahlil qilish bo‘yicha olib borilgan ikki yillik tadqiqot natijalari keltirilgan. Olib borilgan ikki yillik tahlil natijalariga ko‘ra hosildorligi andoza navdan yuqori bo‘lgan lalmi qattiq bug‘doyning namunalari tanlab olinganligi bo‘yicha tahlil natijalari bayon etilgan.

UO‘T 633.11 : 631.52 QATTIQ BUG‘DOYNING FAKUL’TATIV KUZGI NAMUNALARINI HOSILDORLIGI BO‘YICHA BAHOLASH NATIJALARI Qаrshiboyev Hаsаn Xolbаzаrovich., Qishloq xo‘jaligi fanlari doktori (DSc)., Amirova Muhayyo Sobir qizi., Tayanch doktorant (PhD)., Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot instituti., Tel: [telefon raqami yashirilgan]., e-mail: hasankarshiboev1984@gmail.com https://doi.org/10.5281/zenodo.19239607 Annotatsiya. Maqolada qattiq bug‘doy genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi laboratoriyasining namunalar tajriba maydonida o‘rganilgan fakul’tativ kuzgi lalmi qattiq bug‘doy namunalarining hosildorligini tahlil qilish bo‘yicha olib borilgan ikki yillik tadqiqot natijalari keltirilgan. Olib borilgan ikki yillik tahlil natijalariga ko‘ra hosildorligi andoza navdan yuqori bo‘lgan lalmi qattiq bug‘doyning namunalari tanlab olinganligi bo‘yicha tahlil natijalari bayon etilgan. Kalit so‘zlar. Qattiq bug‘doy, nav, namuna, fakul’tativ kuzgi, hosildorlik, baholash, seleksiya. Аннотaция. В статье представлены результаты двухлетнего исследования по анализу урожайности образцов факультативной озимой богарной твёрдой пшеницы, изученных на опытном участке лаборатории генетики, селекции и семеноводства твёрдой пшеницы. По результатам двухлетнего анализа были отобраны образцы богарной твердой пшеницы с урожайностью выше стандартного сорта. Ключевые слова. Твердая пшеница, сорт, образец, факультативная озимая, урожайность, оценка, селекция. Annotation. The article presents the results of a two-year study on the analysis of the yield of facultative winter rainfed durum wheat samples studied in the experimental plot of the laboratory of genetics, breeding and seed production of durum wheat. Based on the results of a two-year analysis, samples of rainfed durum wheat with a yield higher than the standard variety were selected. Key words. Durum wheat, variety, sample, facultative winter, yield, evaluation, selection. Kirish. Qattiq bug‘doy ekini dunyo dehqonchiligi va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ekinlardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, makaron va qandolat mahsulotlari ishlab chiqarishda uning yuqori sifat ko‘rsatkichlari alohida ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda kuzatilayotgan iqlim sharoitining o‘zgaruvchanligi, suv resurslarining cheklanishi qattiq bug‘doy ekinining tuproq-iqlim sharoitiga moslashuvchan va yuqori hosilli navlarini yaratishni taqozo etmoqda. Shuning uchun qattiq bug‘doyning fakul’tativ kuzgi namunalarini o‘rganish, hosildorligi bo‘yicha baholash va istiqbolli genotiplarini tanlab olish ularni duragaylash asosida yangi qattiq bug‘doy navlarini yaratish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Respublikamiz aholisining har yili oshib borishi bug’doy doni yetishtirishda yuqori hosilli va don sifatiga ega bo‘lgan bug’doy navlarini yaratish ustida seleksioner olimlar tomonidlan olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarni yanada rivojlantirishni taqazo etadi [4]. Lalmikor yerlardan samarali foydalanish, lalmi maydonlarda yetishtirilayotgan g’alla hosildorligini oshirish, ichki va tashqi bozorda qattiq bug’doy (Тriticum durum) doniga bo‘lgan ehtiyojning yuqoriligini hisobga olgan holda noqulay omillariga chidamli, lalmikor maydonlarda ekish uchun hosildor va don sifati yuqori bo‘lgan, davlat andoza talablariga javob beradigan qattiq bug’doyning yangi navlarini yaratish muhim vazifalardan hisoblanadi [5]. Qattiq bug‘doy hosili salmog‘ini bеlgilovchi asosiy ko‘rsatkichlar boshoq uzunligi, boshoqdagi don soni, boshoqdagi don og‘irligi hamda 1000 dona don vazni hisoblanib, ushbu

ko‘rsatkichlarning dеyarli barchasi navning biologik xususiyatlariga, navlarni ekish muddati, mе’yori, usuli, o‘simlikninig nam bilan ta’minlanishi, mineral o‘g‘itlar bilan oziqlanishi va boshqa omillarga uzviy bog‘liq bo‘ladi [2]. Lalmikor maydonlarda kuzgi boshoqli don va boshqa qishloq xo’jalik ekinlari hosildorligi ko’p jihatdan atmosfera yog‘in-sochinlarining vegetatsiya davrida qanday taqsimlanishiga bog‘liq holda o‘zgaradi. Bu maydonlarda kuzgi g‘alla ekinlaridan barqarorligi yuqori va sifatli hosil yetishtirishning asosiy shartlaridan biri ekiladigan urug‘ni qulay agrotexnik muddatlarda sifatli qilib ekish va maysalarning qishki tinim davrigacha to‘liq tuplash fazasiga o‘tishini ta’minlashdir [6]. Materiallar va uslublar. Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot instituti qattiq bug‘doy genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi laboratoriyasining namunalar tajriba maydonida o‘rganilgan fakul’tativ kuzgi lalmi qattiq bug‘doy namunalari tajriba materiallari hisoblanadi. Tajriba kuzatuvlari, taxlillar butunittifoq o‘simlikshunoslik instituti [3] hamda Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti G‘allaorol ilmiy tajriba stansiyasi tomonidan qabul qilingan [1] uslubiy qo‘llanmalar asosida amalga oshirildi. Natijalar va munozara. Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra namunalar tajriba maydonida o‘rganilgan fakul’tativ kuzgi lalmi qattiq bug‘doy namunalarining hosildorligi tahlil qilinganda andoza Leukurum-3 navining o‘rtacha hosildorligi 201,0 g/m² ni tashkil etdi. Tahlil natijalariga ko‘ra o‘rganilgan namunalarda Ikki yillik o‘rtacha hosildorlik ko‘rsatkichlari 162 g/m² dan 266,5 g/m² gacha bo‘lganligi aniqlandi. Tahlillarga ko‘ra andoza navdan hosildorlik ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan №13 Tilling / Icajihan 1 namunasi (266,5 g/m²) hosildorligi andozadan 65,5 g/m² yuqori, №20 Miki 3 (254,5 g/m²) 53,5 g/m², №8 Sebatel 2 // Wdz 6 (229,5 g/m²) 28,5 g/m², №5 Mrb 3/Mna 1 (229,0 g/m²) 28,0 g/m² va №4 ig 1523174 (227,0 g/m²) 26,0 g/m² yuqori hosildorlikka ega ekanligi kuzatildi. Ushbu namunalar lalmi sharoitga moslashuvchan va yuqori hosildor namuna sifatida tanlab olindi. O‘rganilgan namunalarni yillar kesimida tahlil qilganimizda, 2024 yilda ayrim namunalar (№13 Tilling / Icajihan 1 namunasi 308,0 g/m² va №20 Miki 3 namunasi 274,0 g/m²) juda yuqori natija ko‘rsatgan bo‘lsa, 2025 yilda ko‘pchilik namunalarda hosildorlik nisbatan barqaror yoki biroz pasayganligi aniqlandi. Bu holat yillar bo‘yicha ob-havo sharoitlarining farqlanishi bilan izohlanadi. Masalan, №23 Ouasloukos 1/5/0 namunasi hosildorligi 2024 yilda 138,0 g/m² bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilda 213,0 g/m² ga yetgan, ya’ni muhit sharoiti yaxshilanganda uning mahsuldorlik salohiyati namoyon bo‘ldi. Bu esa genotip va muhit o‘zaro ta’sirining mavjudligini ko‘rsatdi. Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra ikki yillik o‘rtacha hosildorlik ko‘rsatkichi bo‘yicha №13 Tilling / Icajihan 1, №20 Miki 3, №8 Sebatel 2 // Wdz 6, №5 Mrb 3/Mna 1 va №4 ig 1523174 namunalari seleksiya ishlarida yuqori hosildor namunalar sifatida foydalanish uchun ajratib olindi (1-jadval). 1-jadval. Qattiq bug‘doyning fakul’tativ kuzgi xalqaro dastlabki nav sinash tajriba maydonidan hosildorligi yuqoriligi bo‘yicha tanlab olingan namunalar (G’allaorol -2025-yil). Hosildorlik, Andozadan № Nav namunalar nomi (g/m2) farqi, (g/m 2) 2024 y 2025 y O’rtacha 1 Leukurum-3 (an) 206,0 196,0 201,0 ±

2 №2 Omrabi 5 (Joric 69) 164,0 245,0 204,5 3,5 3 №3 ig 1523082 162,0 184,0 173,0 −28,0 4 №4 ig 1523174 214,0 240,0 227,0 26,0 5 №5 Mrb 3/Mna 1 234,0 224,0 229,0 28,0 6 №6 Mrb 3/Mna 1 // Ter 190,0 190,0 190,0 −11,0 7 №7 Sebatel 2 178,0 213,0 195,5 −5,5 8 №8 Sebatel 2 // Wdz 6 240,0 219,0 229,5 28,5 9 №9 Ouasloukos 1/5 148,0 180,0 164,0 −37,0 10 №10 CM 829 / Candocr 217,0 198,0 207,5 6,5 11 №11 Tilling / ch 17 164,0 215,0 189,5 −11,5 12 №12 Tilling / Gil 4 198,0 208,0 203,0 2,0 13 №13 Tilling / Icajihan 1 308,0 225,0 266,5 65,5 14 №14 Mrb 3*2 / Amar 8 198,0 182,0 190,0 −11,0 15 №15 Ouasloukos 1/5/Gil 214,0 175,0 194,5 −6,5 16 №16 Ouasloukos 1/5/Az 144,0 208,0 176,0 −25,0 17 №17 Ouasloukos / 9955 140,0 184,0 162,0 −39,0 18 №18 Ouasloukos / 9986 150,0 219,0 184,5 −16,5 19 №19 IcaJoudy ¼ 218,0 216,0 217,0 16 20 №20 Miki 3 274,0 235,0 254,5 53,5 21 №21 Tilling / ch 113/4 184,0 218,0 201,0 ± 22 №22 Mrb 3*2 / Turartu 180,0 190,0 185,0 −16,0 23 №23 Ouasloukos 1/5/0 138,0 213,0 175,5 −25,5 24 №24 Ouasloukos1/5/Bel 162,0 197,0 179,5 −21,5

Xulosa. Tadqiqot natijalariga asoslanib shuni xulosa qilish mumkinki lalmi maydonlarda fakul’tativ kuzgi qattiq bug‘doy namunalari qisqa o‘suv davriga ega bo‘lib, noqulay ob-havo sharoitlariga chidamliligi bilan ajralib turdi. Ularning hosildorlik ko‘rsatkichini tahlil qilish yuqori samarali namunalarni tanlab olish imkonini berdi. Shuningdek, tahlillarga ko‘ra fakul’tativ kuzgi qattiq bug‘doy namunalari qisqa muddatli sovuqlarga chidamli, o‘suv davri nisbatan moslashuvchan, noqulay iqlim sharoitida yuqori hosil bera olishi bilan seleksiya ishlarida muhim ahamiyatga ega ekanligi kuzatildi. Olib borilgan ikki yillik tadqiqot natijalariga ko‘ra andoza navdan hosildorlik ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan №13 Tilling / Icajihan 1, №20 Miki 3, №8 Sebatel 2 // Wdz 6, №5 Mrb 3/Mna 1 va №4 ig 1523174 namunalari seleksiya jarayonida foydalanish uchun yuqori hosildor namunalar sifatida tanlab olindi.